دوالنیش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی؛ یوره‌ک کسللیگی بۉلگن بېمارلر دارو قیمتلیگی و تخصصی ساغلیق خدمتلر یېتیشمسلیگیدن شکایت قیلماقده
ایلیا
بیر قطار یوره‌ک خسته‌لیگیگه چه‌لینگن بېمارلر و اولر‌نینگ عایله‌لری مملکتده دوالنیش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر دارو-درمانلر‌نینگ قیمتلیگی، تېکشیروو و عملیات خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی همده متخصص شفاکارلر‌نینگ یېتیشمسلیگی یوره‌ک خسته‌لیگی بیلن آغریگن بېمارلرنی دوالشده معمالر توغدیره‌یاتگنینی اَیتماقده. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، پاکستان بیلن سودا یۉللری یاپیلگنیدن سۉنگ اَیریم یوره‌ک دارولری‌نینگ نرخی آشگن و ضرور دارولر‌نینگ بعضیلری بازارده تاپیلمه‌یپتی. اولر مالیوی امکانیتی یېتیشمه‌گنی سببلی اَیریم بېمارلر دارو استعمالینی کمه‌یتیرگنی یاکه دوالنیشنی کېچیکتیرگنینی قۉشیمچه قیلماقده. شونینگدېک، دوالنیش خرجتلری‌نینگ آشیشی و موجود معمالر سببلی دوالنیش خرجتلرینی قاپلش اوچون قرض آلگنی یاکه مال-ملکلرینی ساتگنینی اَیتماقده.
بو بېمارلر و اولر‌نینگ عایله‌لری ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده بیر قطار ولایتلرده یوره‌ک بۉییچه متخصص شفاکارلر‌نینگ یېتیشمسلیگی همده اوشبو کسللیکنی انیقلش و دوالش اوچون جهازلنگن مرکزلر‌نینگ یۉقلیگینی باشقه معمالر قطاریده تیلگه آلماقده. اولر اختصاصلشگن خدمتلردن فایده‌لنیش اوچون کابل یاکه باشقه ولایتلرده‌گی چېکلنگن طبیات مرکزلریگه مراجعت قیلیشگه مجبور اېکنینی، بو اېسه اولردن کۉپراق وقت و خرجت طلب قیلیشینی قۉشیمچه قیلماقده.
کابل اهالیسیدن بیری، اۉزی هم یوره‌ک خسته‌لیگیگه چه‌لینگن حسن یوره‌ک کسللیکلرینی دوالش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی و اَیریم ضرور دارولر‌نینگ کمیابلشه‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اونینگ اَیتیشیچه، دوالنیش خرجتلری‌نینگ آشیشی و دارو تاپیشده‌گی قیینچیلیکلر اونگه معما توغدیرماقده.
حسن شونده‌ی دېیدی: «یوره‌ک معماسی بیلن یشه‌یاتگن بېمار اوچون دوالنیش امکانیگه اېگه بۉلیش جوده مهم. کۉپلب بېمارلر شفاخانه‌گه احوالی آغیرلشگن پیتده مراجعت قیله‌دی، اما کۉریک، دارو-درمان و عملیات اوچون یوقاری خرجتلرگه دوچ کېلگنیده، بو‌نینگ پولینی تۉله‌شگه قُربی یېتمه‌یدی. اَیریم عایله‌لر بېمار‌نینگ حیاتینی سقلب قالیش اوچون قرض آله‌دی یاکه مال-ملکینی ساته‌دی، اَیریم بېمارلر اېسه پولی یۉقلیگی سببلی دوالنیشنی کېچیکتیره‌دی.»
