گیاوه وادیسی؛ عادی قۉنغیراق قیلیش اوچون بیر ساعتلیک یۉل
الینا قلم
کاپیسا ولایتی، نجراب تومنی گیاوه وادیسی نینگ ایریم اهالیسی، مخابرات خدمتلریگه کیرا آلمهسلیکدن ناراضی اېکنلیکلرینی بیلدیرگن. اولر ایتیشیچه، تلفنده آنتن کیلیش اوچون بیر ساعت دوامیده تاغ اېتهگیدن یوقاریگه چیقیشگه مجبور بۉلهدی، اما بعضاً حتا شو بلندلیککه چیقیش هم علاقهنی تأمینلهمهیدی. اهالی قۉشیمچه قیلیشچه، بو حالت قیش و یاز فصللریده، اینیقسه بېمارلر بۉلسه، جدی معمالر توغدیرهدی.
اوشبو وادی نینگ بیر نېچه اهالیسی، ۸صبح گزېتهسیگه ایتیشیچه، سۉنگگی ۲۰ ییل دوامیده مخابرات خدمتلری بیلن باغلیق معمالریگه هېچ قندهی اعتبار بېریلمهگن و طالبان هم اولرگه یېترلی اعتبار بېرمهیدی، چونکه بو تومن نینگ کته قسمی آلدینگی حکومت دوریده خوفسیزلیک ادارهلریده ایشلهگن. اولر تأکیدلشیچه، فقط «سلام» ترماغی فعال بۉلیب، باشقه ترماقلر بو حدودده هېچ قندهی قمراو یاکه کیریش امکانیتیگه اېگه اېمس.
گیاوه وادیسی اهالیسیدن، احمد نثار (مستعار) ایتیشیچه، قیش نینگ ساووقلیگیده و یاز نینگ ایسیق کونلریده او بیر ساعت یۉل باسیب، تشقی دنیا و دوستلری بیلن علاقه اۉرنهتیشگه مجبور بۉلهدی. او اۉز سووینی هم آلیب بارهدی، شونده تلفن ایشلهتیشگه صرفلنگن ساعتلر دوامیده چیدهشی ممکن. احمد نثار قۉشیمچه قیلیشچه، بعضاً علاقه اۉرنهتیشگه موفق بۉلهدی، بعضاً اېسه ساعتلر کوتگندن سۉنگ نتیجهسیز اویگه قیتهدی. بعضی حالتلرده مخابرات خدمتی شونچهلیک ضعیفکی، حتا عادی قۉنغیراقنی عملگه آشیریش هم قیین دیر.
او قۉشیمچه قیلیشچه: «هر کونی قۉنغیراق قیلیش اوچون تاغگه چیقهمن. چۉقیگه یېتیش اوچون تخمیناً بیر ساعت یۉل باسیشیم کېرهک. اگر شاشیلینچ وضعیت بۉلسه یاکه معما یوزهگه کېلسه، دوستلریمیز و تنیشلریمیز بیلن علاقه قیلیش اوچون تاغگه چیقیشگه مجبورمیز؛ عکس حالده علاقه اۉرنهتیش ممکن اېمس. و شو یۉلنی قیتیب کېلهمیز، بو اېسه کۉپ وقتیمیزنی آلهدی.» او ایتیشیچه، بو معمالر شاشیلینچ وضعیتلرده، اینیقسه بېمارلر بۉلسه، جوده قیین و چیدهب بۉلمس بۉلهدی. بعضی بېمارلر نینگ حیاتی هم شو سببدن خوف آستیده قالگن.
احمد نثار ایتیشچه: «فوق العاده وضعیتده، اگر بېماریمیز یاکه خدا نصیب قیلمسه یرهلیمیز بۉلسه، موتر چقیریش اوچون تاغگه چیقیشگه مجبور بۉلهمیز و بو یېرگه یېتیش تخمیناً بیر ساعت دوام اېتهدی. شو سببدن بېماریمیز یاکه حیاتدن کېتهدی، یاکه کۉپراق عذاب چېکهدی. یقینده اېسکی حکومت نینگ تۉرت عسکری آتیب اۉلدیریلگن، شوندن کېین خدمت تیکلندی و موتر کېلدی، لېکن یرهلی هلاک بۉلدی.»
اوشبو وادی نینگ باشقه اهالیسی، سلیم (مستعار)، امکانیتلر، اینیقسه مخابرات خدمتلرینی یېترلیچه تأمینلهمسلیکنی تنقید قیلهدی. او ایتیشیچه، اولر معمالرینی بیر نېچه بار آلدینگی حکومت و طالبان گه یېتکزگن، لېکن حاضرگچه هېچ قندهی ایجابی نتیجه یۉق.
سلیم قۉشیمچه قیلیشچه: «فقط تاغ نینگ چۉقیسیده بیرته سیمکارت ایشلهیدی؛ او هم سلام ترماغی. کۉپچیلیک اهالی هم مجبور بۉلیب سلام سیمکارتدن فایدهلنهدی. بو وادیسیگه آنتن اۉرنهتیش بۉییچه بیر نېچه بار مراجعت قیلگنمیز. وعده بېریشگن، اما حاضرگچه عملگه آشیریلمهگن.»
