ایشلب چیقریشنینگ آشیشی و نرخلرنینگ توشیشی؛ افغانستانده تربوز و قاوون بازارینینگ تنزلی
آدرینا بهزاد

حاصلنینگ آشیشی بیلن بیر وقتده مملکتده تربوز و قاوون حاصلدارلیگی آرتیب بارر اېکن، بیر قطار دهقانلر و ساتووچیلر بو محصولاتلر بازاریدهگی تورغونلیک همده نرخلرنینگ کېسکین توشیب کېتگنیدن شکایت قیلماقده. دهقانلرنینگ ایتیشیچه، محصولات ساتیشدن آلینگن درآمد حتا ایشلب چیقریش، سقلش و تشیش خرجتلرینی هم تۉلدیرمهیپتی. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، آیلر دوام اېتگن محنت و کتّه خرجتلرگه قرهمهی، بیر سېر تربوز و قاووننینگ حتا ۵۰ افغانیگه هم ساتیلیشی جوده قیین بۉلماقده. ساتووچیلر هم اوشبو محصولاتلر اوچون قولهی بازار یۉقلیگیدن خواطر بیلدیریب، سودا چېکلاولری و اَیریم ساتیش یۉللری نینگ یاپیق اېکنلیگی تربوز و قاوون نینگ پاکستان و باشقه دولتلرگه یوباریشنی قیینلشتیرهیاتگنینی ایتیشماقده. شو بیلن بیرگه، اَیریم اقتصادی تحلیلچیلرنینگ فکریچه، ایشلب چیقریش نینگ آرتیشی و بازار سیغیمی نینگ چېکلنگنلیگی، تحلیلچیلر معمالری، ساووتکیچ انبارلر یېتیشمسلیگی، ترانسپورت خرجتلری نینگ یوقاریلیگی همده قَیته ایشلش صناعتی نینگ ضعیفلیگی سببلی محصولاتلرنینگ کتّه قِسمی بازارگه چیقمهی قالماقده. اولرنینگ نظریده، بو حالت دوام اېتسه، دهقانلرگه ینهده کتّه ضرر یېتهدی و مملکت اېکینچیلیک ساحهسی رواجیگه سلبی تأثیر کۉرسهتهدی.
ننگرهار ولایتیدن بۉلگن دهقانلردن بیری نعمتالله (مستعار)، اۉزی نینگ تربوز و قاوون محصولاتلرینی ساتیش اوچون کابلگه آلیب کېلگن، اما بازار یۉقلیگی و نرخلرنینگ کېسکین توشیب کېتگنیدن شکایت قیلهدی. او دېیدی: «ایشلب چیقریش خرجتلری جوده یوقاری. اۉغیت و باشقه اوېکینچیلیک واسطهلری جوده قیمتگه آلینهدی. تربوز و قاوون یېتیشتیریش کمیده اوچ آی اوزلوکسیز محنت و پرورش طلب قیلهدی. دلهلرده ایشچیلر یالهیمیز و اولرنینگ معاشی همده طعامینی تۉلهیمیز. کېچه و کوندوز اېکینلرنی مراقبت قیلهمیز، تینچ اویقومیز یۉق. اما حاضر برچه شو محنتگه قرهمهی، بیر سېر تربوز و قاووننی حتا ۵۰ افغانیگه هم هېچ کیم آلمهیدی.»
هرات ولایتیدن اۉز محصولاتلرینی ساتیش اوچون کابلگه کېلگن ینه بیر دهقان جعفر (مستعار)، هم طلب یۉقلیگی و بازار تورغونلیگیدن شکایت قیلهدی. او ایتهدی: «محصولاتلریمیزنی ساتیش اوچون قولهی بازار یۉق. بیز نینگ طلبیمیز دهقانلر یېتیشتیرگن محصولاتلرنی ساتیش اوچون ایشانچلی و قولهی بازارلر یرهتیلیشی، شونده هېچ بۉلمهگنده دهقانلرنینگ محنتی و خرجتلری قاپلنهدی.»
