فوزیه و رنگلی بۉیاق چۉتکه‌لری؛ طالبان‌نینگ قاره‌-آق دنیاسیده قیزلر

یاغاچ اۉریندیق‌ده اۉتیریب، کیچیک چۉتکه و سوو بۉیاق‌لریگه باتیریلگن قۉل‌لری بیلن استه-سېکین ایجاد قیله‌دی؛ بعضاً اونینگ رنگی، هرات‌ده‌گی جامع مسجدی فیروزه‌ کبی موزائک‌لری، بعضا اېسه اختیارالدین قلعه‌سی نینگ قدیمی کولرنگ دېوارلریده اۉخشب کیته‌دی. او شو طرزده مضمونلی موجودلیک و آرزولرینی یۉزگه چیقریش اوچون کوره‌شه‌دی، آرزولرینی طالبان سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده، فقط جنسیگه کۉره‌، اونگه منع قیلگن اېدی.

هرات نینگ میناتوری صنعتی بیلن شغللنه‌دیگن قیزلردن بیری، فوزیه احمدی، طالبان حکمرانلیگیدن کېین تعلیمدن چېتده قالگن، اما اۉز نازک چۉتکه‌سی بیلن باشقه‌ بیر دنیانی یره‌تماقده. فوزیه، کانکور امتحانی‌دن آلدین میناتور صنعتی بیلن تنیش بۉلمه‌گن بۉلسه‌ده، بوگونگی کونده‌ او اثرلر یره‌ته‌دی، بو اثرلر عیال‌لر نینگ حکایه‌لری و آدم‌لر کونده‌لیک حیاتی‌دن الهام‌لنگن. او زمانه‌وی اسلوب‌لر بیلن کمال‌الدین بهزاد میناتوری و باشقه‌ عنعنوی هرات اسلوبلرینی سقلشگه اینتیله‌دی.

او ، ۸صبح گزېته‌سی بیلن صحبت‌ده میناتوری صنعتی‌گه قیزیقیشی قنده‌ی پیدا بۉلگنینی شونده‌ی ایضاحلشیچه: «کانکور امتحانی‌دن آلدین میناتورنی عموماً بیلمس اېدیم. یۉنه‌لیش تنلش جریانیده ایلک بار بو سۉزگه دوچ کېلدیم و جوده‌ قیزیقیب قالدیم. آمدیم کېلدی و استاد کمال‌الدین بهزاد انستیتوتی‌گه کیرا‌ آلدیم؛ شو پیتدن باشلب میناتوری گه قیزیقیشیم آرتدی. ایکی ییل اۉقیب، مخصوص امتحاندن اۉتگنیمدن سۉنگ، هرات بیلیم یورتی گه کیردیم، اما کرونا ویروس طفیلی بیر مدت تعلیمی‌میز تۉخته‌تیلدی و حکومت اۉزگریشیدن کېین دوام اېتیشیمیزگه رخصت بېریلمه‌دی».

فوزیه طالبان سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده اونگه مجبور قیلگن قاره‌ و آق دنیادن رنگ-برنگ دنیاگه قاچیشگه اینتیله‌دی. او اۉز سۉزلری بیلن ایتیشیچه:«هر کونی ینگی قانونلر قبول قیلینه‌دی، اولر حیاتیمیزنی قیینلشتیره‌دی. لېکن مېن، کۉپ حرکت قیلگن و عایله‌م نینگ قۉللب-قوتلشی بیلن اۉقیگن قیز، هېچ قچان امیدسیزلنمه‌دیم. مېن بو چېکلاولرگه قرشیلیک کۉرسه‌تدیم و خدا یاردمی بیلن دوام اېتیه‌پمن».

