شمالی افغانستاندهگی هلاکتلی زلزله؛ بلخ و سمنگان اېنگ کۉپ ضرر کۉردی
امین کاوه
دوشنبه کېچهسی بلخ، سمنگان و اطرافدهگی ایریم حدودلرده ۶.۳ ریشترلی کوچلی زلزله صادر بۉلدی. بو زلزله کۉپلب انسانلر نینگ حیاتیگه ضامن بۉلیب، کېنگ کۉلملی مادی ضرر کېلتیردی. طالبان مأموریتی معلوم قیلیشیچه، هلاک بۉلگنلر سانی ۲۰ نفردن آشگن، جراحت آلگنلر اېسه ۵۰۰ نفردن کۉپنی تشکیل اېتهدی. بیراق، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ انسانپرورلیک ایشلرنی موافقلشتیریش باشقرمسی (OCHA) بېرگن گزارشیگه کۉره، کمیده ۲۰ کیشی هلاک بۉلگن و ۹۴۵ کیشی یرهلنگن. شونینگدېک، بو زلزله عاقبتیده ۹۰ دن آرتیق اوی ویران بۉلگن همده تعلیم بنالری و جماعت اساسی توزیلمسیگه جدی ضرر یېتگن.
تنگی تاشقرغان موتر یۉلیده تاغ قولهش حادثهسی یوز بېریب، بلخ-کابل موتر یۉلی وقتینچه یاپیلگن اېدی. اما تازهلش ایشلری آلیب باریلگچ، یۉل ینه آچیلگن. خبر قیلینیشیچه، بلخ و سمنگان ولایتلری نینگ تومنلری اېنگ کۉپ ضرر کۉرگن حدودلر صفتیده قید اېتیلگن و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ بهالش گروهلری ضررنی اۉرگنیش همده شاشیلینچ یاردم کۉرسهتیش اوچون واقعه جاییگه یوباریلگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ انسانپرورلیک ایشلرنی موافقلشتیریش باشقرمسی (OCHA) معلوم قیلیشیچه، ۶.۳ ریشتر کوچگه اېگه، ۲۸ کیلومتر چوقورلیکده صادر بۉلگن اوشبو زلزله افغانستان نینگ تورلی حدودلریده همده قۉشنی مملکتلر، اۉزبېکستان و قزاقستان هم سېزیلگن. گزارشگه کۉره، بلخ ولایتیده ۹ کیشی، سمنگانده اېسه ۱۱ کیشی هلاک بۉلگن، جمعی ۹۴۵ کیشی یرهلنگن. اوچا معلوماتلریگه کۉره، ۶۱۶ کیشی بلخده، ۳۲۹ کیشی اېسه سمنگانده جراحت آلگن، شونینگدېک، بهالش ایشلری دوام اېتریشچه، قربانلر سانی ینهده آرتیشی ممکن.
گزارشده قید اېتیلیشیچه، ۹۰ دن آرتیق اوی ویران بۉلگن، اولر نینگ۵۰ دن زیادی سمنگان ولایتی نینگ خلم تومنیده جایلشگن. شونینگدېک، تنگی تاشقرغانده تاغ قولهشلری طفیلی بلخ-کابل موتر یۉلی وقتینچه تۉسیلیب قالگن، بیراق تازهلش ایشلری یکونلنگچ، یۉل ینه آچیلگن.
اوچا معلوماتیگه کۉره، بلخ ولایتی نینگ چهار کېنت، چمتال، کشنده، مارمل، مزار شریف شهری و شولگره تومنلری اېنگ کۉپ ضرر کۉرگن. شولگره و مارملده بیر نېچه اوی جدی شکستلنگن یاکه بوتونلهی ویران بۉلگن. سمنگان ولایتیده اېسه فیروزنخچیر، حضرتسلطان و خلم تومنلری اېنگ کۉپ تلفات کۉرگن. خلم تومنی نینگ میرککلان قیشلاغیده تخمیناً ۵۰ ته اوی ویران بۉلگن، فیروزنخچیر تومنیدهگی رحمتآباد، فقیرآباد و قوشمحله قیشلاقلریدهگی اویلرگه هم ضرر یېتگن. شونینگدېک، بدخشان ولایتی نینگ تشکان تومن مرکزیدهگی بیر نېچه اویلر هم قولهگن یاکه جدی ضرر کۉرگن. شو سببلی، بیرگهلیکدهگی بهالش گروهی زودلیک بیلن جۉنهتیلگن.
