کاپیسا پشهای اهالیسی: طالبان بیزدن آنه تیلیده تعلیم آلیش حقینی آلیب قۉیدی
الینا قلم
کاپیسا ولایتی نینگ دره گیاوه اهالیسی ایتهدیکی، طالبان افغانستانگه قیته حکمرانلیک قیلگچ، اولر نینگ بالهلریدن آنه تیلیده تعلیم آلیش حقینی آلیب قۉیدی. اولر قۉشیمچه قیلهدیکی، طالبان پشهای تیلیدهگی اۉقیتووچیلرنی ایشگه آلمهسدن، بو درهدهگی یگانه مکتبگه پشتو تیلیدهگی اۉقیتووچیلرنی تعیینلهگن و بو قرار تعلیم جریانینی ایزدن چیقرگن. اولر نینگ ایتیشیچه، کۉپچیلیک اۉقووچیلر پشتو تیلینی توشونمهیدی و بو حالت اولر نینگ تعلیمگه بۉلگن اشتیاقینی پسهیتیرگن. ملکهلی اۉقیتووچیلر یۉقلیگی و درسلیک یېتیشمسلیگی هم اۉقووچیلر دوچ کېلهدیگن باشقه معمالردندیر.
اوشبو دره نینگ بعضی اهالیسی، ۸صبح کوندهلیگی بیلن صحبتده ایتهدیکی، طالبان قومی طرفکشلیک سببلی محلی اۉقیمیشلی یاشلردن فایدهلنمهیدی. اولر نینگ ایتیشیچه، طالبان دره دهگی لیسهنی نجراب تومنیگه، پشتون اهالیسی یشهیدیگن حدودگه کۉچیریشگن و بو قرار کۉپلب یاشلر نینگ تعلیمنی ترک اېتیشیگه سبب بۉلگن. اهالی قۉشیمچه قیلهدی: قیزلر مکتبلریده آلتی صنفدن پست اۉقیتووچی عیال یۉقلیگی سببلی، کۉپلب عایلهلر قیزلرینی مکتبگه یوبارمهیدی.
دره گیاوه اهالیسی، بسم الله (مستعار) ایتهدیکی، بو حدود بالهلری آنه تیلیده تعلیم آلیش حقیگه اېگه، اما بو حقوق حاضر اولر اوچون آلیب قۉییلگن. او قۉشیمچه قیلهدی، اگر بو جریان دوام اېتسه، حدوددهگی بالهلر نینگ تعلیم کېلهجگی جدی ضرر کۉرهدی.
بسم الله گه کوره: «بیز همه پشهای تیلیدهمیز، لېکن تومن معارف تامانیدن ایشگه آلینهیاتگن اۉقیتووچیلر همه پشتون، اۉقووچیلر اېسه برچه اشتیاق و انگیزه گه قرهمهی، درس اۉقی آلمهیدی، چونکه بیر جمله پشتو تیلینی هم بیلمهیدی.»
بو دره گیاوه نینگ اهالیسی قۉشیمچه قیلهدی: «بو وضعیت اۉقووچیلرگه جوده سلبی تأثیر کۉرسهتگن. بالهلریمیز ایتهدی: بیز پشتو تیلینی توشونمهیمیز، شوندهی اېکن، درسنی قندهی اۉرگنهمیز؟ جمهوریتچیلیک قولهگچ، بالهلر نینگ درسگه بۉلگن انگیزه سی یۉقالگن و شو نینگ اوچون بعضی عایلهلر فرزندلرینی مکتبگه یوبارمهیدی.»
دره گیاوه نینگ باشقه اهالیسی، نعمان، ایتهدیکی، درسلیک یېتیشمسلیگی، اۉقیتووچیلر کملیگی و ناتېکیس تعلیم، بو وادیدهگی یگانه مکتبدهگی تعلیم جریانینی جدی معمالرگه دچار قیلگن.او قۉشیمچه قیلهدی، طالبان حدود اهالیسی آزچیلیک بۉلگنی و اولر سابق جمهوریت دوریده تیزیمده اشتراک اېتگنی سببلی وادی تعلیمیگه اعتبار بېرمهیدی.
