ژیل برتران بیلن مخصوص صحبت: طالباننینگ جزا نظامنامهسی اجتماعی تینگسیزلیکنی مستحکملش دیر
پرویز کاوه
اېسلتمه: افغانستان بۉییچه اروپا اتفاقینینگ مخصوص وکیلی ژیل برتران ۸صبح بیلن مخصوص صحبتیده، افغانستانده دوام اېتیب تورگن سیاسی، اقتصادی و اینیقسه انسان حقلری احوالیدن خواطرینی بیلدیرهدی. اونینگ تاکیدلشیچه، افغانستان انسانپرورلیک یاردملرگه باغلیق نابرقرار اقتصاد و «مثلی بۉلمهگن» خاتین-قیزلر حقلری بوزولیشی بیلن یوز مه یوز دیر. برتران طالبان قانونلرینی اینیقسه بو گروهنینگ جزا اصولنامهسینی تینگسیزلیکلر و کوچ تمرکزی مستحکملنیشی تامان بیر آدیم دېب بیلهدی. او شونینگدېک تحریملر دوامی و جوابگرلیککه تارتیش اوچون بۉلگن خلقارا فعالیتلر ایزلهنیشیدن خبر بېریب بیلدیریشیچه، اروپا اتفاقینینگ حمایهلری تۉغریدن-تۉغری افغانستان خلقیگه قرهتیلگن و هیچ طالباننی قوولب-قوتلش دېگنی اېمس دیر. اونینگ ایتیشیچه، طالبان اۉز یاندهشوولریده اوزگریش کېلتیریب و کینگ قمراولی حکومت قوریشگه تَن بېرمهگن تقدیرده بو گروه هیچ قچان خلقارا همجمعیتی تامانیدن رسمیتگه تَن آلینمهیدی. برتراننینگ ایتیشیچه طالبان جزا نظامنامهسیده عایلهوی زورهوانلیکلر عادیلشتیریلگن و حنفی مذهبدن باشقه مذهبده بۉلگنلرنینگ مسلمانلیگی ناتۉغری دېب اَیتیلگن. اونگه کۉره، بو نظامنامه اجتماعی تینگسیزلیکنی مستحکملش اوچون اینتیلیش دیر.
۸صبح: جناب برتران، سیز یقینده ایککی مراتبه افغانستانگه سفر قیلدینگیز و وضعیتنی «اصولی، عملی و خلق نظرده توتیلگن علاقه» کېرهک دېب بهالهدینگیز. سیزنینگ سونگی تیکشیرووینگیز اساسیده بوگونگی افغانستاننی (سیاسی، اجتماعی و اقتصادی» کۉرینیشده ۲۰۲۱ – ییلدن ایلگری اروپانینگ تیکشیروولریده قرهگنده قندهی دېب توشینهسیز؟
برتران: مېن ۲۰ ییلدن آرتیق کابلده تیریکچیلیک قیلیب خدمتده بۉلگنمن. مېن اوزاق ییللردن کیین بو شهرگه بارگنیمده مېنی تاثیرلنتیرگن مساله بو اېدی که افغانستانده حاضر هم میلیونلب انسان تیریک قالیش اوچون انسانپرورلیک یاردملرگه محتاج دیر. عینی حالده مملکت اقتصادی آغیر بیر احوالده توشیب قالگن و افغانستان عیاللرینینگ تیریکچیلیک شرایطی شوندی بیر شرایطده توشیب قالگن که بو احوالنی مثلی بۉلمهگن دېب ایتیش ممکن. ۲۰ ییل ایلگری تحلیلچیلر ییریک خوفلر جملهدن اقلیم اوزگریشی و اونینگ عاقبتلریدن آگاهلنتیرگن اېدی. بو آگاهلنتیریشلر حاضر آچیق و موجود بیر خطرگه اَیلنگن؛ بو خوف نیچه ییل دوامیده افغانستان میلیونلب وطنداشینینگ بدرغهلیککه مجبورلنتیریشی کوتیلهدی.