بلخ ولایتی نینگ مارمل تومنیدن بیر اهالی نمایندهسی تامانیدن اعلان قیلینگن ویدېوده، آدملر نینگ اویلری زلزله نتیجهسیده آغیر ضرر کۉرگنی و یېرلرده کته یاریقلر پیدا بۉلگنی کۉرسهتیلگن. اوشبو ویدېو اجتماعی ترماقلرده کېنگ ترقهلگن.
منبعلر شونینگدېک، خلم تومنیدهگی ۲۰ دن آرتیق مکتب بناسی قسماً یاکه جدی درجهده ضرر کۉرگنینی بیلدیرگنلر. اولر نینگ سۉزلریگه کۉره، تۉقیزته مکتب جدی، قالگنلری اېسه یېنگیل شکستلنگن. بوندن تشقری، ۸۰ گه یقین اوی بوتونلهی ویران بۉلگن.
انسان حقوقلری تشکیلاتلری و دولتلر نینگ همدردلیگی
ایران، سعودی عربستان، قطر، پاکستان، تورکیه، هند و باشقه بیر قطار مملکتلر افغانستان خلقیگه شمالده صادر بۉلگن سۉنگگی زلزله مناسبتی بیلن همدردلیک و بیردملیک اظهار اېتدیلر. اولر علیحده بیاناتلر اعلان قیلیب، واقعه اچینیش بیلن قرشی آلیب، یاردم کۉرسهتیشگه تیار اېکنلیکلرینی بیلدیردیلر.
شو بیلن بیرگه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی انسان حقوقلری کېنگشی نینگ افغانستاندهگی انسان حقوقلری بۉییچه مخصوص گزارشگری ریچارد بنت هم زلزلهدن ضرر کۉرگنلرگه همدردلیک بیلدیردی. او ایکس اجتماعی ترماغیدهگی صحیفهسیده شوندهی یازگن:
«مېن انسان حقوقلریگه اساسلنگن، جنسی جهتدن هرتمانلمه انسانپرورلیک جواب بۉلیشینی سۉرهیمن. قالگنلر و دستلبکی قوتقرووچیلر اوچون صبر و کوچ تیلهیمن.»
رویترز خبرگزارلیگی «نیمه اوچون افغانستان زلزلهلرگه مایل؟» سرلوحهلی مقالهسیده یازیشیچه، تاغلر بیلن اۉرهلگن بو مملکت تورلی طبیعی آفتلرگه دوچ کېلهدی، بیراق اېنگ کتّه تلفات عیناً زلزلهلردن کېلیب چیقهدی. گزارشده تأکیدلنیشیچه، هر ییلی اۉرتچه ۵۶۰ کیشی زلزلهلر طفیلی حیاتدن کۉز یومهدی و اقتصادی ضرر تخمیناً ۸۰ میلیون دالرنی تشکیل اېتهدی. رویترز معلوماتلریگه کۉره، ۱۹۹۰-ییلدن بویان افغانستانده ۵ ریشترلی و اوندن یوقاری کوچدهگی کمیده ۳۵۵ زلزله قید اېتیلگن.
اولر نینگ یازیشیچه، افغانستان اوراسیا تکتونیک صحیفحه چېکهسیده جایلشگن بۉلیب، او هند صفیحهسی بیلن چېگرهداش حدودده جایلشگن. بو ایکی صحیفه بیر-بیریگه یقینلشهدی یاکه یانمه-یان سیلجیدی. شونینگدېک، عرب صحیفعهسی جنوبدن اوشبو منطقهگه تأثیر اۉتکزهدی. شو باعثدن افغانستان دنیادهگی اېنگ فعال زلزله زونلردن بیریده جایلشگن. رویترز نینگ قید اېتیشیچه، هند صحیفهسی نینگ شمالگه حرکتی و اونینگ اوراسیا صحیفهسیگه باسیمی افغانستانده تېز-تېز صادر بۉلهدیگن زلزلهلر نینگ اساسی سببی حسابلنهدی. بو تۉقنهشوولر یېر قابیغیده کوچلی زۉریقیشلرنی تۉپلهیدی و اولر تۉستدن بۉشهتیلگنده کوچلی زلزلهلر یوز بېرهدی.