گیاوه وادیسی نینگ ینه بیر اهالیسی، سلیمان، کۉپ ییللر دوامیده شو معمالر بیلن یشهگنینی و تکنالوژی و صنعی عقل دوریده بوندهی چېکلاولرنی عدالتسیز دېب بیلیشینی ایتهدی.
او ایتیشچه: «بو وادیسیده هېچ قندهی مخابرات ترماغی فعال اېمس و بیز چۉقیگه یېتیش اوچون تخمیناً ۴۰- ۵۰ دقیقه یۉل باسیشگه مجبورمیز. بیز بو گروهدن هېچ نرسه کوتمهیمیز، چونکه اولر اۉز معمالرینی حل قیله آلمسهلر، بیز نینگ معمامیزنی قندهی حل قیلیشی ممکن؟ بعضاً تاغده آمدیمیز چاپهدی و ترماق ایشلهیدی، بعضاً امیدیمیز اوزیلهدی و اویگه قیتهمیز.»
شو بیلن بیرگه، اَیریم متخصصلر ایتیشیچه، ۲۱- عصرده مخابرات و انترنت خدمتلریگه کیرا آلمهسلیک نهفقط اهالی کوندهلیک حیاتینی قیینلشتیرهدی، بلکه اقتصادی، تعلیمی و اجتماعی رواجلنیشگه هم سلبی تأثیر قیلهدی. اولر تأکیدلشیچه، طالبان مملکت بۉیلب مخابرات بوییچه اساسی توزیلمسینی عدالتلی روشده کېنگهیتیریشی شرط و آدملرنی اوشبو خدمتلردن محروم قیلیش، اینیقسه تکنالوژی و صنعی عقل دوریده، هېچ قندهی اساسگه اېگه اېمس.
تکنالوژی بۉییچه متخصصلریدن بیری، آرمان رحیمی، بو حقده شوندهی ایتیشچه: «افسوسکی، افغانستان نینگ قیشلاق و آووللریده آنتنلر نینگ تقسیماتی تیزیملی و مسلکی طرزده عملگه آشیریلمهیپدی. مخابرات ترماقلری آرهسیده رقابت موجود بۉلگنده و بیر نېچه ترماق فعالیت یوریتهیاتگنیده، اهالی نینگ شکایتلری بوتونلهی اۉرینلی. مخابرات ترماقلریگه کیریش اهالی نینگ اساسی حقوقی بۉلیب، دولت کمپنیلرگه باسیم اۉتکزیشی و بو خدمتلرنی مملکت نینگ برچه حدودلریگه کېنگهیتیریشی لازم دیر.»
شو بیلن بیرگه، ایریم اقتصادی متخصصلر مخابرات خدمتلری نینگ ضعیفلیگینی اقتصادی و باشقروو معمالری نینگ نتیجهسی دېب بیلهدی.
اقتصادی متخصصلردن بیری، شاکر یعقوبی ایتیشیچه: «افغانستانده، اینیقسه سۉنگگی تۉرت ییل ایچیده، مخابرات خدمتلری نینگ سستلیگیگه سبب، اساسا، اقتصادی و باشقروودهگی معمالر نینگ ییغیندیسی حسابلنهدی. بیر تاماندن، خلقارا سرمایه لر نینگ کمهییشی و خارجی کمپنیلر نینگ چیقیب کېتیشی کۉپلب مخابرات کمپنیلری نینگ سرمایه کریتیش امکانیتینی یۉق قیلگن. باشقه تاماندن، کمپنیلر مالیوی چېکلاولر، ستندرد اسکونهلر نینگ یېتیشمسلیگی و تخنیکی آنتن اوزهتیشدهگی قیینچیلیکلر سببلی انترنت خدمتلری نینگ صفتینی پسهیتیرگن. مملکت نینگ کۉپلب حدودلریده آنتنلرگه یېترلیچه یاردم کۉرسهتیلمهگنلیگی سببلی اولر ایشلهمهیپتی یاکه کمپنیلر ترماقنی فعال سقلشدن قۉرقهدی.»
زمانهوی دورده، دولتلر انترنت و تکنالوژی واسطهلردن فایدهلنگن حالده فقرالریگه کوندن-کونگه قولهیلیک یرهتیشگه حرکت قیلهیاتگن بیر پیتده و دنیا اولگیدن هم کۉپراق «دنیاده گی قیشلاق»گه ایلنگن بۉلسه-ده، افغانستان اهالیسی، اینیقسه اوزاق حدودلرده هنوزگچه مخابرات خدمتلری نینگ اساسی امکانیتلریگه کیرا آلمهیدی. حتا مملکت نینگ ایریم ترافیک یۉللریده مخابرات خدمتلری تۉلیق ایشلهمهیپدی و بو اهالینی کۉپلب معمالرگه دچار قیلماقده.
گیاوه وادیسی، نجرات تومن مرکزیدن ۱۰ کیلومتر مصافهده جایلشگن بۉلیب، بلند تاغلر بیلن اۉرهلگن و اهالیسی اساسا پشهای قبیلهسیگه منسوب. معلوم قیلینیشیچه، اوشبو حدودده ۳۰۰ دن آرتیق عایله یشهیدی.