اچینرلی احوال بو دیر که شرایط قۉلدن کېتگن و کېتیب بارماقده دیر و ینه بیر اولاد قربان بۉلماقده. بو شرایطنینگ برچه تامانینی یالغیز طالبانگه باغلب بۉلمهیدی لیکن حاضرگی شرایطده بو وضعیتگه ییتیشیش حاکم اولهرا اولرنینگ بورچی دیر.
۸صبح: طالباننینگ «محکمهلری جزایی اصولنامهسی» کبی ینگی چارچوبلر، جملهدن «امر بالمعروف و نهی عن المنکر» قانونینینگ آلدینگی نسخهسی و ۴- جنوریده طالبان رهبری تامانیدن توشیح قیلینگن ینگی جزا اصولنامهسی، عملی کۉرینیشده حاکم تفکرنی عملگه آشیریش واجب بۉلگن قانونگه ایلنتیریب قۉیدی. بو اۉرینده سوال تاپیلهدی: اروپا اتفاقی بو حقوقی تیزیمنی انسان حقلری خلقارا حقوقی و افغانستاننینگ معاهدهای تعهدلری نقطه نظرېدن قندهی بهالهیدی؟
برتران: طالباننینگ محکمهلر جزا اصولنامهسی گنگ بیر حجت دیر؛ بعضی جایلرده موجود روشلرنی تدوین قیلیشگه حرکت قیلگن، ایریم بۉلیملرده جوده توشینمس و ینه ایریم یېرلرده جوده انیق دیر. بو قانون مضمونیدن آچیق کۉرینهدیگن مساله-اجتماعی تینگسیزلیکنی مستحکملشگه حرکت قیلینیشی دیر؛ شوندی که اهالی تۉرت طبقهگه بۉلینگن. بو چارچوب اساسیده دین عالملری اینگ یوقاری درجهده قرارلشگن و انیقراق هیچ مرجعگه جوابگر اېمس دېب قرهلهدی، لیکن «آز حقوقی اهلیت»که اېگه بۉلگن شخصلر اینگ قویی درجهگه قۉییلگن — بو درجهگه خاتینلر هم کېرهدی. بو قانونده عایلهوی زورهوانلیکلر عادیلشتیریلگن و حنفی مذهبدن باشقه مذهب پیروانلری «ناتۉغری مسلمان» اولهراق کۉرسهتیلگن. شونینگدېک، زمانهوی مهم مسالهلر — جملهدن تیزیملی جنایتلر و مالی جنایتلر اعتباردن چیتده قالدیریلگن، حال بو که قانوننینگ اساسی دقتی اجتماعی باشقیروو میکانیزمیگه قرهتیلگن. بو قانون محکمهلرگه کینگ صلاحیت و اختیارلر هم بېرهدی؛ تنقیدچیلرنینگ ایتیشیچه، بو اختیارلر ناتۉغری فایدهلنیش اوچون قولهی شرایط یرهتَدی.
۸صبح: اروپا اتفاقی بو قانونلرنی قیته بیکار قیلینیشی ممکن بۉلگن سیاسی فرمانلر اولهراق کۉرهدیمی یا تیزیملیلشتیریلگن اوزاق مدتلی یۉق اېتیش واسطهسی دېب بهالهیدیمی؟
برتران: هه، بیز بونی شوندی یۉنهلیشده بیر آدیم دېب کۉرهمیز. نیتلر قندهی بۉلیشیدن قطعینظر، بو قانون قدرتدن ناتۉغری فایدهلنیش اینیقسه حاضرگی یا کېلهجکدهگی طالبان رهبرلری و دین عالملر اوچون کینگ میدان یرهتَدی.
۸صبح: عملی کۉرینیشده بو قانونلر اۉزباشیمچهلیک حالده توتقینگه آلیش، عام آلدیده جزالش و طالبان قرشی بۉلگنلرنینگ سیسلرینی بوسیشگه زمینه یرهتَدی. سیزنینگ ملاقاتلرینگزدہ طالبان اروپا اتفاقینینگ جزا حقوقینی اجبار وسیتهسی صفتیده قۉللش بۉییچه خواطرلرینی قبول قیلدیلرمی؟ اگر شوندی بۉلسه، قندهی جواب قیتردیلر؟
برتران: مېن بو قانون توشیح قیلینگندن کیین کابلگه بارگنیم یۉق، شونینگ اوچون بو موضوعنی طالبان بیلن تۉغریدن تۉغری بحث قیلگن اېمسمن.