افغانستان نینگ قیسی حدودلری اېنگ خوفلی حسابلنهدی؟
رویترز معلوماتلریگه کۉره، افغانستان نینگ شرقی و شمالی-شرقی قسملری، خصوصا اۉزبېکستان، تاجیکستان و پاکستان بیلن چېگرهداش حدودلر اېنگ کته خوف آستیده. بو خوفلی زونگه پایتخت و مملکت نینگ اېنگ گوجوم شهری کابل هم کیرادی. تدقیقاتلرگه کۉره، کابلده زلزلهلردن اۉرتهچه ییللیک اقتصادی ضرر ۱۷ میلیون دالر اطرافیده بهالنهدی.
رویترز یازیشیچه، افغانستان نینگ تاغلی حدودلریده صادر بۉلهدیگن زلزلهلر اینیقسه خوفلی، چونکه اولر کۉپینچه کۉچکی و تاشقینلرگه سبب بۉلهدی و انسان تلفاتلرینی همده مادی ضررنی انچه آشیرهدی.
افغانستاندهگی اېنگ ییریک زلزلهلر
۱۹۰۰-ییلدن بویان افغانستان ۱۰۰ گه یقین هلاکتلی زلزلهنی باشیدن کېچیرگن. گزارشده ایتیلیشیچه، سۉنگگی ییللردهگی اېنگ ییریکلردن بیری ۲۰۲۲-ییلده صادر بۉلگن ۶ ریشترلی زلزله بۉلیب، او ۱۰۰۰ دن آرتیق کیشی نینگ عمریگه ضامن بۉلگن.
۲۰۲۳-ییلده اېسه بیر آی ایچیده بیر نېچه کوچلی زلزلهلر ۱۰۰۰ دن آرتیق آدم نینگ اۉلیمیگه و اۉنلب قیشلاقلر نینگ ویران بۉلیشیگه سبب بۉلگن.
شونینگدېک، ۲۰۱۵-ییلده صادر بۉلگن ۷.۵ ریشترلی زلزله افغانستان، پاکستان و هند جمعی ۳۹۹ کیشی نینگ حیاتیگه ضامن بۉلگن. اېنگ آغیر ویرانهگرچیلیک اېسه ۱۹۹۸-ییلده، اوچ آیلیک فرق بیلن صادر بۉلگن ایکی زلزله نتیجهسیده کوزهتیلگن: بیرینچیسیده ۲۳۰۰ کیشی، ایکّینچیسیده اېسه ۴۷۰۰ کیشی هلاک بۉلگن.
افغانستانده زلزلهلرگه قرشی برداشلیلیکنی قندهی آشیریش ممکن؟
تدقیقاتلر شونی کۉرسهتهدیکی، ینگی بنا و انشااتلر زلزلهلرگه چیدملی طرزده قوریلیشی، موجود بنالر اېسه مستحکملنیشی لازم، شونده قولهش خوفی کمهیهدی. شونینگدېک، ثمرهلی کوزهتوو و اېرته آگاهلنتیریش تیزیملرینی یرهتیش ضرور، بو آرقهلی اهالینی وقتیده خبردار قیلیش ممکن بۉلهدی. متخصصلر تأکیدلیدیلرکی، یاریقلر مصافهدن زندلش تکنالوژیلری و فضا خریطهلش یاردمیده انیقلنیشی کېرهک، بو اېسه اهالی نینگ خوفلی حدودلردن خوفسیز جایلرگه کۉچیریلیشیگه امکان بېرهدی.