او قۉشیمچه‌ قیلیشیچه:«طالبان امربالمعروف و نهی عن‌المنکر کوچلری بیر نېچه‌ بار بیزنی کۉچیشگه مجبور قیلدی و بو جای بیزگه ماس اېمسلیگینی ایتدی. آلدین بیر گالری اجاره‌ و موادلر بۉییچه‌ یاردم بېرردی، اما حاضر بو همکارلیک توخته‌دی و مېن اثرلریمنی اویگه کۉچیریشگه مجبور بۉلدیم. بو کۉچیریش جریانیده و طالبان باسیمی سببلی بیر نېچه‌ رسم و صنعت اثرلریم ضرر کۉردی یاکه یۉق بۉلدی».

فوزیه آق پیاله‌لرگه یره‌تگن اثرلریده مولانا شعرلری و سماع رقصی هم عکس اېتگن. او حتا اثرلری آرقه‌لی طالبان تامانیدن عیاللردن باسیب آلینگن اېرکینلیک آوازینی کېله‌جک اولادگه یېتکزیشگه اینتیله‌دی.

فوزیه توشینتیریشه: «هرات نینگ عنعنوی صنعتلرینی سقلش و اولرنی اونوتیلیش یاکه ضرر کۉریشیدن حمایه‌ قیلیش اوچون مېن مینیاتوری اسلوبی نینگ اصل مېتودلریدن فایده‌لنه‌من؛ شو بیلن بیرگه‌، زمانه‌وی و ایجادی اسلوبلر آرقه‌لی زمانوی اثرلر هم یره‌ته‌من».

او بیر لحظه‌ توخته‌ب، گۉیا برچه‌ اچیق و شیرین خاطره‌لرنی چۉتکه‌سی نینگ نازک چیزیقلری و رنگلریدن اۉتکزه‌دی. کېین سېکین دوام اېتیشیچه: «طالبان حاکمیت‌گه کېلیشیدن آلدین مېن هراتده‌گی اختیارالدین قلعه‌سیده دارالفنون دېب اته‌لگن جایده فعالیت یوریتردیم، بو یېرده هرات نینگ اصلی صنعتی هر بیری علیحده‌ تنلنیب نمایش اېتیلردی. بو مرکز ولایت اخبارات باشقرمسی آرقه‌لی تشکیل اېتیلگن اېدی و مېن باشقه‌ دوستلریم بیلن او یېرده ایشلردیک. طالبان کېلگچ، معمالر آشدی، چونکه‌ بو دولت مکانی اېدی».

فوزیه ایتیشیچه، میناتوری صنعتیگه قیزیقیشی و حرکتلریگه قره‌مه‌ی، او بو صنعت آرقه‌لی درآمد تاپیش امکانیتیگه اېگه‌ اېمس. شونینگدېک، او حسابلشیچه: صنعتنی قۉللب-قوتلش اوچون هر ییلی هر بیر ولایتده کمیده تۉرتته بېشته کۉرگزمه‌ تشکیل اېتیش ضرور، خصوصاً رمضان، اۉقیتووچی کونی و باشقه‌ تدبیرلر پیتیده.

«جمهوریت‌ دوریده، مېن اختیارالدین قلعه‌سی یانیده اثرلریمنی یره‌تگن پیتیمده، کۉپلب خارجی سیاحلر کېلیب-کېتیشر و اثرلریمنی حرمت بیلن خرید قیلردیلر. اما حاضر مېن بو جاینی ترک اېتیشگه مجبور بۉلدیم و شخصی خرجتلریم بیلن شهر ایچیده‌گی باشقه‌ بیر جایده صنعت فعالیتیمنی دوام اېتتیریپمن. کۉرگزمه‌لر اولگیگه نسبتاً سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌یدی و یقینده فقط خواجه عبدالله‌ انصاری حدودیده‌گی بیرته‌ کۉرگزمه‌ده قتنه‌شدیم؛ او هم هرات نینگ اېنگ چېکه‌ نقطه‌سیده، شونچه‌که‌ عیاللر نینگ جمعیتده‌گی موجودلیگی یۉقالمسلیگی اوچون».

