-
عیال سۉزی
پنجره آرتیده‌گی حکایه‌لر؛ طالبان قماقخانه‌لریده عیاللر بیلن نیمه‌لر یوز بېرماقده؟ (۵)
اېسلتمه: طالبان افغانستاننی اېگه‌للب آلگنیگه بېش ییل بۉلدی. بو دور مابینیده یوزلب عیاللر طالبان تامانیدن اۉغیرلب کېتیلگن، حبسگه آلینگن و قماققه تشلنگن. اولر‌نینگ اکثریتی عیبی اثباتلنمسدن، موهوم عیبلاولر یاکه عایله‌وی و اجتماعی مسأله‌لر سببلی قماققه توشگن. قماقخانه پنجره‌لری آرتیده اولر بیلن یوز بېرگن و یوز بېره‌یاتگن واقعه‌لر افغانستان عیاللری‌نینگ سۉنگگی بېش ییلده‌گی اچّیق تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. اوشبو حکایه یازووچیسی‌نینگ طالبان‌نینگ کابلده‌گی قماقخانه‌لریده محبوس بۉلگن دوریده‌گی بې‌واسطه کوزه‌توولری و باشیدن کېچیرگنلری‌نینگ بیر قِسمینی عکس اېتتیره‌دی. یازووچی حبسده بۉلگن وقتیده اۉز کۉزی بیلن کۉرگن و باشیدن کېچیرگن واقعه‌لردن تشقری، بیر کمره‌ده سقلنگن عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی همده تقدیری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم تینگله‌گن.…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
بیرینچی بۉلیم-قوله‌ش شاو-شوولری
ژورنالیزم فاکولته‌سیدن سید جمال‌الدین چیقیش دروازه‌سیگچه بۉلگن مصافه تخمیناً اۉن دقیقه‌لیک یۉل اېدی. قریب اوچ ییل دوامیده شو مصافه‌نی امید بیلن، قیغولی خبرلرنی اېشیتمسدن باسیب اۉتدیم. بو یۉل شونچه‌که اسفالتلنگن کۉچه‌‌نینگ بیر نېچه مترینی باسیب اۉتیش، قره‌غه‌ی، سرو و تېره‌ک درختلری تگیدن یوریشدن عبارت اېمس اېدی. عکسینچه، اونینگ هر بیر قدمی آبادلیک سری قۉییلیشی لازم بۉلگن بیر پاغانه اېدی. بو قدملر پُخته اۉیلنگن و مستحکم بۉلیشی کېره‌ک اېدی، تاکه یېتیب باریشگه وعده بېرگن آرزومیزنی رۉیابگه چیقره آله‌یلیک. بیز طلبه‌لر کېله‌جککه ایشانچ بیلن بو یۉلده یالغیز کوره‌ش آلیب بارردیک. لیسانس باسقیچیده‌گی اۉقیشیمیزنی توگه‌تیشگه اوچ سمستر قالگن اېدی. بیتیروو هیجانی و قووانچی…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
عقل جنسنی تنله‌مه‌یدی
دنیا‌نینگ بیر چېکّه‌سیده، افغانستان دېب اته‌لگن یورتده بیز عیاللر و قیزلر یشه‌یمیز. بو جمعیتده هنوزگچه عیال بۉلیش عقلدن ضعیف بۉلیش دېگنی اېمسلیگینی اثباتلشگه مجبورمیز. بیز شونده‌ی جمعیتده یشه‌یمیزکی، اونده عیاللرنی هنوز «عقلسیز» یاکه «کم عقلی» دېب اتشه‌دی. گۉیا عقل انسانگه جنسیگه قره‌ب بېریله‌دیگن نعمت و عیاللرگه اونینگ کمراق قِسمینی نصیب اېتگندېک. بیز عیاللر‌نینگ عایله‌ده و جمعیتده قَیته-قَیته «کم عقلی» دېب اته‌لیشیگه گواه بۉلگنمیز. عیال عایله‌ده‌گی مهم قرارلرنی قبول قیلیشده اشتراک اېتماقچی بۉلسه، اونینگ قراری عیال تامانیدن قبول قیلینگنی اوچون ناتۉغری دېگن قره‌شگه دوچ کېله‌دی. حتا عیاللر اۉز شخصی حیاتلریگه عاید نکاح و اجره‌لیش کبی مسأله‌لرده هم قرار قبول قیلیش حقوقیدن…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
سایه‌دن سېس‌گچه؛ سعی-حرکت و متانت حکایه‌سی
