تورخمدن چابهارگچه؛ طالبان نینگ ینگی یۉلی و افغانستان تدبیرکارلری نینگ خواطری
آویژه خورشید
افغانستان نینگ ایریم تدبیرکارلری ایران آرقهلی سودا یۉلی نینگ آغیر خرجتلری و اوزاق وقت طلب قیلیشی سببلی جدی تشویشلرینی بیلدیرماقده. اولر نینگ ایتیشیچه، بو مقابل یۉل نینگ وقتنی کۉپ آلیشی ایریم تاورلرنی تشیشنی امکانسیز حالگه کېلتیریب، معمالرنی ینهده کۉپهیتیرگن. شونینگدېک، اولر ایران نینگ چېکلاو آستیده اېکنی و مبلغ اۉتکزیشدهگی قیینچیلیکلر هم یۉل نینگ مرکبلیگینی آشیرهیاتگنینی تأکیدلهدی.
عینِ پیتده، ایران نینگ مقابل یۉل صفتیده تنلنیشی افغانستان صادراتی بارهسیده هم خواطرلرنی کوچهیتیرگن. تدبیرکارلر نینگ فکریچه، ایران آرقهلی وارد قیلینهیاتگن تاورلر ایریم حاللرده سوءاستعمال قیلیش اوچون امکانیت یرهتیشی ممکن. اولر آگاهلنتیریشیچه، ایکی مملکتده اوزوم و آلمه کبی محصولاتلر اۉخشهش بۉلگنی باعث، ایران مېوهلری افغانستان محصولاتلری اۉرنیگه بازارگه کیریشی احتمالی موجود دیر.
ایریم اقتصادی تحلیلچیلر ایراننی مهم یۉنهلیش دېب بهالهگن حالده، بو یۉل نینگ تۉلیق اۉرنینی باسه آلمهسلیگینی تأکیدلهماقده. اولر نینگ ایتیشیچه، افغانستان سودا برقرارلیگینی سقلب قالیش اوچون ایران، مرکزی آسیا و حتا چین یۉللرینی بیر وقتده فعال حالده اوشلب توریشی لازم دیر.
تدبیرکارلردن بیری،نصیر احمدی (مستعار)، ایران یۉلی نینگ جوده اوزاق و مشقتلی اېکنیدن تشویش بیلدیریب، بو یۉل آرقهلی سودانی دوام اېتتیریش نهایتده قیمتگه توشهیاتگنینی ایتدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ایلگری کراچی یۉلی آرقهلی ۲۲-۲۵ کونده منزلگه یېتیب بارهدیگن بیر کانتینر یوک حاضر ایران یۉلی آرقهلی ۴۵ -۶۰ کون وقت آلهدی و ۲ مینگدن ۲۵۰۰ دالرگچه قۉشیمچه خرجت طلب قیلهدی.
احمدی قۉشیمچه قیلیشیچه:«ایران یخشی گزینه، اما بو یۉلده بیر نېچه جدی معما بار. بیرینچیدن، یۉل جوده اوزون و قیمت. ایکینچیدن، ایران چېکلاو آستیده و او یېرده پول اۉتکزیش نهایتده مشکل. اوچینچیدن، ایریم محصولاتلرنی، مثلاً تیریک تاووغ نی، بو یۉلدن تشیش عموماً امکانسیز. چونکه قیشلاق خۉجهلیگی تاووقلری سکیز ساعتدن آرتیق یشهب قالیشی جوده قیین. بیزگه کونیگه ۸۰۰ مینگته تیریک تاووغ کېرهک؛ اصل احتیاجیمیز بیر یریم میلیون اطرافیده. ایچکی ایشلب چیقریش اېسه اتیگی ۲۰۰ مینگ دانهنی قاپلهیدی.»
ینه بیر تدبیرکار، یمن وطنیار، ایران یۉلی مېوه و سبزهوات تشیش اوچون نهایتده قیمت و چۉزیلووچهنلیگینی بیلدیرگن. اونینگ ایتیشیچه، ایلگری پاکستان یۉلی آرقهلی یوک اوچ یا تورت کېچهده منزلگه یېتیب بارر اېدی، حاضر اېسه ایران آرقهلی ۱۵-۲۰ کېچهگه چۉزیلماقده و یوک بیر نېچه مراتبه باشقه موترگه کۉچیریلیشگه مجبور بۉلهدی. بو اېسه محصولات نینگ بوزیلیش خوفینی آشیریب، خرجتلرنی کېسکین کۉپهیتیرگن. وطنیار تأکیدلشیچه:«معمالریمیز نهایتده کۉپهیدی. آلدین پاکستان آرقهلی آلیب کېلگن یوکلریمیز اوچ یا که تورت کېچه ایچیده منزلگه یېتردی. اما حاضر ایران آرقهلی کمیده ۱۵ کېچه، بعضیده اېسه ۱۸-۲۰ کېچهگه چۉزیلماقده. بو کېچیکیش سببلی محصولات وقتیده یېتیب کېلمهیدی و کتّه ضرر کۉرهمیز.»
او دوام اېتیشیچه:«ایران یۉلیده یوک بیر نېچه بار باشقه موترگه کۉچیریلهدی، بو هم وقتنی آلهدی، هم خرجتنی بیر نېچه برابر آشیرهدی. ایلگری تورخم، خرلاچی یاکه باشقه یۉللر آرقهلی، اگر تیربندلیک بۉلمسه، بوگون کابلدن یوکلب، اېرتهسی کونی اېرتهلب پیشاورگرگه یېتیب بارردیک. حتا تیربندلیک بۉلسه هم، کېچیکیش اېنگ کۉپی بیلن اوچ کېچه بۉلردی. اما حاضر برچه یوکلر یگانه یۉلدن اۉتماقده، چونکه ایران بیلن پاکستان اۉرتهسیده فایدهلنیش ممکن بۉلگن بیرار چېگره یولی یۉق. شو سببدن ایران یۉلی جوده قیمتگه توشماقده و حاضر افغانستان تدبیرکارلری جوده آغیر وضعیتده قالیشگن.»
