قنده‌هارده‌گی کسب-کار اېگه‌لریگه طالبان‌نینگ سالیق باسیمی؛ «ایشنی دوام اېتتیریشدن چرچه‌دیک»
۸صبح، قندهار
قندهارده‌گی بیر قطار تدبیرکارلر و کیچیک بیزنس اېگه‌لری طالبان سالیقلر، رخصت‌نامه خرجتلری، تورلی تۉلاولر و اداری جریانلرنی آشیریش آرقه‌لی اولر‌نینگ بیزنسلریگه مالیوی باسیمنی کوچه‌یتیرگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم کیشیلر تجاری فعالیتلرینی قیسقرتیریشگه یاکه بوتونله‌ی تۉخته‌تیشگه مجبور بۉلگن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، درآمد سالیغی همده سوداگرلر و هنرمندلر سالیغیدن تشقری، رخصت‌نامه خرجتلری، بلدیه تۉلاولری، لوحه، آبادانلشتیریش و باشقه خرجتلرنی تۉله‌ش هم دوکاندارلر اوچون آغیر توشماقده. کیچیک بیزنس اېگه‌لری برچه بو خرجتلر ییغیلیب، اۉز فعالیتلریدن اېندی مناسب درآمد تاپه آلمه‌یاتگنلرینی اَیتماقده.
قندهارده‌گی بیر خدمت کۉرسه‌تیش کمپنیسی مسؤولی تجاری فعالیت مثلی کۉریلمه‌گن درجه‌ده کمه‌یگنینی اَیتیب، طالبان نظارتیده‌گی بلدیه اداره‌سیدن کۉپراق معما یره‌تیش اۉرنیگه، بیزنسلر‌نینگ فعالیت یوریتیشی اوچون شرایط یره‌تیشنی سۉره‌ماقده.
اوشبو خدمت کۉرسه‌تیش کمپنیسی مسؤولی شونده‌ی دېیدی: «بیر تاماندن، آدملر کمبغللشگن، ایکّینچی تاماندن اېسه، بیزنسلر تۉخته‌گن. بونده‌ی سست بازارده بلدیه یوقاری تۉلاوینی یاکه آبادانلشتیریش سالیغینی نیمه اوچون تۉله‌مه‌دینگ، دېگن سبب بیلن دوکان یاکه اداره‌نی مُهرلب قۉییشی آچیق-آیدین عدالتسیزلیکدیر.» اونینگ اَیتیشیچه، رخصت‌نامه‌لر و تۉلاولرنی بېلگیلشده هم یگانه ترتیب موجود اېمس.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «بیر دوکاندار اوچون ۲۰۰ افغانی، باشقه‌سی اوچون اېسه ۵۰۰۰ افغانی یازیله‌دی؛ بیر سوت محصولاتلری ساتووچیسی اوچون ۲۰۰ افغانی، باشقه‌سی اوچون اېسه ۸۰۰۰ افغانی بېلگیلنه‌دی. بو مبلغ‌لر قنده‌ی اساسده بېلگیلنه‌یاتگنینی بیز بیلمه‌یمیز.»
قندهارده‌گی ینه بیر دوکاندار سیدالله، آدملر کۉپلب رخصت‌نامه‌لر و یوقاری تۉلاولردن چرچه‌گنینی، کۉپچیلیک بیزنسینی دوام اېتتیریشدن کۉنگلی قالگنینی اَیته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «دوکاندارلر تېگیشلی اداره‌لرگه تۉلاولردن تشقری، بلدیه‌سی‌نینگ جوده یوقاری رخصت‌نامه، لوحه و آبادانلشتیریش تۉلاولرینی هم تۉله‌یدی؛ اما بلدیه ینه تورلی ناملر آستیده یوقاری تۉلاولرنی طلب قیله‌دی و کېچیکتیریلگن تقدیرده دوکان یاکه اداره‌نی یاپه‌دی. بو عدالت اېمس.»
اوشبو دوکاندار‌نینگ اَیتیشیچه، سابق جمهوریت توزومی دوریده دوکان لوحه‌سی اوچون ییلیگه قریب ۵۰۰ افغانی آلینردی، حاضر اېسه بو مبلغ قریب ۵۰۰۰ افغانیگه یېتگن. اونینگ اَیتیشیچه، بو دوکاندارلرگه کتّه باسیم اۉتکزماقده.
