جهان اخبارات انقراضی؛ اقتصادی رواجلنیش و انسان ترقیاتی اوچون جدی تهدید و نادر امکانیت
جهاندهگی اۉن بیر نفر ییریک اقتصادچی، جملهدن ایکی نوبل مکافاتی ساورینداری، حکومتلردن صنعی عقل دوریده جماعت منفعتلریگه خدمت قیلووچی عاموی اخبارات واسطه لری نینگ اقتصادی قیمتینی تن آلیش و اونی قۉللب-قوتلشنی سۉرهشدی.
دنیا بۉیلب حکومتلر صنعی عقلدن فایدهلنیش آرزوسینی تعقیب اېتماقده و بو تکنالوژی اقتصادی یوکسهلیشنی آلیب کېلیشیگه امید باغلماقده. بیراق اولر ییگیرمه بیرینچی عصر اقتصادیاتلری نینگ پایدېوارینی تشکیل اېتووچی اساسی منبعگه مستقل و تېکشیریلگن معلوماتلرگه سرمایه کیریتمهیپدیلر.
ثمرهلی اقتصادیاتلر کېنگ کۉلمده موجود، ایشانچلی و ایشانرلی بۉلگن معلوماتلرگه تهیهنگن حالده قوریلهدی. جماعت منفعتلری یۉلیده خدمت قیلووچی ژورنالیستلیکده بوندهی مهم معلوماتلر نینگ منبعینی تأمینلهیدی؛ او فساد، فریبگرلیک و بازار بوزیب کورستیشلرینی فاش قیلهدی، مالیه بازارلری نینگ برقرارلیگیگه یاردم بېرهدی، یالغان معلوماتلرگه قرشی تۉسیق یرهتهدی و اقتصادی اۉیینچیلرگه آنگلی سرمایه کیریتیش قرارلری قبول قیلیش امکانینی بېرهدی. بو پایدېوارسیز ملی اقتصادیاتلر، خلقارا تجارت و دولتلر اۉرتهسیدهگی سرمایه آقیملری تۉغری ایشلهمهیدی؛ بو اېسه کېنگ کۉلملی و سلبی اجتماعی عاقبتلرگه آلیب کېلهدی. شونگه قرهمهی، بو بېبها منبع بوتون دنیاده چوقور مالی و سیاسی انقراضگه دوچ کېلماقده.
نفوذلی بیر هیئت، جماعت منفعتلریگه خدمت قیلووچی عاموی اخبارات واسطه لری بۉییچه، جملهدن ایکی نوبل مکافاتی ساورینداری اشتراکیده، دنیا مقیاسیده بوندهی عاموی اخبارات واسطهلر دوچ کېلهیاتگن اقتصادی و اجتماعی عاقبتلرنی اۉرگنیش اوچون توزیلدی. هیئت اعضالری دلیللرنی کۉریب چیقیب، خلقارا جریانلرنی تاباره آرتیب بارهیاتگن تشویش بیلن کوزهتدیلر.
بو هیئت آگاهلنتیرماقده: اقتصادیاتلر تاباره کۉپراق مستقل هم، انیق هم بۉلمهگن معلوماتلرگه نسبتاً ضعیفلشماقده. فقطگینه ۲۰۲۴-ییلده اتیگی ۹۰ گه یقین مملکت خارجی حکومتلر تامانیدن قۉللب-قوتلنگن معلوماتلرنی بوزیب کورستیشلری اوچون اورینیشلریگه نشان بۉلدی. یرهتووجی صنعی عقل نینگ پیدا بۉلیشی بو تاکیتیکلر نینگ کوچهییشی خوفینی آشیردی و آنلاین ناتۉغری یاکه یالغان معلوماتلر نینگ ترقهلیشینی آلدینی آلیشدهگی معمالرنی ینهده کوچهیتیردی. شو بیلن بیرگه، اوزباش رژیملرنی کوچهییب بارهیاتگنی و مخصوص منفعتلرگه اساسلنگن حالده مستقل ژورنالیستلر همده عاموی اخبارات واسطهلری سیاسی و اقتصادی باسیملر نینگ تاباره آرتیب باریشیگه دوچ کېلماقده.
