طالبان‌نینگ کلته‌گیدن دینی مدرسه‌لرنینگ قمچیسیگچه؛ باله‌لر‌نینگ کلتکلنیشی عکس اېتگن ویدیولر نیمه‌لرنی کۉرسه‌تماقده؟
امین کاوه
یقینده باله‌لر‌نینگ قییناققه سالینیشی عکس اېتگن ایکّی ویدیو اجتماعی ترماقلرده کتّه عکس-صدا اویغاتدی. اوشبو ویدیولردن بیریده، محلی منبعلر ۸صبح بیلن بۉلیشگن ویدیوده، قندهار‌نینگ سپین بولدک تومنیده ایکّی طالبان جنگچیسی پاکستانگه مال آلیب اۉتگنلیکده عیبلنگن باله‌نی قییناققه ساله‌یاتگنی، باشقه باله‌لر هم طالبان تامانیدن کلتکلنیش نوبتینی کوتیب، صفده اۉتیرگنی کۉرینه‌دی. عینی پیتده، تخار ولایتیده تصویرگه آلینگنی اَیتیله‌یاتگن دینی مدرسه‌ده‌گی بیر باله‌‌نینگ قییناققه سالینیشی عکس اېتگن ویدیوده باله «قاری صاحب» دېب مراجعت قیله‌دیگن کیشی باله‌‌نینگ یالواریشی و ییغلشیگه قره‌مه‌ی، اونی کېبل و تېپکی بیلن کلتکله‌یاتگنی کۉرینه‌دی. اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری باله‌لرگه نسبتاً زۉرآور مناسبتنی قاره‌لب، عایله‌لرنی باله‌لر خوفسیزلیگی کفالتلنمه‌گن دینی مدرسه‌لرگه فرزندلرینی یوبارمسلیککه چقیرگن.
طالبان جنگچیلری سۉنگگی بېش ییل دوامیده عیبلنگن شخصلرنی کۉپچیلیک آلدیده بیر نېچه بار کلتکله‌گن، اَیریم حاللرده اېسه آتیب تشله‌گن. یقینده ۸صبح اختیاریگه بېریلگن ویدیوده ایکّی طالبان جنگچیسی بیر باله‌نی قتّیق کلتکله‌یاتگنی کۉرسه‌تیلگن. منبعلر طالبان بو باله‌لرنی پاکستانگه مال آلیب اۉتگنلیکده عیبلب قییناققه سالگنینی اَیتماقده؛ حال‌بوکه، طالبان‌نینگ اۉزی هم پاکستان و افغانستان یۉنه‌لیشیده مال قاچاق اېتیلیشی و تشیشیده کېنگ کۉلمده اشتراک اېته‌دی.
قندهار‌نینگ سپین بولدک تومنیده باله‌لر‌نینگ قییناققه سالینیشی عکس اېتگن ویدیو ۸صبح اختیاریگه کېلیب توشگن. اونده ایکّی طالبان جنگچیسی حاضر بۉلگنلر‌نینگ یالواریشی و باله‌نی آزاد قیلیشنی سۉره‌شیگه قره‌مه‌ی، بیر باله‌نی قتّیق کلتکله‌یاتگنی کۉرینه‌دی. بو منظره‌گه گواه بۉله‌یاتگن باله‌لر‌نینگ آوازی هم ویدیوده اېشیتیله‌دی و اولر بو ایش‌نینگ «گناهی بار»لیگینی اَیتیشه‌دی. ویدیونی ۸صبحگه تقدیم اېتگن منبعلر ویدیوده کۉرینه‌یاتگن باله‌لر صفده اۉتیرگنینی و طالبان اولر‌نینگ برچه‌سینی نوبتمه-نوبت قییناققه ساله‌یاتگنینی اَیتیشماقده.
قندهار‌نینگ سپین بولدک تومنیده‌گی محلی منبعلر کمبغل باله‌لر‌نینگ اَیریملری چمن و سپین بولدک اۉرته‌سیده‌گی یۉلده بعضی ماللرنی چېگره‌‌نینگ بیر تامانیدن ایکّینچی تامانیگه قاچاق یۉلی بیلن آلیب اۉتیشینی تصدیقله‌ماقده. منبعلرگه کۉره، بو باله‌لر طالبان تامانیدن قییناققه سالینه‌یاتگن بیر پیتده، اوشبو کوچلر‌نینگ اۉزی هم هر کېچه یوزلب یوک آرتیلگن مو‌ترلرنی قاچاق یۉلی بیلن افغانستانگه آلیب کیره‌دی. اولر قاچاق یۉللریده کیمدیر طالبانگه پول تۉله‌مسه، بو گروه تامانیدن حبسگه آلینیشی و کېینچه‌لیک دله جزالریگه دچار بۉلیشینی قۉشیمچه قیلیشماقده.
عینی پیتده اجتماعی ترماقلرده ینه بیر ویدیو کېنگ ترقه‌لماقده. اونده بیر کیشی دینی مکتب اۉقووچیلریدن بیرینی باشقه‌لر آلدیده قتّیق کلتکله‌یاتگنی کۉرینه‌دی. اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری‌نینگ اَیتیشیچه، بو باله‌نی قییناققه ساله‌یاتگن کیشی اۉزی کۉر اېکن. فایده‌لنووچیلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، او بدخشان ولایتی‌نینگ کشم تومنیدن، حاضرده اېسه تخار ولایتی‌نینگ رستاق تومنیده‌گی دینی مدرسه‌لردن بیریده استقامت قیله‌دی.