۸صبح: افغانستان خاتین-قیزلری حاضر باشلنغیچ تعلیمدن یوقاری اۉقیش، کۉپ کسبلر، عامه جامعه و حتا که عامه حضوریده گپیریشدن چیکلنگن. کۉپ حقوقی متخصصلر بو وضعیتنی «جنسیتی آپارتاید» دېب بیلدیرماقده. اروپا اتفاقی بو تعریفگه قۉشیلهدیمی و شوندی تعریفنینگ حقوقی و سیاسی عاقبتلری نیمه بۉلیشی ممکن؟
برتران: بیز بو مسالهنی طالبان بیلن هر بیر صحبتده اۉرتهگه قۉیهمیز. افغانستان عیاللری مثلی بۉلمهگن درجهده انسان حقوقی بوزولیشیگه دوچ بۉلماقده بو نه دینی و نه فرهنگی اساسگه اېگه دیر. بیز طالباننینگ بو پیغامنی باشقه مسلمان همصحبتلریدن هم ایشیتیشینی بیلهمیز. بو وضعیت فقط قیغولی اېمس، بلکه برقرارسیزلیک دیر: هیچ بیر مملکت اۉز انسان ظرفیتنینگ یریمدن محروم بۉلیب تیریک قاله آلمهیدی. اگر طالبان نظرده توتگن جنسیتگه اساس فرقلی یاندهشوولر دوام اېتسه، کېلهجکده خاتین اۉقیتووچی، خاتین همشیره و یا هم خاتین متخصص وجودگه کېلمهیدی.
«جنسیتگه اساس آپارتاید» کوچلی اصطلاح بۉلیب، سونگگی ییللرده اعتبارلرنی تارتگن. بو سۉز سیاسی اعتبارنی دواملی تارتیشگه یاردم بېرهدی لیکن حاضر حقوقی تعریف اولهراق قوللنیلمهگن؛ خلقارا جزا محکمهسی بو اۉرینده «جنسیتی آزار» سۉزینی ایشلهتَدی.
۸صبح: بو وضعیت خلقارا جوابگرلیک میکانیزملری اوچون کچلیراق یۉل آچهدیمی؟
برتران: آتی قندهی بۉلیشیدن قطعینظر، بیز طالبان ۲۰۲۱ دن باشلب قیته بجریب تورگن جنسیتگه فرقلر سیاستلری اوچون جوابگر بۉلیشی کېرهک دېب توشینهمیز.
اروپا اتفاقی افغانستان اوچون «طرفسیز و مستقل خلقارا میکانیزم» ایجاد قیلش بۉییچه قطعنامهنینگ اساسی تدوینقیلووچیسی اېدی؛ بو قطعنامه انسان حقلری کېنگشی تامانیدن ۲۰۲۵ ییل اکتوبر آییده کۉپلب ایشانچ آواز بیلن قبول قیلندی. بو میکانیزم یالغیز طالبان تامانیدن بجریلگن جنایتلرنی اېمس، بلکه افغانستاننینگ اخیرگی تاریخیده یوز بېرگن برچه آغیر انسان حقوقی بوزولیشلرینی هم کۉریب چیقهدی. بو البته خاتین-قیزلر حقوقی بوزولیشینی هم اۉز ایچیگه آلهدی، لیکن فقط شو بیلن چیکلنمهیدی. حاضر بو میکانیزم ایشگه توشیریش و فعال قیلش بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، اروپا اتفاقی و خلقارا همجمعیتینینگ بورچی حسابلنهدی.
۸صبح: بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ بیر قنچه متخصصلری طالباننینگ عیاللرگه نسبتن سیاستلری «بشریتگه قرشی جنایت» حسابلنیشی ممکنلیگی بۉییچه آگاهلنتیردی. اروپا اتفاقی پروندهلرنی خلقارا جزا محکمهسی یاده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ماموریتیگه اېگه تدقیقی تشکیلاتلر آرقهلی کۉریب چیقیشنی قوللب-قوتلهیدیمی؟
برتران: بو ایش حاضر جریانده. خلقارا جزا محکمهسی ۲۰۲۵ ییل جولای آییده طالبان رهبری و بو گروهنینگ باش قاضیسیگه ۲۰۲۱ ییل اگستدن باشلب خاتین-قیزلر بیلن معاملهسی سبب توتقینگه آلیش حکملرینی قبول قیلدی. بو قرار «بشریتگه قرشی جنایت»نی عملگه آشیریلگنینی کۉرسهتَدی.