بیز نینگ «جماعت منفعتلریگه خدمت قیلووچی عاموی اخبارات واسطهلریگه اقتصادی سرمایه کیریتیش ضرورتی» (۲) سرلوحهلی حساباتیمیز بازار کوچلری نیمه اوچون اوشبو مهم عمومی منبعنی اۉز-اۉزیدن سقلهی آلمهسلیگینی کۉرسهتهدی. درآمد منبعلری نینگ آنلاین پلتفرملرگه اۉتیشی نتیجهسیده تاریخن فایدهلی بۉلگن تجارت مۉدللری برباد بۉلماقده و شو بیلن کوچلی منفعت اېگهلری مستقل عاموی اخبارات واسطهلرینی اۉز فایدهسیگه ایشلهتیش، قۉرقیتیش یاکه ثمرهسیز قیلیش امکانیگه اېگه بۉلماقده. مالی قۉللب-قوتلش دایما چېکلنگن بۉلگن بۉلسهده، حاضر بو مقدار اوزباش حکومتلر نینگ پروپاگاندا اوچون صرفلهیدیگن مبلغلری بیلن سالیشتیرگنده بېآزار قالهدی.
فقط روسیه مثالده قرهلسه، او مستقل و اېرکین عاموی اخبارات واسطهلرینی قۉللب-قوتلش اوچون اېنگ ییریک دموکراتیک دولتلر نینگ برچه تشقی یاردملریدن کمیده اوچ برابر کۉپ مبلغنی پروپاگاندا و یالغان معلوماتلر ترقهتیشگه صرفلهماقده؛ خصوصاً، موضوع اوشبو مملکت چېگرهلریدن تشقریدهگی حدودلرنی مقصد قیلگن. روسیه بو بارهده یگانه اېمس.
بو وضعیت رواجلنهیاتگن اقتصادیاتلرده ینهده مرکبلشهدی؛ بوندهی جایلرده معلوماتگه تېنگ بۉلمهگن کیریش، تیزیملی خطالرنی برطرف اېتیش و رقملی تېنگسیزلیکلرنی کمهیتیریش اوچون محلی ینگیلیک لرنی قۉللب-قوتلش ضرورتینی آشیرهدی. بو نینگ یارقین مثال افریقا قطعهسی مېدیا مکانیده کۉرینهدی.
ایشانچلی و ایشانرلی معلوماتلرگه کیریش بۉلمهسه، بیز نینگ دوریمیزدهگی کته اقتصادی، اجتماعی و اطراف محیط بیلن باغلیق معمالرگه جواب بېریش امکانسیز بۉلهدی. اقلیم انقراضیدن تارتیب کیین ترقلگن کسللیکلرنی باشقریشگچه، یالغان معلوماتلر ترقهلیشی حقیقتلرگه جدی خرجتلرنی یوکلهیدی. اگر ملی و خلقارا درجهده کېسکین چارهلر کۉریلمسه، نوبل مکافاتی ساورینداری مریا رسا آگاهلنتیرگنیدېک، بیز «اخبارات قیامتیگه» (۳) قرهب کېتهمیز؛ بو حالت اېسه دنیا اقتصادی برقرارلیگی، اجتماعی فراوانلیک و برقرار رواجلنیش اوچون جدی تهدید توغدیرهدی.
حاضر بیز تېزکار جماعت چارهلرینی طلب قیلماقدهمیز و جماعت منفعتلریگه خدمت قیلووچی عاموی اخبارات واسطهنی حمایه قیلیش همده کېلهجک اخبارات بازارلرینی شکللنتیرهدیگن سیاستلرنی رواجلنتیریش اوچون ایکی اساسی چاره-تدبیرلر مجموعهسینی تقدیم قیلهمیز. اوشبو چاره-تدبیرلر نینگ مقصدی اقتصادی یوکسهلیش و اجتماعی فراوانلیکنی تأمینلشدیر.
