جمعی خواطر و اۉلیمصفت سکوت؛ هبتالله انترنت تیزیمینی بوتونلهی یاپیب تشلهیدیمی؟
امین کاوه
انترنت ینه اولنیب، مخابرات خدمتلری قیته فعال بۉلگچ، اونی ینه اوزیب قۉییش احتمالی بارهسیدهگی خواطرلر هنوز آرتیب بارماقده. مملکت نینگ ایریم فقرالری ایتیشلریچه، عامهوی سکوت و بوندهی چېکلاولرگه قرشی جماعهوی توریب چیقمسلیک، طالباننی باسیم و محروملیکلرنی کوچهیتیریشگه ینهده جسارتلنتیرگن. اولر نینگ سۉزلریگه کۉره، انترنت نینگ ینه اوزیلیشی و «نقطهدن نقطهگه» اولش تیزیمی جاری اېتیلیشی حقیدهگی میش-میشلر تشویشلی حسابلنهدی. بو فقرالر تأکیدلهیدیلرکی، طالبان بوندهی حرکتلری بیلن برچه امید اېشیکلرینی، اۉقیش و ایش امکانیتلرینی اینیقسه عیاللر و قیزلردن تارتیب آلماقده همده شو بیلن بیرگه ناقانونی انترنت فعالیتلرینی رواجلنتیریش و اونینگ خرجتلرینی آشیریش اوچون شرایط یرهتماقده.
اۉتگن هفته طالبان تامانیدن انترنت نینگ اوزیلیشی مملکت فقرالری، خصوصاً، آنلاین تعلیم آلهیاتگن یاکه آنلاین سودا قیلهیاتگن عیاللر و قیزلر آرهسیده کته خواطر اویغاتدی. اولر ینه قارانغی اویلر آرتیده قمهب قۉییلیشدن و طالبان رهبری، هبتالله آخندزازده بویروغی بیلن یگانه دنیا دېرزهسی بۉلگن آنلاین میداندن محروم بۉلیشدن قۉرقماقدهلر.
هراتده عیاللر اوچون مخصوص آنلاین بیلیم یورت طلبهسی، صنم، انترنت نینگ ینه اوزیلیشیدن قتیق خواطرده اېکنینی ایتهدی. او قۉشیمچه قیلهدی: اونینگ درسلری و لایحهلری تۉلیق انترنتگه باغلیق و کیریشدهگی هر قندهی اوزیلیش اۉقیش جریانیگه جدی معما توغدیرهدی.
بو طلبه: «بوندن تشقری، عایلهم نینگ اکثریت اعضالری چېت اېلده یشهیدیلر و بیز فقط انترنت آرقهلی باغلنه آلمهمیز. انترنت نینگ اوزیلیشی نهفقط اۉقیشیمگه، بلکه عایلهوی حیاتیمیزگه هم تأثیر کۉرسهتهدی. آلدین مېن طبیات فاکولتهسی نینگ اوچینچی ییل طلبهسی ایدیم، لېکن بیلم یورتلر عیاللر اوچون یاپیلگچ، تعلیمدن محروم بۉلیش نینگ اچیق تأمینی تهتیب کۉردیم. حاضرده بیر آنلاین بیلم یورتیده اۉقییمن و اۉشه آغریقلی تجربه قیته تکرارلنیشینی ایستهمهیمن» دیب، ایتهدی.
عیال ژورنالیست، مرسل، شوندهی دېیدی: «عیال ژورنالیست صفتیده هر مرته انترنت اوزیلسه، دنیا بیزدن اجرهلیب قالگنینی حس قیلهمن. بو فقط ترماق نینگ سکوتگه کېتیشی اېمس، بلکه حیاتیمیز نینگ تامیرلرینی کېسیشدیر. بیز عیاللرمیز، شو آزگینه آواز و تصویر بیز نینگ تشقی دنیاگه یگانه امیدیمیز و نجات یۉلیمیزدیر. علاقهلر اوزیلگنده، بیز خبر بېره آلمهیمیز، فریاد قیله آلمهیمیز، حتا یاردم اوچون قۉل اوزهته آلمهیمیز. بوندهی پیتلرده برچه قاچیش و نجات یۉللری بېرکیتیلهدی، بیز اېسه ظلمت بغریده یالغیز قالدیریلهمیز. دنیا بېخبر قالهدی و ظلم ساکن طرزده یېلکهمیزگه آغیر توشهدی.»
عیال تدبیرکار، وژمه، بیز سودالرینی هم یوزمه-یوز، هم آنلاین طرزده عملگه آشیرهمیز و انترنت نینگ ایکی کونلیک اوزیلیشی مینگه کته قیینچیلیکلر کېلتیرگن دیب و اینه او شوندی دېیدی: «معمالردن بیری، مشتریلر نینگ بویورتمهلرینی قبول قیله آلمهدیم و ساتهیاتگن کییم-کېچک و تاورلرنی اجتماعی ترماقلرده تبلیغ قیله آلمهدیم. بیزنی اېنگ کۉپ تشویشگه سالهیاتگن نرسه، اگر انترنت ینه اوزیلسه، نیمه قیلهمیز؟ حاضرچه بیز عیاللر اوچون یگانه یۉل شو آنلاین ایش. اگر بو حادثه ینه تکرارلنسه، سودانی دوام اېتتیریش بیز اوچون جوده مشکل بۉلهدی.»
