«نمایش»نینگ اوستیدن «احتیاطکارلیک» اوستون کېلیشی
کیومرث صمدی
شبهه‌سیز که صالح‌محمد ریگستانی، تجربه‌لی و ملکه‌لی قوماندان دیر. او ایلگری هم طالبان بیلن اوروش قیلگن، حاضر هم، کۉرینیشیچه، اوروش قیلماقده. او یقینده هندوکش تاغ اېتکلریده ینه پیدا بۉلگنینی کېتمه-کېت ویدیولر اعلان قیلیش آرقه‌لی معلوم قیلدی؛ بو خبر اېسه مقتاولر و تورلی بحث-مناظره‌لر تۉلقینی بیلن بیرگه کېچدی. بو باره‌ده توغیله‌دیگن سوال شو دیر که بونده‌ی ویدیولرنی قَیته-قَیته اعلان قیلیش‌نینگ ضرورتی نیمه‌ده؟ اگر ریگستانی‌نینگ هندوکش‌ده‌گی اشتراکیدن مقصد قرشیلیک‌نینگ ینگی باسقیچینی باشلش یاکه تشکیل اېتیش بۉلسه، نېگه اونینگ جایلشگن یېری و یشه‌ش طرزی، اینیقسه طالبان اوچون، بونچه‌لیک باتفصیل عامه‌گه کۉرسه‌تیلیشی کېره‌ک؟ نېگه کامره بولاق یانیگچه باریب، اونینگ لبلریده‌گی یاریلیشلر، یاته‌دیگن جایی و سوو ایچیش طرزینی نمایش اېتیشی، تماشا‌بین، اینیقسه طالبان، ریگستانی‌نینگ قنده‌ی شرایطده یشه‌یاتگنینی بیلیشی کېره‌ک؟
بو سوال سۉنگگی بېش ییل دوامیده ملی قرشیلیک جبهه‌سی قوماندانلری‌نینگ تاغلر و وادیلرده‌گی صورت و ویدیولری بیر نېچه بار اعلان قیلینگنینی، اَیریم حاللرده عیناً شو نمایش طالبان تامانیدن تعقیب قیلینیش و قرشیلیک کوچلری‌نینگ اۉلیمی یاکه اسیر آلینیشی بیلن یکونلنگنینی بیلگنیمیزده ینه‌ده جدّیلشه‌دی. چونکه تاغ، وادی، کیینیش توری، قتناو یۉلی، موجود واسطه‌لر توری، صورتگه آلیش وقتی، حاضر بۉلگن آدملر سانی و حتا ویدیو یره‌تووچیلری اهمیتسیز دېب اۉیلشی ممکن بۉلگن تفصیلاتلر هم طالبان اوچون «اخبارات قیمتی»گه اېگه بۉلیشی ممکن.
دېمک، سوال ریگستانی‌نینگ جسور یاکه جسور اېمسلیگی حقیده اېمس. سوال شو که جسارت البته نمایش اېتیلیشی کېره‌کمی؟ قوماندان تاش اوستیده اوخلشی، بولاقدن سوو ایچیشی، قیینچیلیکلرگه چیده‌شی و اۉز مقصدیگه صادق قالیشی ممکن؛ اما بو صداقتنی اثباتلش اوچون کامره هم برچه شو لحظه‌لرگه گواه بۉلیشی شرطمی؟ عیناً شو یېرده «قرشیلیک» بیلن «قرشیلیکنی نمایش قیلیش» اۉرته‌سیده انیق چېگره قۉییش کېره‌ک. نمایش قیلیشده‌گی قطعیت کۉپچیلیک‌نینگ «فیسبوک قرشیلیگی» حقیده گپیریشیگه سبب بۉلدی، شو درجه‌ده‌کی، حتا مناسب ایش قیلینسه هم، اونی اعتبارسیز قالدیریشماقده.
بو ویدیولر طرفدارلر‌نینگ روحیتینی کۉتریش، قوماندانلر‌نینگ تیریکلیگینی و میدانده اېکنینی اثباتلش یاکه قرشیلیک دوام اېته‌یاتگنینی کۉرسه‌تیش اوچون ضرور، دېگن فکر ایلگری سوریلیشی ممکن. اما بو دلیل باشقه بیر سوالنی توغدیره‌دی: سۉنگگی بېش ییللیک تجربه اوشبو ترغیبات اصولی حقیقتاً هم قرشیلیکنی کوچه‌یتیرگنینی کۉرسه‌تدیمی؟ اگر بونگه کوچلی و انیق جواب بۉلمه‌سه، اونده بو اندازه‌نی تکرارلش حقیده ملاحظه یوریتیش کېره‌ک. منطقه‌ن هم شونده‌یکی، پارتیزانلیک حرکتیده قوماندان و کوچلر‌نینگ خوفسیزلیگی صورت و ویدیو تیّارلش اوچون قربان قیلینمسلیگی کېره‌ک. اگر بیر ویدیو اجتماعی ترماقلرده بیر نېچه ساعت یاکه بیر نېچه کون هیجان و مقتاو تۉلقینینی یوزه‌گه کېلتیرسه-یو، عوضیگه کوچلر‌نینگ جایلشووینی انیقلش اوچون اېنگ کیچیک امکانیتنی هم آچیب بېرسه، اونینگ فایده و خرجت نسبتی قَیته بهالنیشی کېره‌ک.