۸صبح: اروپا اتفاقی حاضرگچه هم افغانستاننینگ اینگ ییریک کته یاردمچیلریدن بیری، لیکن طالبان چیکلاولری اینیقسه خاتین امدادچیلر ایشلشینی تقیقلشی یاردملرنی یېتکزیب بېرش جریانینی قیینلشتیرهدی. قیسی نقطهده انسانپرورلیک یاردملر حقوقلرنی تیزیملی بوزگن نظامنی سقلب قالیش خطرینی یرهتَدی؟
برتران: امریکا یاردملرینینگ قریب تۉختهتیشی و باشقه مملکتلرده بودجه چیکلنیشلری سبب، بیز حاضر اینگ ییریک یاردم بېرووچیگه اَیلندیک. اۉتگن ییل افغانستانگه یۉباریلگن یاردملرنینگ ۲۵ فایزی اروپا اتفاقی بودجهسیدن تامینلندی و اوشبو حصه بو ییل ینه آرتیشی کوتیلماقده. لیکن «اصولی یاندهشوو» دېگنیمیز بیز حاکم رسمیلرنی اېمس، افغانستان خلقینی قوولب-قوتلهماقدهمیز. یاردملریمیز بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ادارهلری و نادولتی تشکیلاتلر آرقهلی بېرېلهدی و اعتبار هم دستلبکی یاردملرگه محتاجلرگه قرهتیلگن؛ (خاتینلر اوچون، خاتینلر تامانیدن) اصولی اساسیده.
۸صبح: اروپا اتفاقی بو چیکلاولر سبب یاردملرنی وقتینچهلیک تۉختهتیلیشی یا ده قیته ریجهلشتیریشنی کۉریب چیققنمی؟
برتران: بیز ۲۰۲۱ ییلده کۉپینچه عنعنوی یاردملش ریجهلرینی تعلیق قیلدیک و حاضر یاردملرنی دواملی، ایجابی کۉرینیشده قیته ترتیبلنماقده: اهالی تیریکچیلیکنی قوللب-قوتلش مقصدیده جماعهلرنی تاپیش، کیچیک قرضهلر و کیچیک کمپنیهلرنی قۉللبقوتلش اولرنینگ کۉپینچه خاتینلر تامانیدن باشقیریلهدی. شونینگدېک نارسمی تعلیم، ساغلیق تشکیلاتلر و شونگه اۉخشش فعالیتلرنی حمایه قیلماقدهمیز.
بو حرکتلرنی تۉختهتیش یالغیز افغانستان اهالیسی تیریکچیلیگینی یامانلشتیرهدی.اساسی مساله عکسینچه دیر: اگر بیز حاکم رسمیلر بیلن عادی کۉرینیشده قیلیشمیز ممکن بۉلگنده اېدی یاردملر کۉپراق تاثیرلی بۉلر اېدی لیکن بو اوچون اولر تامانیدن کته اوزگریشلر کېرهک.
۸صبح: سیز میلیونلب قیتریلگن و چیقریلگن مهاجرلر باسیمیدن اېسلهدینگیز، اروپا اتفاقی یاردملر طالبان آرقهلی مصادره اېتیلمهی یا ده اوندن ابزار اولهراق ایش آلینمهگن حالده اینیقسه خاتینلر باقهیاتگن عایلهلرگه یېتکزیلیشینی قندهی تامین قیلهدی؟
برتران: ایتگنیمدیک بونی محللی شرایطنی بیلگن اعتمادلی شریکلر آرقهلی عملگه آشیرهمیز. مثال اوچون، بیز مملکت بۉییچه خاتینلر باشقیریدیگن ۸۰۰۰ کیچیک کمپنیهنی حمایه قیلماقدهمیز هیچ بیر یاردم حاکم مقامات آرقهلی بېرېلمهیدی و کوچلی نظارت تیزیممیز هم بار. قیتریلگن قاچقینلر خصوصیده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ قاچقینلر بۉییچه کمیسارلیگی بیلن یقین همکارلیکدهمیز، لیکن باشقه یاردم بیروچی بودجهلر قیسقرتیریلگنی سبب، ۴.۸ میلیون قیتریلگن کیشیگه باردم بېریش امکانیتی جوده چیکلنگن.