هر ایکله چاره-تدبیر هم مستقل و تېکشیریلگن معلوماتلر نینگ اقتصادی و اجتماعی قیمتینی اساسی بنا صفتیده قیته کۉریب چیقیشنی طلب قیلهدی، چونکه بو معلوماتلر بازارلر و رواجلنگن جمعیتلر اوچون اساسی پایدېوار حسابلنهدی.
بیرینچیدن، حکومتلر اېرکین و مستقل عاموی اخبارات واسطهلرنی رغبتلنتیریش، قۉللب-قوتلش و حمایه قیلیش اوچون ضرور بۉلگن ینگی سرمایه مدللری اوستیده ایشلشلری کېرهک. جماعت منفعتلریگه خدمت قیلووچی عاموی اخبارات واسطهلرگه مالی یاردم بېریش – بو جوابگر و ثمرهلی اقتصادی تیزیملرنی تأمینلش اوچون اېنگ تېجهمکار ارهلشوولردن بیری حسابلنهدی و کېلهجکده سېزیلرلی اقتصادی همده اجتماعی نتیجهلر بېریشی ممکن. شو بیلن بیرگه، بوندهی سرمایهلر حکومت نینگ آرتیقچه نظارت قیلیشی نینگ آلدینی آلیش و کۉپ قیرهلی مېدیا مکانینی مستحکملش بیلن بیرگه بۉلیشی کېرهک؛ بوندهی مکان خصوصی سکتور و فعال فقرالیک جمعیتینی هم اۉز ایچیگه آلهدی. اوشبو قۉللب-قوتلش ملی و کۉپ تامانلمه ایشانچلی میکانیزملر آرقهلی عملگه آشیریلیشی لازم، اولر نهفقط حقیقی معلوماتلر تأمیناتینی سقلب قالیشی، بلکه نامناسب تأثیرلرگه قرشی چیدملیلیکنی هم تأمینلشی کېرهک.
«جماعت منفعتلریگه خدمت قیلووچی خلقارا مېدیه جمغرمهسی»(۴)کبی میکانیزملر مستقللیک و کۉلمنی بیرلشتیریب، جهان مقیاسده سېزیلرلی تأثیر یرهتیش ممکنلیگینی کۉرسهتهدی؛ خودی ساغلیق و تعلیم کبی ساحهلرده اۉخشهش مالی واسطهلر شوندهی رۉلنی بجرگنیدېک.
ایکینچیدن، حکومتلر اخبارات بازارلرینی فعال شکللنتیریشی و مستقل، کۉپ قیرهلی و ایشانچلی اخبارات منبعلرینی کوچهیتیریشی کېرهک. برقرار و مستقل مېدیا مکاننی رواجلنتیریش اوچون «اخبارات صناعت سیاستی»(۵)نی یرهتیش ضرور؛ بو مکانده بازار پویالیگی صنعی عقلگه اساسلنگن اقتصادیاتگه ماس روشده قطعی و موافق قاعدهلر بیلن اویغونلشهدی. بوندهی سیاست جماعتچیلیک احتیاجلری و نظارتینی یخشیراق عکس اېتتیریشی کېرهک؛ بو رواجلنگن و رواجلنهیاتگن اقتصادیاتلر اوچون مهم بۉلهدی و حقیقتنی یالغانلردن حمایه قیلیش امکانینی بېرهدی. «اخبارات و دموکراسی اوچون خلقارا همکارلیک»(۶) کبی کۉپ تامانلمه همکارلیک تیزیملری اېسه سیاست ساحهسیده اېنگ یخشی تجربهلرنی ترغیب قیلیش و بیرگهلیکدهگی اۉرگنیشنی کوچهیتیریشگه یاردم بېرهدی.