تاغلر ریگستانی و باشقه‌لر اوچون دشمن اولر‌نینگ عیناً قه‌یېرده‌لیگینی بیلمه‌گن تقدیرده‌‌گینه یشیرین جایدیر. یشیرین جای نمایش صحنه‌سیگه ایلنگنده، او اۉزی‌نینگ خوفسیزلیککه عاید فعالیتی‌نینگ بیر قِسمینی یۉقاته‌دی. بو، البته، تاغدن اعلان قیلینگن هر بیر ویدیو انیق جایلشوونی فاش قیله‌دی یاکه البته کیم‌نینگدیر حیاتینی خوف آستیگه قۉیه‌دی، دېگنی اېمس. اما اوروش شرایطیده احتیاطکارلیک تمایلی نمایش تمایلیدن اوستون بۉلیشی کېره‌ک؛ اینیقسه، قرشیلیک جبهه‌سی تجربه‌سی بونده‌ی نمایشلر‌نینگ فایده و ضرری حقیده جدّی سواللرنی یوزه‌گه کېلتیرگن بیر پیتده. بلکه ریگیستانی و اونینگ همکارلری هر سفر تاش‌نینگ قتّیقلیگی و بولاق سووی‌نینگ ساووقلیگینی تماشا‌بینگه اثباتلش اۉرنیگه، اۉزلری‌نینگ سیاسی-حربی فعالیتلریگه گپیریشگه امکان بېریشلری معقولدیر. قرشیلیک هم پنه جایدن نېچته ویدیو اعلان قیلگنی بیلن اۉلچه‌نمه‌یدی؛ او تشکیلاتچیلیک، برقرارلیک، تأثیرچنلیک و … بیلن اۉلچه‌نه‌دی.
اما بو ویدیولرده جایلشوونی فاش قیلیش مسأله‌سیدن هم مهم‌راق بۉلیشی ممکن بۉلگن ینه بیر مسأله بار: قوماندان‌نینگ حربی صلاحیتی حقیده تماشا‌بینگه تقدیم اېتیله‌یاتگن تصویر. ریگستانی حاضر ملی قرشیلیک جبهه‌سی باش حربی قوماندانی حسابلنه‌دی. شونده‌ی اېکن، اعلان قیلینگن ویدیولرده او نېگه یالغیز؟ فقط ریگستانی‌نینگ اۉزی، اونینگ اطرافیده‌گی بیر نېچه تاش و تاغ اېتکلری کۉرینه‌دی. نه جنگچیلر صفی کۉرینه‌دی، نه حربی حرکت، نه کېنگراق جیوگرافیک حدود، نه اویوشگن حربی توزیلمه‌‌نینگ انیق بېلگیسی. بولر‌نینگ برچه‌سی ویدیو کادری تشقریسیده موجود بۉلیشی ممکن؛ اما جدّی و تأثیرچن فعالیت‌نینگ گواهی بۉلمه‌سک، بونده‌ی تصویر نیمه‌گه خدمت قیله‌دی؟
منه شو یېرده جدّی ضدیت یوزه‌گه کېله‌دی. اگر مقصد فقط خوفسیزلیکنی سقلش بۉلسه، احتمال بونده‌ی ویدیو عموماً اعلان قیلینمسلیگی کېره‌ک؛ اما ویدیو کوچ، قَیتیش و حربی اشتراک حقیده‌گی خبرنی یېتکزیش اوچون اعلان قیلینه‌یاتگن بۉلسه، نېگه بونچه‌لیک کیچیک و چېکلنگن تصویر تقدیم اېتیلیشی کېره‌ک؟ بې‌طرف تماشا‌بین اوچون بو تصویر کوچدن کۉره سواللرنی توغدیریشی ممکن: باش قوماندان قه‌یېرده؟ اونینگ کوچلری قه‌یېرده؟ اونینگ قوماندانلیگی آستیده‌گی توزیلمه قه‌یېرده؟ اونینگ عملیات جغرافیه‌سی قنچه‌گچه چۉزیلگن؟
قوماندان بولاقدن سوو ایچیشی و تاش اوستیده اوخلشی ممکن؛ بولر چیدملیلیک و فداییلیک بېلگیسی بۉلیشی ممکن. اما باش قوماندان آخر-عاقبت شخصی چیدملیلیکدن کۉره کۉپراق نرسه‌‌نینگ وکیلی بۉلیشی کېره‌ک: تشکیلاتچیلیک، قوماندانلیک، ترماق یره‌تیش، دشمنگه ضربه بېریش، دشمن ضربه‌سیدن امان قالیش و هکذا. اگر بولر‌نینگ هېچ بیری نمایش اېتیلمسلیگی کېره‌ک بۉلسه، احتمال کامره‌نی عموماً یاقمسلیک عاقلانه بۉلردی. بونده‌ی شرایطده ضعیف تصویر نه‌فقط اخبارات بېره‌دی، بلکه معین تصورنی هم شکللنتیره‌دی. اگر قرشیلیک جدّی قبول قیلینیشینی ایسته‌سه، او ایکّی یامان تنلاو آره‌سیده قالیب کېتمسلیگی کېره‌ک: یا خوفسیزلیککه ضرر یېتکزیشی ممکن بۉلگن ویدیولرنی اعلان قیلیش، یاکه بې‌اختیار یالغیزلیک و چېکلنگنلیک تصویرینی یره‌ته‌دیگن ویدیولرنی اعلان قیلیش.