قندهارده‌گی سوت محصولاتلری ایشلب چیقریش اوستاخانه‌سی مسؤولی محمد اکرم رخصت‌نامه‌لر و کفالتلرگه عاید شرطلر هم ینگی سرمایه کېریتیش‌لر اوچون تۉسیق یره‌تگنینی اَیته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «بیر آلدین دۉستلریمدن بیری اۉز بیزنسیگه ۵۰۰ مینگ افغانی سرمایه کیریتیب، رخصت‌نامه آلماقچی بۉلگن اېدی، بیراق ایش باشیده رخصت‌نامه کفالتی صفتیده ۵۰۰ مینگ افغانی دېپوزیت قۉییشی کېره‌کلیگی شرط قیلیب قۉییلدی. بو جدّی معما و چېکلاودیر. بونده‌ی شرایطده آدملرنی سرمایه کېریتیشگه قنده‌ی رغبتلنتیریش ممکن؟»
قندهارده‌گی سیاحلیک کمپنیسی مسؤولی عبدالستار اولر‌نینگ کمپنیسی تېگیشلی مرکزی اداره‌لردن فعالیت رخصت‌نامه‌سیگه اېگه اېکنینی، اما بلدیه اولردن ینه باشقه رخصت‌نامه طلب قیله‌یاتگنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «بلدیه کسب-هنرلرگه فعالیت رخصت‌نامه بېره‌دی؛ مثلاً، قصابلر، نانوایلر و باشقه‌لرگه. هر بیر تېگیشلی وزیرلیک بۉلیمی هم اۉز فعالیت رخصت‌نامه‌سینی آله‌دی. اونده نېگه بلدیه رخصت‌نامه‌سی مجبوری بۉلیشی و اونی آلمه‌گن تقدیرده اداره‌لر مُهرلنیشی کېره‌ک؟»
قندهار شهریده‌گی آزیق-آوقت ساتووچیلردن بیری اۉتگن هفته طالبان بلدیه‌سی‌نینگ خادملری کېلیب، هېچ قنده‌ی توشونتیریش بېرمسدن اونینگ دوکانینی قفللب قۉیگنینی، اوندن آبادانلشتیریش نامی بیلن ۲۰ مینگ افغانی و رخصت‌نامه نامی بیلن ینه ۴۵۰۰ افغانی آلگنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «طالبانلر دوکانگه کیریب، هېچ قنده‌ی سۉراو و تېکشیرووسیز بیزدن مینگلب افغانی آلیشدی. مېن بوتون آی دوامیده بونچه مقدارده سودا قیلمه‌گنمن. بو پوللر‌نینگ برچه‌سینی کوچ و مجبورلش بیلن ییغیشماقده، بیز اېسه بیزنسنی دوام اېتتیریشدن کۉنگلیمیز قالگن.»
اوشبو آزیق-آوقت ساتووچیسی طالبان هر کونی خوفسیزلیک و سرمایه کېریتیش حقیده کېنگ ترغیبات آلیب باریشینی، اما سرمایه کېریتیش ساحه‌سیده بونده‌ی باسیملر موجود بۉلگن شرایطده بیزنسلر رواجلنیشی اۉرنیگه، حتا موجود تجاری فعالیتلر هم تۉخته‌ب قالیشینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو معمالر‌نینگ برچه‌سی اوچون مسؤولیت طالبان ذمّه‌سیده‌دیر.
دوکاندارلر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ اولر عدالتسیزلیک دېب اته‌یاتگن خطی-حرکتلری اوستیدن شکایت قیلیش اوچون هېچ قنده‌ی اداره موجود اېمس. حتا اجتماعی ترماقلرده اۉز قانونی حقوقلری حقیده یازسه‌لر هم، قماققه تشلنیش تهدیدیگه دوچ کېلیشه‌دی.
اولر سۉره‌یدی: «شهر تۉلیق اخلتگه تۉلیب یاتگن، ترتیبلی باغلر، عمومی حاجتخانه‌لری و بیزنسلرنی رواجلنتیریش اوچون ضرور بۉلگن امکانیتلر کۉرینمه‌یدیگن، اما تورلی ناملر آستیده بیزدن سالیق ییغه‌دیگن بو قنده‌ی بلدیه؟»
مېوه ساتووچیلردن بیری هم طالبان‌نینگ قندهارده‌گی ولایت حاکمی کۉز-کۉز قیلیش و اۉزینی نمایش اېتیش اوچون شهرده موترسایکلده ایلنیب یوریشینی، اما خلق‌نینگ معمالریگه یېترلیچه اعتبار بېرمه‌یاتگنینی تنقید قیله‌دی.
اقتصادی مسأله‌لر تحلیلچیسی نظر محمد شونده‌ی دېیدی: «بیزنس اېگه‌سی یاکه تدبیرکار فقط سالیق تۉله‌مه‌یدی؛ اونینگ اجاره حقی، خادملر معاشی، برق انرژیسی، ترانسپورت، رخصت‌نامه، بلدیه تۉلاولری و باشقه خرجتلری هم بار. بازار ضعیف و سودا پست بۉلگن شرایطده برچه بو خرجتلر آشیب کېتسه، نتیجه‌ده اقتصادی جانلنیش اۉرنیگه، تجاری فعالیت و خادملر سانی کمه‌یه‌دی یاکه بیزنس اېگه‌سی اونی یاپیشگه قرار قیله‌دی.»
سوداگرلر و تدبیرکارلر سالیق و رخصت‌نامه تیزیمی سادّه‌لشتیریلیب، یگانه تیزیمگه کېلتیریلیشینی، تۉلاولرنی بېلگیلش مېزانلری شفّاف بۉلیشینی همده آدملر اۉز اقتصادی فعالیتلرینی دوام اېتتیره آلیشلرینی طلب قیلماقده.