۸صبح: تنقیدچیلر طالبان خاتینلر حقلرینی بیکار قیلش اوچون جوده کم هزینه تۉلهگنینی اَیتهدی. دیپلوماتیک بیانیهلردن تشقری، اروپا اتفاقی قیسی باسیملردن فایدهلنماقده؟
برتران: بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی ۲۰۲۱ ییلده طالباننی رسمیتگه آلیش اوچون شرطلر بیلگیلهگن. اولر بو عملگه آشیرمهگنی سبب «حاکم مقامات» صفتیده قالماقده بو رسمیتگه آلینمهگنلیک و خلقارا مناسبتلرده کۉپ توسیقلیکلرگه سبب بۉلگن. وضعیت فقط اوشبو اوچ شرط اجرا قیلینگنده اوزگرهدی: خوفسیزلیک، کینگ قمراولی حکومت و خلقارا تعهدلرگه حرمت کۉرسهتیش.
۸صبح: مقصدلی تحریملر، سفر تقیقلنیشی یاده داراییلرنی موزلهتیش حاضر هم ایش ترتیبیده بارمی؟
برتران: بو چارهلر هیچ قچان عادی حالتگه قیتمهگن. طالباننینگ کۉپ یوقاری رسمیلری حاضر هم بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی تحریملری آستیده دیر. ایریملری اروپا اتفاقی و باشقه مملکتلر رویخطیده هم بار. افغانستان مرکزی بانکینینگ پوللری تشقریده موزلهتیلگن.
۸صبح: طالبان خلقارا رسمیتگه ایریشیشنی ایستهیدی، لیکن خلقارا معیارلرنی رد اېتهدی. اروپا اتفاقینینگ بو بارهده انیق یۉل خریطهسی بارمی؟ هیچ بۉلمهگنده شرایطنی رسمیتگه تَن آلیش یا هم بوتونلهی بیکار قیلیش تامان اوزگرتیرسه؟
برتران: حاکم رسمیلر افغانستاننینگ مشروع حکومتی اولهراق رسمیت آلیشی یالغیز بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیگ کېنگشینینگ شرطلرینی عملگه آشیریشده دیر بو اوچون «دوحه جریانی» بار. بیز طالباننی اونگه پایبند بۉلیشگه دواملی توصیه قیلمیز. جهان و حاکم رسمیلر آرهسیده کته فرقلر بار، لیکن کیچیک قدملر بیلن ایلگری کېتیش ممکن. بو اوچون مهم مسالهلردن بیری انسان حقلریگه اعتبار قرهتیش دیر.
۸صبح: بعضی منتقدلر نتیجهسیز علاقه قوریش طالبان تیزیمینی عادیلشتیریشی ممکن دېب اَیتهدی. اروپا اتفاقی افغانستان مدنی جماعهسینینگ بو خواطرلریگه نیمه دېدی؟ ایتیشلریچه دیپلوماسی حاضرگچه اولر حقلرینی حمایه قیلیش اوچون ناکام اېدی؟
برتران: مېن مناسبتلر تۉلیق توختهلیشینیشی تکلیف قیلگن سیسلر آز ایشیتگنمن اینقسه ایچکریدن. جهان هر قچان افغانستاندن یوز قیترگنده کته عاقبتلرگه دوچ کېلگن. شونینگ اوچون بیز هیچ قچان افغانستاننی ترک قیلگنیمیز یۉق؛ کابلده دیپلماتیک حضوریمیزنی سقلهگنمیز و اصولی علاقه و افغانستان خلقینی حمایه قیلش سیاستینی دوام بېرهمیز.