غور ولایتی اهالیسیدن بیری شکیب اکه‌سی یوره‌ک خسته‌لیگیگه چه‌لینگنینی، عایله‌سی جهازلنگن دوالش مرکزی یۉقلیگی و مالیوی امکانیتی یېتیشمه‌گنی سببلی اونینگ دوالنیشینی تۉخته‌تگنینی اَیته‌دی. او غورده یوره‌ک کسللیکلرینی، اینیقسه یوره‌ک تېشیگی کسللیگینی انیقلش و دوالش اوچون ضرور امکانیتلر چېکلنگنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
شکیب شونده‌ی دېیدی: «اگر باله‌ده یوره‌ک تېشیگی کسللیگی بۉلسه، اونینگ عایله‌سی دوالنیش خرجتلرینی تۉله‌شگه قُربی یېتمه‌یدی، غورده اېسه جهازلنگن دوالش امکانیتلری هم موجود اېمس. اگر بونده‌ی بېمارلرنی دوالش اوچون همکارلیک قیلینسه، مالیوی امکانیتی یۉق عایله‌لر اوچون بو کتّه یاردم بۉلردی.»
غور‌نینگ ینه بیر اهالیسی گل‌محمد، بو ولایتده‌گی یوره‌ک بېمارلری اختصاصلشگن خدمتلردن فایده‌لنیش اوچون کابل یاکه هراتگه باریشگه مجبور اېکنینی اَیته‌دی. او غورده دوالش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی دوالنیش خرجتلریدن تشقری، بېمارلر و اولر‌نینگ عایله‌لری‌نینگ یۉل و یشه‌ش خرجتلرینی هم آشیریشینی قۉشیمچه قیله‌دی.
گل‌محمد شونده‌ی دېیدی: «بیزده غورده یوره‌ک کسللیکلرینی دواله‌یدیگن ایشانچلی شفاخانه یۉق. اگر یوره‌ک بیلن باغلیق بېماریمیز بۉلسه، دوالنیش اوچون کابل یاکه هراتگه باریشگه مجبورمیز؛ اما یۉللر‌نینگ آغیرلیگی و سفر خرجتلری عایله‌لرگه کتّه مالیوی باسیم یوکله‌یدی. تومنلرده هم اختصاصلشگن طبی خدمتلردن فایده‌لنیش جوده چېکلنگن.»
قندوز اهالیسیدن بیری عتیق یوره‌ک عملیاتی خرجتی یېترلی درآمدگه اېگه بۉلمه‌گن عایله‌لر اوچون جوده آغیر اېکنینی اَیته‌دی. او یقینلریدن بیریگه یوره‌ک عملیاتی و فنر قۉییش ضرور بۉلگنینی، بیراق عایله‌سی دوالنیش خرجتلرینی تۉله‌شگه قُربی یېتمه‌گنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
عتیق شونده‌ی دېیدی: «بیر مدت آلدین قندوزده‌گی خصوصی شفاخانه‌لردن بیریده یوره‌ک عملیاتیگه محتاج بېماریمیز بار اېدی، اما اونینگ خرجتلرینی تۉله‌شگه پولیمیز یېتمه‌دی. اونینگ عملیاتی قریب ۲۰۰ مینگ افغانیگه توشردی و یوره‌گیگه ستېنت فنر کېره‌ک اېدی. یوره‌ک عملیاتی قیلگن، اما اونینگ خرجتلرینی تۉله‌شگه قُربی یېتمه‌گن ینه بیر بېمارنی هم بیله‌من.»
کابل اهالیسیدن ینه بیری، آته‌سی یوره‌ک خسته‌لیگیگه چه‌لینگن زینب‌نینگ اَیتیشیچه، پاکستان بیلن سودا یۉلی‌نینگ یاپیلیشی و بو مملکتدن دارو آلیب کېلیشی‌نینگ تۉختشی اَیریم یوره‌ک دارولری‌نینگ نرخینی آشیرگن و آته‌سی اوچون ضرور دارونی تاپیشنی قیینلشتیرگن. او آته‌سی اوّل بیر دانه دارو اوچون ۷۰ افغانی تۉله‌گنینی، حاضر اېسه خودّی شو مقدار‌نینگ یریمی اوچون قریب ۲۵۰ افغانی تۉله‌یاتگنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
زینب شونده‌ی دېیدی: «عموماً آلگنده، دارولر‌نینگ نرخی جوده آشیب کېتدی. آته‌م اوّل بیر دانه داروسینی ۷۰ افغانیگه ساتیب آله‌ردی، حاضر اېسه خودّی شو مقدار‌نینگ یریمی اوچون ۲۵۰ افغانی تۉله‌یدی. پاکستان دارولری کمراق آلیب کیریلماقده، نار‌سمی یۉللر آرقه‌لی آلیب کیریله‌دیگن اَیریم دارولر هم ییغیشتیریب آلینماقده. کۉپ حاللرده یوره‌ک داروسی تاپیلمه‌یدی و آته‌م اونی تاپیش اوچون باشقه جایلرگه باریشگه مجبور بۉله‌دی. هر سفر دارو تاپگنیده، ینه تاپیلمه‌ی قالیشیدن قۉرقیب، احتیاجیدن کۉپراق ساتیب آله‌دی.»