نعمان ایتهدی: «بیز مکتبنی شخصی مبلغیمیز بیلن قوردیک، لېکن طالبان اعتبار بېرمهیدی و اولرده هم امکانیت یۉق. چېتدهگی آدملر بعضاً درسلیک و مواد آلیب کېلهدی، اما بیزگه هېچ قندهی یاردم بۉلمهگن. اۉقیتووچیلر سانی کمهیگن و اۉقووچیلر سانی آشگن.»
دره گیاوه اهالیسی، احسان الله (مستعار) باشقه اهالیسی، وادی مکتبیده پشهای تیلیدهگی اۉقیتووچیلرنی ایشگه آلیشنی طلب قیلهدی.او ایتهدی: «بالهلریمیز اوچون پشهای تیلیدهگی اۉقیتووچیلر ایشگه آلینیشلری کېرهک، چونکه اۉقووچیلر نینگ انگیزه سی جوده یوقاری. بیر نېچه بالهلردن کېلهجکده نیمه بۉلیشنی خواهلهیسیز دېب سۉردیم، هر بیری اۉز آرزوسینی ایتدی؛ بیری دېدی: شفاکار بۉلهمن، آدملریمگه خدمت قیلهمن، باشقهسی دېدی: مهندس بۉلهمن، وادیمیزگه برق و یۉل آلیب کېلهمن. برچه بالهلر نینگ آرزولری بار.»
شمسالدین (مستعار) ایتهدی: «جمهوریت دوریده بو وادی مکتبی لیسه اېدی، اما طالبان اونی اوچ ساعت مصافهدهگی پشتون وادیگه کۉچیردی. قومی طرفکشلیک موجودلیگینی تنقید قیلهمن و ایتهمن: مکتبگه ایشگه کیریش اوچون پشتون بۉلیشی کېرهک.»
دره گیاوه اهالیسی قۉشیمچه قیلهدی: «بو مکتب حاضر اۉرته مکتبگه ایلنگن. لیسهی باشقه وادیگه، نجراب تومنیگه، کۉچیریلگن، بو حدود اېسه اساسا پشتون اهالیسی یشهیدی. شو نینگ اوچون اۉرته مکتبنی توگهتگچ، یاشلر مکتبنی ترک اېتیشگه مجبور یاکه مرکزی تومنگه لیسهگه یېتیب باریش اوچون اوچ ساعت پیاده یوریشی کېرهک. اوشبو اۉرته مکتب حاضرده تخمیناً ۲۲۵ اۉقووچیگه اېگه و لیسه یۉقلیگی سببلی درسنی توگهتگچ، اولر اۉقیشنی ترک اېتیشگه مجبور یاکه اوزاق یۉلنی باسیب اۉتیشی کېرهک.»
کاپیسا بیلیم یورتی بیتیرووچیلریدن بیری، بهروز (مستعار)، ایتهدیکی، حدوددهگی بالهلرگه درس بېریشنی خواهلهیدی، اما طالبان قومی طرفکشلیک سبب اونی بونی قیلیشگه رخصت بېرمهیدی. او قۉشیمچه قیلهدی: «مېن کاپیسا بیلیم یورتینی بیتیردیم و ایشگه کیریش اوچون بیر نېچه بار مراجعت قیلگنمن، لېکن هر دایم اېشیکلر یاپیق بۉلگن، پشتون اېسه آسانلیک بیلن ایشگه آلینهدی. آخر-عاقبت امیدیمنی یۉقاتدیم و حاضر آتهم بیلن ییرده ایشلهیمن. بیز نینگ تیلیمیز قدریتیمیزدن بیری بۉلیب، طالبان اونگه اعتبار بېرمهیدی و بیزنی تعلیمدن اوزاقلشتیریشگه حرکت قیلهدی. بو حدود بالهلری نینگ حقوقی.»
