جهان انسان حقوقلری کونی؛ افغانستان عیاللرینی عایلهوی زۉرآورلیک پناهسیز قالدیردی
الینا قلم
نیچه کون آلدین، چهارشنبه کونی، ۱۰ دسامبر، جهان انسان حقلری کونی صفتیده نشانلندی. اوشبو کون شوندهی پیتده اعزازلنماقدهکی، بعضی عیاللر طالبان حکمرانلیگی آستیدن کېین عایلهوی زۉرآورلیک نینگ آرتیشیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر نینگ ایتیشیچه، عیاللر نینگ حیاتی و اېرکینلیکلریگه قۉییلگن قطعی چېکلاولر عایلهلرده زۉرآورلیک نینگ کېنگهییشیگه سبب بۉلگن. قانونی حمایه انستیتوتلری نینگ یۉقلیگی، اجتماعی باسیم و طالبان نینگ تعلیم و محنتگه چېکلاولری اولر نینگ حیاتینی ینهده قیینلشتیرگن. عیاللرگه کۉره، طالبان نینگ فعالیتی اېرککلرگه سلبی تأثیر کۉرستیب، اولرنی دینی و شریعت اساسیده عیاللرگه زۉرآورلیک قیلیشگه اوندهگن.
بو عیاللر ۸صبح گزېتهسی بیلن صحبتده خلقارا همجمعیت و انسان حقوقلری تشکیلاتلریدن طالبانگه باسیم اۉتکزیب، افغانستانده عیاللر نینگ حقوقلری و انسان حقوقلری اصولری حرمت قیلینیشینی طلب قیلگن. اولر تأکیدلشیچه، خلقارا همجمعیت و طالبان نینگ عیاللر حقوقلری و اېرکینلیکلریگه اعتبارسیزلیگی اجتماعی و عایلوی حیاتگه جدی و کېنگ کۉلملی عاقبتلر کېلتیرگن.
۱۸ یاشلی قیز، شگوفه، عایلهسی مجبورلب آتهسی نینگ عمکیسی اۉغلی بیلن اویلنتیرگن و شو ییللر دوامیده تورلی عایلهوی زۉرآورلیکلرگه گواه بۉلگن. او، اېری تامانیدن کلتکلنیش نتیجهسیده یوز سویکلری شکستلنگنینی ایتیب، قانونی و عیاللرگه یاردم بېرووچی نهادلر نینگ یۉقلیگی اونی بو زۉرآورلیکلرگه قرشی جیم توریشگه مجبور قیلگنینی بیلدیرهدی. شگوفه کۉره، جمعیتده حکم سورهیاتگن عرف-عادت و «قیز آق کییم بیلن کېتهدی و کفن بیلن قیتهدی» دېگن اعتقاد اونی زۉرآور حیات نینگ ترماغیده اوشلب تورگن. او قۉشیمچه قیلیشیچه: «پناهخانهلر و یاردمچی امکانیتلر یۉقلیگیده قېرگه باریشنی بیلمهیمن».
غزنیدن بۉلگن بو عیال ۸صبح گزېتهسی بیلن صحبتده زۉرآورلیک تجربهسینی شوندهی بیان قیلیشیچه: «اوچینچی آی حاملهدار اېدیم و طعام نینگ هیدی طفیلی آشقازانیمده بېزاوتهلیک پیدا بۉلدی. طعام پیشیرر اېکنمن، بورنیمنی تیقدیم. اېریم، خاتینی صفتیده عایلهسیگه ایتگن اېدیم: اولرنی حرمت قیلمهیپمن و طعام پیشیریشنی اۉلیک تنهگه تېنگ حس قیلهمن. شو سببلی بورنیمنی تیقدیم. او هېچ قندهی سۉرهشسیز مېنی کلتکلهدی، آپه-سینگیللری هم هجوم قیلدی. شونچه کلتکلندیمکی هوشیمنی یۉقاتدیم. هوشیمگه کېلگنیمده، فرزندیمنی یۉقاتگن اېدیم و قتیق قان کېتگن اېدی».