کابل اهالیسیدن ینه بیری صابر اَیریم یوره‌ک بېمارلریگه بیر نېچه باسقیچلی دوالنیش کېره‌کلیگینی، بیراق هر بیر باسقیچ خرجتی عایله‌لر اوچون آغیر توشیشینی اَیته‌دی. او آنه‌سیگه یوره‌ک تامیری‌نینگ ۶۰ فایز تاره‌ییشی سببلی بیر نېچه باسقیچلی دوالنیش کېره‌ک بۉلگنینی، اما خرجتلر یوقاریلیگی سببلی عایله‌سی دوالنیش‌نینگ برچه باسقیچلرینی یکونله‌ی آلمه‌گنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
صابر شونده‌ی دېیدی: «آنه‌م‌نینگ یوره‌ک تامیری ۶۰ فایز تاره‌یگن اېدی و اونگه ا آنژیوگرافی قیلدیردیک. شفاکار ایکّی باسقیچلی دوالنیشدن اۉتیشی کېره‌کلیگینی اَیتدی، اما مالیوی امکانیتیمیز بۉلمه‌گنی اوچون حاضرچه دارو ایچماقده و هر آی دارولرگه قریب ۴ مینگ ۵۰۰ افغانی صرفله‌یمیز. قۉشنیلریمیزدن بیری هم بیر نېچه مرته یوره‌ک خروجینی باشدن کېچیرگن اېدی. اونی دوالش اوچون قرض آلدیک و بیر باسقیچلی دوالشنی عملگه آشیردیک، اما یوره‌ک عملیاتی خرجتی جوده یوقاری و اَیریم حاللرده ۲۰۰ یاکه ۲۵۰ مینگ افغانیگچه یېته‌دی.»
شو بیلن بیرگه، بیر قطار یوره‌ک متخصصی شفاکارلر اوشبو کسللیکنی دوالش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگینی بېمارلر اوچون معمالردن بیری دېب بیله‌دی و اولرنی اقتصادی معمالر سببلی دارو استعمالینی اۉزباشیمچه‌لیک بیلن تۉخته‌تمسلیک یاکه کېچیکتیرمسلیککه چقیرماقده. اولر دارونی تۉخته‌تیش یاکه ترتیبسیز استعمال قیلیش بېمار‌نینگ احوالینی آغیرلشتیریب، کسللیک اسارتلری خوفینی آشیریشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیلماقده.
یوره‌ک متخصصی ایمل موحد یوره‌ک کسللیکلرینی دوالش دارو-درمان و جراحلیک یۉنه‌لیشلریگه بۉلینیشینی، دارو بیلن دوالش خرجتی عادتده جراحلیکدن کمراق اېکنینی اَیته‌دی. او افغانستانده اَیریم مرکّب یوره‌ک عملیات‌لری متخصصلر و ایلغار جهازلر یېتیشمسلیگی سببلی عملگه آشیریلمسلیگینی، بېمارلر دوالنیش اوچون خارجگه یوباریلیشینی قۉشیمچه قیله‌دی.
موحد شونده‌ی دېیدی: «یوره‌ک کسللیکلرینی دوالش ایکّی قِسمگه دارو-درمان و جراحلیک دوالشگه بۉلینه‌دی. دارو-درمان بیلن دوالش عادتده کمراق خرجت طلب قیله‌دی، اما اونی اوزاق مدت دوام اېتتیریش کېره‌ک؛ یوره‌ک عملیاتی خرجتی اېسه جوده یوقاری و کۉپلب آدملر‌نینگ بونگه قُربی یېتمه‌یدی. افغانستانده اَیریم مرکّب یوره‌ک عملیات‌لری متخصصلر و ایلغار جهازلر یۉقلیگی سببلی عملگه آشیریلمه‌یدی و بیز بونده‌ی بېمارلرنی دوالنیش اوچون خارجگه یوباریشگه مجبور بۉله‌میز.»