مېن ۱۰-صنفده اۉقیردیم، مکتب اېشیکلری یاپیلگنیده. هلی هم اۉشه کون‌نینگ سنه‌سینی اېسله‌یمن؛ قویاش ۱۴۰۰- ییل، ۲۴ اسد، یکشنبه کونی، توش آلدین ساعت ۱۱:۲۴. هلی هم مکتبلر قَیته آچیلیشیگه امید قیلردیم. اوزاق وقت کوتدیم. بعضاً شنبه کونی مکتبلر آچیلیشی حقیده میش-میش‌لر ترقه‌لردی. مېن هم امیدلنردیم، اما اۉشه شنبه هېچ قچان کېلمه‌دی. شنبه‌لر بیرین-کېتین اۉته‌وېردی، مکتب اېشیکلری اېسه همان یاپیق قالدی. استه-سېکین امیدیمنی یۉقاته باشله‌دیم. مېن ۱۰-صنفده اېدیم و اۉشه اۉقوو ییلی‌نینگ هلی اَیریم قِسملری قالگن اېدی. اېندی مکتبگه قَیتیشیمگه ایشانمه‌ی قۉیگندیم. تعلیم یۉلیم تۉخته‌ب قالگن، بوندن کېین نیمه قیلیشیمنی بیلمسدیم. باشقه تاماندن، اقتصادی معمالر هم بار اېدی. هېچ بۉلمه‌گنده، کېله‌جکده مېنگه…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
قیز‌نینگ تنلاوی بۉلمه‌گن «هه»؛ مجبوری و وایه‌گه یېتمه‌گنلر نکاحی
اَیریم عایله‌لرده قیزلر‌نینگ تورموش قوریشی حقیده‌گی قرار اولرگه تنلش امکانیتی بېریلیشیدن کۉره، کۉپراق باشقه‌لر تامانیدن قبول قیلینه‌دی. هلی تعلیم آله‌یاتگن یاکه اۉز کېله‌جگی اوچون رېجه‌لری بار قیزلر بعضاً عایله‌لری‌نینگ قراری بیلن تورموشگه چیقیشگه مجبور بۉله‌دیلر. اَیریملر اوچون بو قرار تعلیم‌نینگ یکونلنیشی و اۉزلری هلی ذمّه‌سیگه آلیشگه تیّار بۉلمه‌گن مسؤولیتلر‌نینگ باشلنیشینی انگله‌ته‌دی. مجبوری و وایه‌گه یېتمه‌گنلر نکاحی کۉپلب قیزلر‌نینگ حیاتیگه تأثیر کۉرسه‌تگن. عایله‌وی باسیم، اقتصادی معمالر، عنعنوی قره‌شلر و کېله‌جک حقیده‌گی خواطرلر قیزلرنی تورموش قوریش تۉغریسیده‌گی قرار آلدیده حمایه‌سیز حالتگه سالیشی ممکن. «مېندن خواهله‌یسیزمی یاکه یۉقمی، دېب سۉره‌شمه‌دی» مریم عایله‌سی هلی تعلیمینی دوام اېتتیریشنی رېجه‌لشتیریب یورگن پیتیده اونینگ تورموشگه چیقیشی حقیده…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
کتابخوانلیک تۉگره‌کلری؛ تعلیم چېکلاولری دوریده قیزلر اوچون پناه
افغانستانده تعلیم چېکلاولری و قیزلر‌نینگ تعلیم مؤسسه‌لریده قتنه‌شیش امکانیتلری کمه‌ییب باره‌یاتگن بیر شرایطده، بیر گروه قیزلر مطالعه و اۉرگنیشنی دوام اېتتیریش اوچون کتابخوانلیک تۉگره‌کلریگه مراجعت قیلماقده. عادتده کیچیک گروهلرده تشکیل اېتیله‌دیگن بو تۉگره‌کلر کتاب اۉقیش، اجتماعی و مدنی موضوعلر یوزه‌سیدن صحبتلشیش همده قیزلر اۉرته‌سیده فکر المشیش امکانینی یره‌تماقده. اوشبو تۉگره‌کلرده قتنه‌شه‌یاتگن اَیریم قیزلر‌نینگ اَیتیشیچه، کتاب اۉقیش اولر اوچون شونچه‌که مشغولات اېمس، بلکه بیلیم آلیشنی دوام اېتتیریش و تعلیم محیطی بیلن علاقه‌نی سقلب قالیش یۉلیدیر. اولر کتاب مطالعه‌سی بیلن بیر قطارده ادبیات، تاریخ، جمعیت و کونده‌لیک حیاتده‌گی تجربه‌لری حقیده هم صحبتلشه‌دیلر. کتابخوانلیک تۉگره‌کلری عادتده بیر نېچه قیز اشتراکیده خاندانلرده، شخصی کتبخانه‌لرده…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
(۹) پشتو تیلی امتحانی‌نینگ توگللنمه‌گن ورقلری؛ ایکّی بار تعلیمدن محروم بۉلگن قیز
تبسم پشتو تیلی امتحانی کونی حقیده گپیرگنیده، بیر لحظه سکوت سقله‌یدی. اونینگ قره‌شی اوزاقده‌گی بیر نقطه‌گه قده‌له‌دی. گۉیا او هنوز اۉشه صنفده، میز آرقه‌سیده اۉتیریب، امتحان ور‌غیگه قره‌ب تورگندېک. بو ورقده او جوابلرینی یازیشی کېره‌ک اېدی، اما اونی آخریگچه تۉلدیریشگه هېچ قچان اولگورمه‌گن. اۉشه کونی تبسم افغانستانده اۉنینچی صنف اۉقووچیسی اېدی. اۉقووچیلر پشتو تیلی امتحانیگه تیّارلنیشگن. امتحان ورقلری میزلر اوستیگه قۉییلگن، هر بیر اۉقووچی اۉز جوابلرینی یازیش بیلن بند اېدی. همه‌سی عادتی امتحان کونیگه اۉخشردی. بیر نېچه آی دوامیده اۉقیگن اۉقووچیلر اۉز بیلیملرینی کاغذده نمایش اېتیشلری کېره‌ک اېدی. اما امتحان پیتیده طالبان حاکمیتگه کېلگنی حقیده‌گی خبر مکتبگه یېتیب کېلدی. خبر…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