شگوفه چیرایلی رۉمال بیلن کۉز یاشلرینی ارتیب، ایتیشچه: «قانونی یۉللر و شکایت قیلیش ترتیبینی بیلهمن، اما حاضرگی طالبان حکمرانلیگی آستیده قېرگه باریشنی بیلمهیمن، عایلهم هم مېنی قۉللب-قوتلهمهیدی».
ستاره هم غزنیده عایلهوی زۉرآورلیک قربانلریدن بیری. او، عمکیبچهسی بیلن اویلنگن بۉلسه-ده، نکاحدن آلدین مناسبتلری یخشی بۉلگن، لېکن نکاحدن کېین همهسی اۉزگرگن و حیاتی «سیاهلی و قارانغی» بۉلگنینی بیلدیرهدی.
بو عیال قۉشیمچه قیلیشیچه: «طالبان کېلیشی بیلن عیاللر اوستیگه برچه مصیبتلر توشدی؛ عایلهوی زۉرآورلیکلردن تارتیب، آدملر آلدیده کلتکلنیشگه قدر. بو کته دهشتنی کۉرسهتهدی. حیاتیم باشیده یخشی اېدی، لېکن نکاحدن کېین حیاتیم زهرگه ایلندی. هر کونی اېنگ کیچیک نرسهگه کلتکلنردیم و هنوز دوام اېتماقده. بیر کېچه طعام شۉر بۉلیب کېتگن اېدی، اېریم مېنی قتیق کلتکلهدی. حالتیم شونچهلیک یامان اېدیکی، ساچلریمنی هم تارتدی. اېندی باشیم نینگ ایریم قسمی هر دایم آغریدی و هېچ قندهی شاوقین و آوازگه چیدمهیمن».
آزیتا بامیان دن و ستوده پنجشیر (مستعار اسملر) ایتیشلریچه: «بیز اۉزیمیز کوچلی زۉرآورلیکلرنی تۉغریدن-تۉغری باشدن کېچیرمهگن بۉلسهک هم، اطرافیمیزدهگی آدملر هر کونی عایلهوی زۉرآورلیک بیلن یوزلشماقده».
آزیتا ایتیشیچه: «اطرافیمیزده افسوسکی عایلهلر بار، اولر عیاللرنی اېنگ کیچیک نرسه یاکه حتا میده مسألهلر سببلی اورهدی. بو زۉرآورلیک بعضیده عایله اعضالری تامانیدن هم عملگه آشیریلهدی. قیزلر بوندهی عایلهلرده جوده چېکلنگن؛ مجبوری رۉمال و اوزون کییم کیهدیلر، حتا قۉلقاپلرینی هم اېرکک عایله اعضالریدن رخصت بیلن ایشلهتیشهدی. اولر فقط یقین قرینداش اویلریگه باریشلری ممکن و اویدن تشقریگه رخصتسیز چیقیش ممکن اېمس».
ستوده قۉشیمچه قیلیشچه: «دۉستیم بیر ییگیتگه عاشق بۉلگن، او هم بیر نېچه بار تورموش تکلیف قیلگن. اما قیز نینگ عایلهسی اونینگ تورموش اۉرتاق تنلشی سببلی اونی قتیق کلتکلهدی. آخر-عاقبت، ییگیت باشقه بیر قیزنی تورموش اوچون تنلهدی و هنوز نامعلومکی، دۉستیم مجبوری کیم بیلن نکاح قیلهدی».
بدخشاندن بۉلگن عیال، بی بی زرینه، ایتیشیچه، بعضاً قشاقلیک و ایش یۉقلیگی عایلهوی زۉرآورلیککه سبب بۉلهدی و او اطرافیدهگی بو زۉرآورلیککه گواه بۉلگن. او قۉشیمچه قیلیشچه: «قۉشنیمیز عیال و اېر جوده کمبغل و محتاج اېدی. اېر ایش تاپه آلمهگنده و عایله نینگ احتیاجلرینی تأمینلهی آلمهگنده، او غضبلنیب، خاتینینی کلتکلردی. بیز بوندهی حالتلرنی بیر نېچه بار کۉردیک. عیالدن سۉرهگنیمیزده، او ایتیشیچه: اېری اۉز وظیفهسینی بجره آلمهیدی یاکه نفقه و عایله نینگ مسوولیتینی تأمینلهی آلمهیدی و غضبینی مېنگه تۉکهدی. حتا حاملهدارلیک دوریده هم بیر نېچه بار اورگن».