بو یېرده قرشیلیک جبهه‌سی بیلن طالبان اۉرته‌سیده تققاسلش ا‌ۉرینلی بۉلیشی ممکن؛ بو تققاسلش البته طالباننی تصدیقلش دېگنی اېمس، بلکه قرشیلیک طرفدارلری اعتبارسیز قالدیره آلمه‌یدیگن اوروش تجربه‌سیدن کېلیب چیقه‌دی. طالبان جمهوریت و خارجی کوچلرگه قرشی ییگیرمه ییللیک اوروشیده «ترغیبات» بیلن «اۉزینی فاش قیلیش» اۉرته‌سیده‌گی فرقنی اجره‌تگن؛ یعنی خبر یوبارگن، بیاناتلر اعلان قیلگن، مطبوعات کاتبلریگه اېگه بۉلگن و اۉز روایتلرینی یېتکرمه‌لرگه یېتکزگن، بیراق کۉپ حاللرده اۉزی‌نینگ یوزی، جایلشووی، توزیلمه‌سی و عملیات تفصیلاتلرینی قرشی تاماندن یشیریشگه حرکت قیلگن. حتا اېنگ یوقاری درجه‌ده هم بو منطق کۉرینردی و حاضر هم معلوم درجه‌ده سقلنیب قالگن. شونده‌ی اېکن، قرشیلیک جبهه‌سی ریگستانی‌نینگ قَیتگنینی آدملرگه اونینگ یوزی، اطراف-محیطی، یشه‌ش طرزی و اطرافیده‌گی جیوگرافیک بېلگیلرنی نمایش قیلمسدن توریب اَیته آلمه‌یدیمی؟
ویدیولر‌نینگ ایکّی اساسی مخاطبی طالبان و تشقی دنیا‌نینگ مناسبتیگه ینه‌ده آچیقراق قره‌ش کېره‌ک. سۉنگگی بېش ییللیک تجربه شونی کۉرسه‌تدی که طالبان بونده‌ی ویدیولرنی کۉریب، البته قۉرقیب قالمه‌یدی، عکسینچه، اولرنی ایز صفتیده جدّی تېکشیره‌دی. طالبان اوچون ریگستانی‌نینگ تاش اوستیده اوخله‌گنی یاکه بولاقدن سوو ایچگنی مهم اېمس؛ مهم نرسه اونینگ قه‌یېرده‌لیگینی، کیملر او بیلن بیرگه اېکنینی و اونی قنده‌ی تاپیش ممکنلیگینی بیلیشدیر.
ایکّینچی مخاطب دنیا، باره‌سیده هم رئالیست بۉلیش کېره‌ک. حاضرگچه هېچ بیر خارجی دولت رسماً ملی قرشیلیک جبهه‌سی یانیده تورمه‌گن و اونی مقابل کوچ صفتیده تن آلمه‌گن؛ حتا تاجیکستان هم. دولتلر افغانستان مسأله‌سیده، اساسا، «موجود حاکمیت» بیلن علاقه‌ده بۉلیش سیاستینی یوریتماقده، حتا طالبان رژیمینی تن آلمه‌گن شرایطلرده هم.
دېمک، اگر بونده‌ی ویدیولر طالباننی قۉرقیتمسه و دنیا سیاستینی هم اۉزگرتیرمسه، اولرنی ترقه‌تیشدن مقصد نیمه؟ قوماندان‌نینگ هندوکشده تیریک اېکنی، تاش اوستیده اوخلشی و بولاقدن سوو ایچیشی شخصی متانت بېلگیسی بۉلیشی ممکن؛ اما باشقه‌لر قومانداندن مهم‌راق سواللرگه جواب کوته‌دی: اونینگ آرتیده قنده‌ی تشکیلات بار؟ اونینگ قنده‌ی صلاحیتی موجود؟ او قنده‌ی جیوگرافیک حدودنی نظارت قیله‌دی؟ اونینگ قنده‌ی رېجه‌سی بار؟ اونی قنده‌ی اجتماعی کوچ قۉللب-قوّتله‌یدی؟ و او مملکتده‌گی موجود وضعیتنی هېچ بۉلمه‌گنده قنچه‌لیک اۉزگرتیره آله‌دی؟ بو سواللر‌نینگ هېچ بیریگه قایه-تاشلر آره‌سیده‌گی قوماندان تصویری جواب بېرمه‌یدی.