(۴) تېمیر پنجره‌لر آرتیدن حکایه؛ طالبان قماقخانه‌لریده عیاللر بیلن نیمه‌لر یوز بېرماقده؟
اېسلتمه: طالبان‌نینگ افغانستان اوستیدن حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیگه بېش ییلدن آرتیق وقت اۉتدی. بو دور مابینیده یوزلب عیاللر طالبان تامانیدن اۉغیرلب کېتیلگن، حبسگه آلینگن و قماققه تشلنگن؛ اولر‌نینگ کۉپچیلیگی جنایتی اثباتلنمسدن، ناانیق عیبلاولر یاکه عایله‌وی و اجتماعی مسأله‌لر سبب قماققه توشگن. قماقخانه پنجره‌لری آرتیده اولر بیلن نیمه‌لر صادر بۉلگنی و صادر بۉله‌یاتگنی افغانستان عیاللری‌نینگ طالبان‌نینگ ایکّینچی حاکمیتی دوریده‌گی اچّیق تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. مذکور حکایه یازووچی‌نینگ طالبان‌نینگ کابلده‌گی قماقخانه‌لریده محبوس بۉلگن دوریده‌گی بې‌واسطه کوزه‌توولری و تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. یازووچی حبسده بۉلگن وقتیده اۉز کۉزی بیلن کۉرگن و باشیدن کېچیرگنلریدن تشقری، بیرگه قملگن عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی همده تقدیرلری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم اېشیتگن. شو…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
۲۰ یاشگه تۉلگن باله
فقط ۱۵ یاشده اېدی؛ اېرته‌لبلری آنه‌سی اونی چقیرگنده، هلی اویقوسی ترقه‌لمه‌گن بۉلردی، بعضاً اېرینیب اۉرنیدن تورردی، بعضاً اېسه آنه‌سی ینه چقیریشیدن آلدین اویغانردی. قاره کییمی و آق چادرینی کییب، کتابلرینی دستکول‌گه سالردی-ده، مکتبگه یۉل آلردی. او بو عادی قتناولر بیر کون کېلیب حیاتیده‌گی اېنگ کتّه ارمانیگه ایلنیشینی بیلمسدی. مکتب سحر اوچون عادی حیاتی‌نینگ بیر قِسمی اېدی؛ خودّی اېرته‌لبکی چای، کیینیش و اویدن چیقیش کبی. او رسم چیزیشنی یخشی کۉر‌ردی. بیر کونی دفتریگه یشیل یۉل چیزیب، اۉزینی اونینگ آخریده یشیل لباسده تصویرله‌دی. آنه‌سی دېدی: «اطرافینگ‌نینگ تۉرت تامانی هم یشیل، کۉیله‌گینگ هم یشیل اېکن.» سحر کولیب: «بو‌نینگ معناسی نیمه اېکنینی بیله‌سنمی؟» دېدی.…
کۉپراق اۉقینگ -
عیال سۉزی
حکیمه؛ عذاب-عقوبتلر آستیده اېگیلگن عیال
مېن اۉزی‌نینگ اَیتیشیچه، باشیدناق، ازلدن آمدی کېلمه‌گن بیر عیالنی تنیمن؛ اونینگ حیاتی ایلک کونلریدناق معمالر و مرکّبلیکلر بیلن کېچگن. هر سفر حیات اونی یېرگه ییقیتگنده، او ینه اۉرنیدن توریب، مجبورا یۉلیده دوام اېتگن عیال اېدی. شونگه قره‌مه‌ی، تشقی کۉرینیشیدن او نیم‌جان، ساکن و کۉنگلی یخشی عیال اېدی؛ شو قدَر نازک اېدی که بلکه کیمدیر فقط اونینگ تشقی کۉرینیشیگه قره‌سه، حیات اونینگ نیم‌جان یېلکه‌لریگه قنده‌ی آغیر یوکنی آرتیب قۉیگنینی هېچ قچان تصور هم قیلالمسدی. مېنیمچه، اونینگ حیاتینی ایکّی قِسمگه بۉلیش ممکن: اۉن یېتّی یاشلی قیزی قاچیب کېتیشیدن آلدینگی و اوندن کېینگی دور. البته، اوندن آلدین هم او آز‌گینه عذاب کۉرمه‌گن اېدی.…
کۉپراق اۉقینگ