موحد، شونینگدېک، دارولرنی ترتیبسیز استعمال قیلیش و اۉزباشیمچه‌لیک بیلن تۉخته‌تیشنی یوره‌ک بېمارلرینی دوالش جریانیده‌گی جدّی معمالردن بیری دېب بیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، دارونی تۉخته‌تیش کسللیکنی آغیرلشتیریشی و اَیریم حاللرده بېمار اوچون جدّی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن.
ینه بیر یوره‌ک متخصصی شفاکار حامد وردک، یوره‌ک کسللیکلری حقیده خبردارلیک‌نینگ پستلیگی، اقتصادی قشّاقلیک و جهازلنگن طبیات مرکزلری‌نینگ یۉقلیگی بېمارلر‌نینگ شفاکارگه کېچ مراجعت قیلیش عامللریدن اېکنینی اَیته‌دی. او کۉکره‌کده‌گی آغریق، یوره‌ک اوریشی‌نینگ ترتیبسیزلیگی، جسمانی فعالیت وقتیده تېز چرچه‌ش و آیاقلر‌نینگ شیشیشی بېمارلر کوزه‌تیلگنده امکان قدَر تېزراق طبیات مرکزیگه مراجعت قیلیشی کېره‌ک بۉلگن علامتلر اېکنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
وردک شونده‌ی دېیدی: «بېمارلر کۉکره‌کده‌گی آغریق، یوره‌ک اوریشی‌نینگ تېزلشیشی یاکه ترتیبسیزلیگینی و تېز چرچه‌شنی اعتبارسیز قالدیرمسلیگی کېره‌ک. بو علامتلر کوزه‌تیلگن تقدیرده امکان قدَر تېزراق طبیات مرکزیگه مراجعت قیلیشلری کېره‌ک. کۉپلب بېمارلر اقتصادی قشّاقلیک یاکه یېترلی خبردارلیک یۉقلیگی سببلی شفاکارگه مراجعت قیلیشنی کېچیکتیره‌دی؛ حال‌بوکه، تشخیس و دوالشده‌گی کېچیکیش کسللیکنی آغیرلشتیریشی ممکن. باشقه تاماندن، دارولرنی تۉخته‌تیش یاکه ترتیبسیز استعمال قیلیش هم دوالش جریانینی بوزیب، جدّی اسارتلر خوفینی آشیریشی ممکن.»
بېمارلر‌نینگ یوره‌ک کسللیکلرینی دوالش خرجتلری‌نینگ یوقاریلیگی و مملکتده متخصص شفاکارلر‌نینگ یېتیشمسلیگیدن شکایت قیله‌یاتگنی اوّل هم خلق‌ارا تشکیلاتلر متخصص شفاکارلر یېتیشمسلیگی و افغانستان ساغلیقنی سقلش تیزیمی‌نینگ حالتیدن خواطر بیلدیرگن بیر پیتده یوز بېرماقده.
شو بیلن بیرگه، جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی یوره‌ک-قان تامیر کسللیکلری دنیاده اۉلیم‌نینگ اساسی سببلریدن بیری اېکنینی اَیته‌دی. اوشبو تشکیلات معلوماتلریگه کۉره، ۲۰۲۲-ییلده دنیاده قریب ۱۹ میلیون ۸۰۰ مینگ کیشی یوره‌ک-قان تامیر کسللیکلری عاقبتیده وفات اېتگن. تشکیلات جسمانی فعاللیکنی آشیریش، تنباکودن واز کېچیش، الکل استعمالینی کمه‌یتیریش و خوف عامللرینی نظارت قیلیش یوره‌ک-قان تامیر کسللیکلریگه چه‌لینیش خوفینی کمه‌یتیریشی ممکنلیگینی تأکیدله‌یدی.
بیراق افغانستانده اوشبو کسللیک بۉییچه انیق معلومات معلوماتلر موجود اېمس.