شو بیلن بیرگه، بعضی اقتصادی متخصصلر، ایران نینگ مقابل یۉل صفتیدهگی اهمیتیگه اعتبار قرهتیب، بو یۉل افغانستان نینگ پاکستانگه بۉلگن سودا قرهملیگینی قسماً کمهیتیریشی ممکنلیگینی تأکیدلهماقده. بیراق اولر، بو تۉلیق اۉرینباسر اېمسلیگینی بیلدیرهدی و سودا برقرارلیگینی سقلش اوچون افغانستان ایران، مرکزی آسیا و حتا که چین یۉللرینی بیر وقتده فعال اوشلب توریشی کېرهکلیگینی، عکس حالده هېچ بیر مملکت سودا یۉللری آرقهلی افغانستانگه سیاسی باسیم اۉتکزیشی ممکنلیگینی آگاهلنتیرماقده.
اقتصادچی شاکر یعقوبی ایران بیلن سودا علاقهلرینی دوام اېتتیریش مهملیگینی تأکیدلب، ایتیشیچه: «ایران فعال بندرلرگه اېگه، جملهدن چابهار، نسبتاً خوفسیز ترانزیت یۉللری و یوقاری تشیش قوتی بیلن افغانستان اوچون مهم گزینه دیر. بو یۉل مملکت نینگ پاکستانگه بۉلگن سودا قرهملیگینی قسماً کمهیتیریشی ممکن. بیراق بو تۉلیق اۉرینباسر اېمس؛ چونکه ایران اۉزی کېسکین چېکلاولر، بانک چېکلاولری، بلند تعرفهلر و بعضاً افغان تدبیرکارلریگه نسبتاً اۉزبیلرمانانه مناسبت کبی معمالرگه دوچ کېلماقده، بو اېسه سودا خرجتلرینی آشیرهدی.»
یعقوبی قۉشیمچه قیلیشچه: «ایران یۉللریدن فایدهلنیش کۉپلب ایجابی نتیجهلرنی بېرهدی؛ جملهدن، پاکستان نینگ افغانستان سوداسیگه باسیمینی کمهیتیریش، تدبیرکارلر اوچون سودا گزینه لرینی آشیریش، افغانستان نینگ آچیق دېنگیزلرگه کیریشینی یخشیلش و مملکت نینگ منطقوی مذاکرهلردهگی موقعینی مستحکملش. بیراق، تشیش خرجتی نینگ آشیشی، پول اۉتکزمهلری نینگ سېکینلشیشی و ینگی قرهملیکلر یوزهگه کېلیشی کبی معمالر هم موجود. عموماً آلگنده، ایران افغانستان اوچون مهم مقابل بۉلیشی ممکن، اما یگانه یېچیم اېمس. سودا برقرارلیگینی سقلش اوچون افغانستان ایران، مرکزی آسیا و چین یۉللرینی بیر وقتده فعال اوشلب توریشی کېرهک؛ شونده هېچ بیر مملکت سودا آرقهلی افغانستانگه سیاسی باسیم اۉتکزه آلمهیدی.»
سۉنگگی آیلرده یوزهگه کېلگن ترنگلیک و پاکستانگه قرهملیکنی کمهیتیریش مقصدیده، طالبان ایران یۉللریگه مراجعت قیلگن. رویترز نینگ خبریگه کۉره، طالبان نینگ صناعت و سودا وزیرلیگی مطبوعات کاتبی عبدالسلام جواد ایتیشیچه: «سۉنگگی آلتی آی ایچیده افغانستان و ایران اۉرتهسیدهگی سودا حجمی ۱.۶ میلیارد دالرنی تشکیل اېتدی، بو اېسه عینِ دورده پاکستان بیلن ۱.۱ میلیارد دالرلیک سودادن کۉپدیر.»
شونینگدېک، طالبان باش وزیری نینگ اقتصادی اۉرینباسری عبدالغنی برادر ویدېو مراجعتده برچه پاکستان بیلن سودا شرطنامهلری اوچ آی ایچیده یکونلنیشینی اعلان قیلیب، افغان تدبیرکارلرینی «ینگی یۉللرنی» پاکستان بیلن سودا نینگ اۉرنیگه ایشلهتیشگه مجبور قیلماقده.
طالبان نینگ پاکستان بیلن سودا علاقهلرینی تۉسیب قۉییشی، خیبرپختونخوا سوداگرلری و صناعتچیلریده خواطرلرنی کوچهیتیریب، چېگره اۉتکزیش یوللرینی قیته آچیش استقباللرینی ینهده ناانیق قیلماقده.
پاکستان نینگ دان گزېتهسی خبریگه کۉره، خیبرپختونخوا سودا نماینده لریگه تهیهنگن حالده، اسلام آباد افغانستاندهگی اېنگ ییریک صادرات بازارلریدن و مرکزی آسیاگه یېتیب باریش یۉلی نینگ مهم اۉتکزیش یوللریدن بیرینی یۉقاتیشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، پاکستان باجخانه نماینده لری آگاهلنتیریب، افغانستان محصولاتلری نینگ ایران آرقهلی وارد قیلینیشی سوءاستعمال قیلیش امکانیتلرینی آشیرهدی، چونکه هر ایکله مملکتده اوزوم و آلمه کبی اۉخشهش محصولاتلر یېتیشتیریلهدی و ایران مېوهلری افغان محصولاتلری اۉرنیگه بازارگه کیریشی احتمالی موجود دیر.