بهروز دنیادهگی همجمعیتدن طالبان اوستیگه باسیم اۉتکزیشنی سۉرهیدی، شونده بالهلردن آنه تیلیده تعلیم آلیش حقوقی آلینمسین و اولر تعلیمگه اېگه بۉله آلسین.
شو بیلن بیرگه، بعضی تعلیم فعاللری ایتهدیکی، پشهای بالهلرنی آنه تیلیده تعلیم آلیش حقوقیدن محروم قیلیش تیزیملی کمسیتیشدیر. اولر قۉشیمچه قیلهدی: بو یاندشوو فقط تېنگ تعلیم آلیش امکانیتینی چېکلهمهیدی، بلکه بالهلر نینگ تیل و مدنیت هویتینی ضعیفلشتیرهدی.
عزیز الرحمن سخیزاده گه کوره: «افغانستان پشهای لری آنه تیلیده تعلیم آلیش حقوقیگه اېگه و بوندهی سۉراونامه قبول قیلینمهیدی. آنه تیلیده اۉقیتووچی و جهازلر یۉقلیگی دېیه بېریلهیاتگن بهانه، فقط بهانه، بو اېسه تېنگسیز تیزیم، مجبورلیک و ظلمنی کۉرسهتهدی. افغانستان پشهای ییللر دوامیده حقیقی جغرافیا اهالیلر کبی موجود و اولرنی انکار اېتیب بۉلمهیدی.»
تعلیم حقوقی فعالی، عبدالله احمدی، قۉشیمچه قیلهدی: «طالبان حکمرانلیگیده نهفقط پشهای لر، بلکه برچه آدملر اۉز اساسی حقوقلریدن محروم. انسان حقوقلری فعاللری بوندهی کمسیتیشلرنی حجتلشتیریشی و بیرلشگن طالبان اوستیگه باسیم اۉتکزیشی کېرهک، شونده پېشهایلرگه آنه تیلیده تعلیم آلیش امکانیتی بېریلسین. عکس حالده، بیر تیلنی اعتبارسیز قالدیریش بیر مملکت مدنیتی نینگ بیر قسمینی انکار اېتیش دېمکدیر.»
دره گیاوه نجراب تومن مرکزیدن ۱۰ کیلو متر اوزاقلیکده، بلند تاغلر بیلن اۉرهلگن بۉلیب، اونینگ برچه اهالیسی افغانستان پشهایلری تشکیل قیلهدی.آنه تیلیده تعلیم آلیش حقوقی انسانی و انسان حقوقی بۉلیب، خلقارا حجتلر و شرطنامهلرده، جملهدن، جهان تیل حقوقلری اعلامیه سی، آنه تیلی منشوری، ملی، تیل و دینی آزچیلیکلر حقوقلری اعلامیه سی، بالهلر حقوقلری کنوانسیونی و خلقارا فقرالیک و سیاسی حقوقلر اعلامیه سیده تأکیدلنگن.
افغانستانده طالبان حکمرانلیگیده نهفقط پشهای تیلی، بلکه اۉزبېک، نورستان و حتا فارس تیلی هم طالبان نینگ طرفکش سیاستی سببیده کېنگهیتیریلگن تهدید و چېکلاولرگه دوچ کېلگن.
آلدینراق، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ بالهلرنی قۉللب-قوتلش جمغرمهسی (یونیسف) اعلان قیلگن اېدی، افغانستاندهگی تعلیم تیزیمی بوزیلیش عرفهسیده قرار تاپگن.
یونیسف قۉشیمچه قیلهدی: افغانستاندهگی دولت مکتبلریده اسلامی درسلر هفته نینگ دېیرلی یرمی تشکیل اېتهدی و بو اۉزگریش دینی تعلیم وقتی نینگ آشیشینی کۉرسهتهدی.