فوزیه اۉقیمه‌گن قیزلرگه شونی ایتیشیچه: طالبان تامانیدن مجبور قیلینگن شرایطگه بې‌فرق بۉلمسلیکلری و امیدلرینی یۉقاتمسلیکلری کېره‌ک. او اولرنی هر قنده‌ی یۉل بیلن اۉقیشنی دوام اېتتیریشگه، ایجاد قیلیشگه، یازیشگه، اۉقیشگه و اۉرگنیشگه اونده‌یدی، شونده طالبان نینگ چېکلاوچی قانونلری اولرگه غلبه‌ قیله آلمه‌یدی.

فوزیه ایتیشیچه، طالبان قنچه‌ چېکلاو قۉیسه هم، عیاللر بو چېکلاولرنی یېنگیب، فعالیتلرینی غرور بیلن دوام اېتتیره آله‌دیلر.

شو بیلن بیرگه‌، مملکتده‌گی بعضی مدنی متخصصلر صنعت و صنعتکارلرنی، خصوصاً عیاللرنی قۉللب-قوتلش مدنی میراثنی سقلش و اونی کېله‌جک اولادگه یېتکزیشده مهم‌ رۉل اۉینا‌شینی تأکیدله‌یدیلر.

مدنی متخصص، کتاب خان فیضی شونده‌ی ایتشیچه:«میناتوری صنعتی قدیمی صنعت تورلریدن بیری بۉلیب، افغانستانده اونینگ تاریخی ینگی دور، یونان و باختری، کوشانلر همده‌ اسلام دوری نینگ گللش دوریگه باریب تقه‌له‌دی. اوشبو صنعت کۉپلب مسجدلر و اسلام دوری بنالریده، خصوصاً غزنوی، غوری و تېموریلر دوریده کوزه‌تیله‌دی و تېموریلر دوریده اېنگ یوقاری چۉقیسیگه یېتدی. هرات نینگ تاریخی آبده‌لری بو دلیلنی تصدیقله‌یدی».

مدنی متخصص، نجیب الله احرار ایتیشیچه:«تېموریلر دوریده و پایتخت سمرقنددن هراتگه کۉچیریلگندن سۉنگ، شاهرخ پادشاه‌ خاتینی گوهرشاد بېگم اوچون مینیاتوری صنعتینی اۉرگه‌تیش مکتبینی تشکیل قیلگن. شو دورده اوشبو صنعت اۉز چۉقیسیگه یېتدی و کۉپلب اثرلر یره‌تیلدی، اولر بوگون افغانستان ملی آرشیفیده موجود. جمله‌دن، سلطان حسین بایقرا دوریده مزر شریف روضه‌سی، شونینگدېک، گوهرشاد بېگم نامی بیلن باغلنگن منار جام هراتده موجود. کمالدین بهزاد، احمد علی کوهزاد، جلال پوپل‌زایی و غلام‌محمد میمنه‌گی افغانستانده‌گی میناتوری صنعتی اوسته‌لری و اساسچیلریدن حسابلنه‌دی».

میناتوری صنعتی منطقه‌ نینگ اېنگ اصل و قدیمی صنعت تورلریدن بیری بۉلیب، افغانستانده هم اوزاق تاریخگه اېگه‌. بو صنعت اساسا یاغاچ و شیشه‌ ایدیشلر اوستیده بجریله‌دی و یقینده زرگرلیک بویوملری اوستیده هم مینیاتوری نقشلری مشهور بۉلیب بارماقده. هرات و باشقه‌ ولایتلرده قیزلر و عیاللر آره‌سیده بو صنعتگه بۉلگن قیزیقیش کته‌ بۉلگن.

هرات تاریخی منطقه‌ده‌گی مهم‌ رسم مرکزلریدن بیری صفتیده تنیلگن. تېموریلر دوریده شهر صنعتی، خصوصاً رسم صنعتی گللشی اوشبو دورنی «شرق رنسانسی» دېب ناملش‌گه سبب بۉلگن.

دکمه بازگشت به بالا