اوشبو ویدیوده باله «قاری صاحب» دېب چقیره‌یاتگن اېرکک باله‌‌نینگ یالواریشلریگه قره‌مه‌ی، اونی یاتقیزه‌یاتگنی و باشقه باله‌لردن اونینگ قۉل-آیاقلرینی محکم اوشلب توریشنی سۉره‌یاتگنی کۉرینه‌دی. کېین باله قارنی بیلن یاتقیزیلگچ، بو کیشی کېبل بیلن باله‌‌نینگ دنبه‌سیگه اوره‌دی، سۉنگ اونی تېپیب، باشی و یوزیگه ضربه‌لر بېره‌دی. باله ییغلب، یالوارگنیگه قره‌مه‌ی، او اونینگ التماسلریگه اعتبار بېرمه‌یدی.
اجتماعی ترماق فایده‌لنووچیلری فرزندلرینی بونده‌ی دینی مکتبلرگه یوباره‌یاتگن آته-آنه‌لرنی تنقید قیلیب، تعلیم حرمت و خوفسیزلیک بیلن بیرگه کېچه‌دیگن محیطده آلیب باریلیشی کېره‌کلیگینی اَیتیشماقده. اولر‌نینگ فکریچه، اَیریم دینی مکتبلرده باله‌لرنی قییناققه سالیش اوزاق تاریخگه اېگه و بونده‌ی خطی-حرکتلر کېله‌جکده باله‌لر‌نینگ زۉرآور همده ناعادتی خُلق-اطوارگه اېگه بۉلیب اولغه‌ییشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
فرزانه ایوبی اسملی فایده‌لنووچی اوشبو ویدیونی اولشیب، شونده‌ی دېب یازگن: «بونی تعلیم و تربیه دېب اتش ممکن اېمس؛ تعلیم مِهر، حرمت و خوفسیزلیک بیلن بیرگه بۉلیشی کېره‌ک، قۉرقوو، زۉرآورلیک و قییناق بیلن اېمس. هېچ بیر آته-آنه فرزندیگه نسبتاً زۉرآورلیککه جیم قره‌ب تورمسلیگی کېره‌ک. اۉقیش اوچون مدرسه یاکه مسجدگه باره‌یاتگن باله خوفسیز محیطده بۉلیش حقوقیگه اېگه، زۉرآورلیک و تحقیرگه دچار بۉلیش اېمس.»
بهرام بهرام اسملی ینه بیر فایده‌لنووچی شونده‌ی یازگن: «بونده‌ی منظره‌نی کۉریش حقیقتا هم انسان‌نینگ یوره‌گینی آغریته‌دی. بې‌غبار باله‌نی تیاق بیلن بو قدَر وحشیانه و شفقتسیز کلتکلش نه تعلیم، نه تربیه و نه دیندارلیکدیر؛ بو آچیق زۉرآورلیک و باله‌‌نینگ انسانی قدر-قیمتینی تاپتشدیر.»
جناب بهرام قۉشیمچه قیلگن: «آته-آنه‌لرگه آچیق اَیته‌من: بې‌غبار فرزندلرینگیزنی اۉزینی «ملا» یاکه «قاری» دېب اته‌گن هر قنده‌ی کیشیگه تاپشیرمنگ. دیننی اۉرگه‌تیش فقط بو جاهل و زۉرآور کیشیلر‌نینگ قمراویده اېمس. اگر کیمدیر تعلیم بېریش اوچون باله‌نی قۉرقیتسه، تحقیرله‌سه و تیاق بیلن اورسه، او بو زۉرآورلیک اوچون جواب بېریشی کېره‌ک.»
یحیی حازم سپندییار شونده‌ی یازگن: «مېنینگ فکریمچه، بونده‌ی ظلم و عدالتسیزلیک قیله‌دیگن قاری هم ظلم و عدالتسیزلیکنی کېنگه‌یتیرووچی زۉرآورلیک سیکلیگه بولغه‌نگن. او قاری هم بېشیکدن باشلب ظلم مسکنلری تامان یۉنه‌لتیریلگن، بوتون باله‌لیگینی ییغی، فریاد و آه-واه بیلن؛ هېچ قنده‌ی بغیر، هېچ قنده‌ی تسلی بېرووچی و هېچ قنده‌ی آنه مهری همده آته تیه‌نچیسیز اۉتکزگن.» اونینگ اَیتیشیچه، ظلم و زۉرآورلیک سیکلی طفیلی بو قاری‌نینگ هم انسانیلیگی یۉق قیلینگن؛ بونده‌ی کیشی باشقه‌لر اَیته‌یاتگن نرسه‌لرنی کۉرمه‌گن و باشدن کېچیرمه‌گن، شو‌نینگ اوچون اولرنی عملگه آشیره آلمه‌یدی.
بوندن آلدین هم بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ تورلی توزیلمه‌لری کۉپلب حساباتلریده افغانستانده باله‌لرگه نسبتاً زۉرآورلیک و جسمانی جزالر حقیده آگاهلنتیریب، جسمانی جزانی تقیقلش همده باله‌لرنی حمایه قیلیش ضرورلیگینی تأکیدله‌گن.