هراتدن، شمسیه (مستعار)، ایتیشچه: «عایلهوی زۉرآورلیک افغانستانده کېنگ ترقهلگن و اونینگ درجهسی عایلهلر نینگ اقتصادی و مدنی حالتیگه باغلیق. عایلهوی زۉرآورلیک برچه اویلریده موجود، لېکن درجهسی فرق قیلهدی؛ اقتصادی درجهسی یوقاری عایلهلرده زۉرآورلیک کمراق، لېکن حتا بو اویلریده هم قیز و اۉغیل تورلی شکللرده کمسیتیش و زۉرآورلیککه دوچ کېلهدی».
شو بیلن بیرگه، بعضی عیاللر حقوقی و انسان حقوقلری فعاللری ایتیشلریچه: طالبان جوابگرلیک وقتی نینگ کېلگنی و خلقارا همجمعیت افغانستانده عیاللر نینگ حقوقلرینی تأمینلش اوچون جدی باسیم اۉتکزیشی کېرهک.
انسان حقلری فعالی،آرزو غفوری ایتیشیچه: «گزارشلر افغانستانده عایلهوی زۉرآورلیک نینگ آرتیشینی کۉرسهتماقده؛ بو جریان عیاللر و بالهلر نینگ خوفسیزلیگی، قدر-قیمتی و سلامتلیگینی تهدید قیلهدی. قۉللب-قوتلاوچی نهادلر نینگ ضعیفلیگی و عدالتگه یېترلیچه کیریش یۉقلیگی جبرلنگنلرنی جیم و پناهسیز قالدیرهدی».
عیاللر نینگ حقلری فعالی، ترنم سعیدی، ایتیشیچه: «حاضرگی شرایطده، قانونی و یاردمچی نهادلر ضعیف بۉلگنلیگی سببلی، کۉپلب عیاللر اۉز زۉرآورلیکلرینی خبر قیلیشگه هم قادر اېمس و بو حالت اولرگه جدّ=ی عاقبتلر کېلتیرهدی. طالبان کېلیشیدن آلدین، افغانستاندهگی انسان حقوقلری تشکیلاتلری حساباتیگه کۉره، هر ۱۰ زۉرآورلیکدن فقط ایکی یاکه اوچ حالت قید اېتیلگن و کۉریلگن، لېکن حکومت قولهشیدن کېین عیاللر نینگ موجود امکانیتلری هم یۉقالگن».
طالبان افغانستانگه حکمرانلیک قیلگچ، عیاللرنی حمایه قیلووچی برچه حقوقی ثارواللرنی دولت ادارهلریدن آلیب تشلهگن و عیاللر حقوقلری فعالینی باستیرگن. اوشبو گروه عیاللر ایشلری وزیرلیگینی توگهتگن و اونینگ اۉرنیگه اۉزی نینگ امر بالمعروف و نهی عن المنکر وزیرلیگینی تشکیل قیلگن؛ اوشبو تشکیلات افغانستانده عیاللر نینگ اېرکینلیکلرینی چېکلش و حقوقلرینی باستیریش بۉییچه اساسی جوابگر صفتیده تنیلگن.
طالبان شونینگدېک، مستقل انسان حقوقلری کمیسیونینی و عیاللر نینگ حقوقلری اوچون فعالیت یوریتگن باشقه بیر نېچته تشکیلاتلرنی توگهتگن همده «عیاللرگه قرشی زۉرآورلیکنی تعقیقلش قانونی»نی بېکار قیلگن.
آلدینراق، انسان حقوقلری تشکیلاتلری گزارش بېرگنیچه: عیاللر اېنگ یامان شرایطده یشهماقده. بعضی عیاللر نینگ حقوقلری فعاللری و خلقارا تشکیلاتلر طالبان حکمرانلیگی آستیدهگی افغانستاندهگی عیاللر و قیزلر حالتینی جنسی آپارتاید صفتیده تعریفلهگن و خلقارا همجمعیتدن اوشبو حالتنی رسمی تن آلیشنی سۉرهگن.