ساتووچیلردن بیری فواد (مستعار)، جاری ییلده تربوز و قاوون بازاری جدّی معمالرگه دوچ کېلگنینی ایتهدی. او دېیدی: «محلی محصولاتلر موسمی نینگ باشلنیشیگه بیر هفته بۉلدی، اما بازار هلی جانلنمهدی. اۉتگن ییلی شو پیتده بیر سېر قاووننی ۲۰۰-۲۵۰ افغانیگه ساتردیک، حاضر اېسه نرخی ۶۰ افغانی اطرافیده. بو کېسکین پسهییش حتا خرجتلریمیزنی هم تۉلدیرمهیپتی.»
ینه بیر ساتووچی پرویز (مستعار)، هم نرخلرنینگ توشیشی و بازار یۉقلیگیدن خواطرده. او دېیدی: «سودا یۉللری نینگ یاپیلیشی سببلی تربوز و قاوون پاکستان و باشقه دولتلرگه یوباریلمهیپتی. بوندن تشقری، بو ییل حاصل مقداری هم آشگن، بو اېسه نرخلرنینگ کېسکین توشیشیگه آلیب کېلدی. بازار آلدینگیدېک جانلی اېمس. بوندن تشقری، ایشسیزلیک و قشّاقلیک کېنگهیگنی سببلی کۉپلب عایلهلر حتا ارزان نرخلرده هم بو محصولاتلرنی ساتیب آلالمهیپتی.»
ینه بیر ساتووچی عثمان (مستعار)، بازار تورغونلیگی نینگ اساسی سببینی صادرات یۉقلیگیده دېب بیلهدی. او دېیدی: «نرخلرنینگ توشیشیگه سبب محصولاتلر نینگ افغانستاندن تشقریگه یوباریملسلیگی دیر. هر بیر تربوز و قاوون ایشلب چیقریش خرجتی دهقانلرگه ۳۰ – ۴۰ افغانیگه توشهدی، لېکن بازارده ۴۰ – ۶۰ افغانیگه ساتیلهدی. اۉتگن ییلگه نسبتاً نرخلر سېزیلرلی درجهده کمهیگن، نتیجهده کۉپلب دهقانلر ضرر کۉرماقده.»
شو بیلن بیرگه، اقتصادی مسألهلر بۉییچه تحلیلچی عبدالظهور مدبرنینگ ایتیشیچه: «بازاردهگی طلبگه نسبتاً ایشلب چیقریش حجمی نینگ آشیشی، صادرات چېکلاولری، ساووتکیچ انبارلر یېتیشمسلیگی، ترانسپورت خرجتلری نینگ یوقاریلیگی و قَیته ایشلش صناعتی نینگ ضعیفلیگی محصولاتلرنینگ کتّه قِسمینی بازاردن تشقریده قالیشیگه سبب بۉلماقده. نتیجهده تربوز و قاوون نرخلری کېسکین توشیب کېتدی و کۉپلب دهقانلر حتا ایشلب چیقریش خرجتلرینی هم قاپلهی آلمهیپتی.»
اونینگ فکریچه، بو حالت دوام اېتسه، اېکینچیلیک ساحهسی جدّی سلبی عاقبتلر کېلتیرهدی: قیشلاق اهالیسی درآمدی نینگ کمهییشی، محصولاتلر نینگ اسراف بۉلیشی و سرمایه یاتقیزیش رغبتی نینگ پسهییشی شولر جملهسیدن.
جناب مدبر ینه قۉشیمچه قیلهدی: «بو جریان دوام اېتسه، نهفقط دهقانلر تورموشی آغیرلشهدی، بلکه اقتصادی اۉسیش، بندلیک وارزی توشوملریگه هم سلبی تأثیر قیلهدی. شو سببلی صادرات بازارلرینی کېنگهیتیریش، ساووتکیچ انبارلر قوریش، قَیته ایشلش صناعتینی رواجلنتیریش و دهقانلرنی قۉللب-قوّتلش اېنگ مهم چارهلر حسابلنهدی.»
بو شوندهی بیرحالده دیر که طالبان و پاکستان حربیلری اۉرتهسیدهگی تۉقنهشوولر سببلی پاکستان آرقهلی افغانستان نینگ صادرات و واردات یوکلری اوچون چېگره اۉتیش یۉللری یاپیلگن. بیراق طالبان هندوستان، ایران و چین بیلن سودا اوچون مقابل یۉللر تاپیلگنینی دعوا قیلیب، هندوستاندن چابهار یۉلی آرقهلی ترانزیتنی یېنگیللشتیریشده همکارلیک قیلیشنی سۉرهگن.