اوشبو ساحهده ایلک ایجابی بېلگیلری پیدا بۉلدی. بیر نېچه هفته ایچیده فرانسه و غنا جمهور رییسلری خلقارا اخبارات انقراضیگه جوابنی کوچهیتیریش بۉییچه خلقارا کنفراسگه مېزبانلیک قیلهدیلر. شو بیلن بیرگه، کۉپراق یېتکچیلر درحال اوشبو کون ترتیبینی قبول قیلیشلری ضرور. کېسکین چارهلر کۉریلمسه، اخبارات میدانلری تېزده یامانلشهدی، صنعی عقل انقلابی نینگ فایدهلری ضعیفلشهدی و خلق ارا همده اجتماعی فراوانلیک جدی خوف آستیده قالهدی. حرکت وقتی عینِ حاضر.
امضا چېکنلر:
■ ۲۰۰۱-ییل اقتصادیات بۉییچه نوبل مکافاتی ساورینداری، کلمبیا بیلیم یورتی، سیاست صحبتی تشبثی اساسچیسی و رئیسی، روزولت انستیتوتی نینگ کته اقتصادچیسی، پروفیسور جوزف استیگلیتز
۲۰۲۴-ییل اقتصادیات بۉییچه نوبل مکافاتی ساورینداری، MIT انستیتوتی پروفیسوری، MIT ایش نینگ کېلهجگینی شکللنتیریش تشبثی فاکولتهسی رئیسی و MIT بلوپرینت ینگی تشکیل اېتیلگن لابراتوارلریده
■ علمی تدقیقاتچی،پروفیسور دارون عجماوغلو
فرانس کولژیده، انسیاد ده (INSEAD) و لندن اقتصاد مکتبی نینگ استادی، پروفیسور فیلیپ آگیون
لندن اقتصاد مکتبی اقتصاد و سیاست فاکولتهسی پروفیسوری و دبلیو. آرتور لوییس رواجلنیش اقتصاد استادی، پروفیسور سِر تیم بزلی
■ لندن بیلیم یورت کالجی(UCL) اختراع و جماعت مقصدلری انستیتوتیده افتخاری استاد ، EuroStack لایحهسی رهبری، اروپا کمیسیونی ینگی باوهاوس نهادی نینگ رئیسی، ایتالیادهگی ART-ER ینگیلیک یرهتیش آژانسی رئیسی، پروفیسور داکتر فرانچسکا بریا
■ کېمبریج بیلیم یورتی، بنت عمومی سیاست استادی، پروفیسور دایان کویل
افریقا بوییچه انسانی سرمایه کیریتیش رییسی و سیاست پالیسی و باشقروو فاکولتهسی اساسچیسی، داکتر اوبیاگلی ازکوِسیلی
■ لندن بیلیم یورتی (UCL) فاکولتهسیده اقتصاد بوییچه ینگیلیگ یرهتیش و عمومی ارزش پروفیسوری و UCL ده (IIPP) انستیتوتی نینگ اساسچی مدیری، پروفیسور ماریانا مازوکاتو
پرینستون بیلیم یورتی، جان اچ. لاپورت جونیور نینگ عمومی پالیسی و مالی بوییچه اقتصاد استادی، پروفیسور عاطف میان
■ کلمبیا تجارت فاکولتهسی، ریچارد پاول ریچمن استادی همده کلمبیا بیلیم یورتی اقتصاد فاکولتهسی استادی، پروفیسور آندریا پرت
■ مالی برقرارلیک انستیتوتی نینگ رئیسی و اساسچیسی، بروکینگز انستیتوتی نینگ اقتصاد و خلقارا رواجلنیش بۉلیمی مصافهدن فعالیت یوریتووچی کته اعضاسی،داکتر ویرا سونگوی
افادهلر و عبارتلر:
(۱) – Disinformation
(۲) – The Economic Imperative of Investing in Public Interest Media
(3) – an information Armageddon
(۴) – International Fund for Public Interest Media
(۵) – information industrial policy
(۶) – International Partnership for Information and Democracy
بو مقاله، «جهان خبر کونی» مناسبتی بیلن یازیلگن؛ بو جهان کمپاینی ژورنالیستنی اساسی رۉلینی حقیقتلرنی یېتکزیش و شفافلیکنی تأمینلشده تأکیدلهیدی.