مملکت فقرالریدن بیری،کامبیز بهروزیان (مستعار)، طالبان تامانیدن انترنت نینگ دایمی اوزیلیشیدن قتیق خواطرده اېکنینی ایتهدی. او قۉشیمچه قیلهدی: هبتالله آخوندزاده و بوتون طالبان رېژیمی هر قندهی زمانهوی نرسه بیلن عداوتده.
اونینگ ایتیشیچه، خلق قۉرقهدی و جمعی سکوت همده عمومی واهمه طفیلی طالبان جسارت تاپگن، اولر هېچ قندهی چېکلاونی جاری اېتیشدن تییلمهیدیلر.
«مېن چین دلدن خواطردهمن، احوال یامانلشهدی دېب اۉیلهیمن واینه بهروز، هبتالله احتمال انترنت و علاقه خدمتلریگه هم بیر بلا یېتکزهدی. او هر یۉل بیلن خلق نینگ، خصوصا عیاللر نینگ آوازینی اۉچیریشگه حرکت قیلهدی. تۉرت ییل اولگی ناراضیلیکلر، عیاللر نینگ آنلاین درسلری و انترنت سودالری بو آرقهگه قیتگن، تورغون ملا نینگ دیدیگه یاقمهیدی. مېن جوده خواطردهمن، او انترنتنی عادی خلق قۉلیدن بوتونلهی آلیب قۉیهدی دیب، بیان قیلهدی.
بو خواطرلر شوندن کېین پیدا بۉلدیکی، ایریم عامهوی اخبارات واسطهلری خبر بېریشیچه، لایحه یقین آرهده یکونیگه یېتکزیلهیاتگن حجت موجود بۉلیب، او طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده تامانیدن تقدیم اېتیلگن. اوشبو لایحهگه کۉره، تونده انترنت بوتونلهی اۉچیریلهدی و بیر نقطهدن بیر نقطه-گچه انترنت تیزیمی فعاللشتیریلهدی. اگر بو رېجه عملگه آشیریلسه، فقطگینه طالبان تامانیدن تصدیقلنگن اَیریم شرکتلر و ادارهلر انترنتدن فایدهلنه آلهدی، باشقه خلق اېسه انترنت خدمتلریدن محروم بۉلهدی.
فایبر نوری انترنتی افغانستانگه یېتی نقطهدن کیرادی و مملکت نینگ فایبر نوری ترماغی مرکزی همده جنوبی آسیا دولتلری نینگ ترماقلری بیلن باغلنگن. فایبری نوری انترنت لایحهسی ۲۰۰۷-ییلده ۶۰ میلیون دالر مقداریدهگی دولت بودجه حسابیدن یۉلگه قۉییلگن بۉلیب، بو لایحه اېنگ مهم اساسی توزیلمه لایحهلریدن بیری صفتیده یوقاری تېزلیکدهگی انترنت خدمتلرینی تقدیم اېتیشده، ایچکی و تشقی تلفن علاقه تیزیمینی یخشیلشده، شونینگدېک، انترنت و تلفن خدمتلری نرخینی پسهیتیریشده کته اۉزگریشلر کېلتیریب چیقرگن.
عامهوی اخبارات واسطهلری «اترا» (افغانستان علاقه خدمتلرینی ترتیبگه سالووچی باشقروو اداره) رهبری اۉرینباسری عطا محمد یاری سۉزلرینی کېلتیرگن حالده خبر بېریشیچه، ۲۰۲۴-ییل ۱۷-دسامبرگچه افغانستان علاقه ساحهسیگه تخمیناً ۸.۲ میلیارد دالر مقداریده سرمایه کیریتیلگن. اونینگ ایتیشیچه، مملکتده قریب ۲۶ میلیون کیشی علاقه خدمتلریدن فایدهلنماقده، تخمیناً ۱۱۸ مینگ کیشی بو ساحهده فعالیت یوریتماقده و حاضرگچه ۳۴ میلیونگه یقین سیمکارت ترقهتیلگن.
حاضرده افغانستان نینگ ۲۶ ولایتی یوقاری تېزلیکدهگی فایبر نوری انترنتگه اولنگن. منطقوی «دیجیتال کاسا» لایحهسی خلقارا بانکی تامانیدن مالی جهتدن قۉللب-قوتلنگن بۉلیب، اونینگ مقصدی دیجیتال اساسی توزیلمنی رواجلنتیریش، منطقوی باغلیقلیکنی مستحکملش همده منطقهده الکترونیکی حکومتنی جاری اېتیش اوچون اساس یرهتیشدن عبارت.
۷-میزان، دوشنبه کونی، طالبان نینگ مخابرات و اخبارات تکنالوژیلری وزیرلیگی ایچکی علاقه شرکتلرینی ییغیب، اولرگه هبت الله آخندزاده بو گروه رهبری نینگ آغزهکی بویروغیگه بناءً، بوتون افغانستان بۉیلب فایبر نوری انترنت نی اوزیش کېرهکلیگی حقیده خبر بېرگن.





