شمال اتفاقی؛ مغلوبیتگه اوچرهگن غلبه
آرین نصیری
اوشبو مقالهنینگ حکایهسی قۉلگه کیریتیلگن، اما بای بېریلگن تاریخی امکانیت حقیدهگی حکایهدیر. ۷۰-ییللرنینگ آخرلریده هجری-شمسی تقویم بۉییچه، ییللر دوامیده کېلیشماوچیلیک و حتا اۉزارا اوروش تجربهسیگه اېگه بۉلگن کوچلر احمدشاه مسعود و عبدالرشید دوستمدن تارتیب، محمد اسماعیل خان، وحدت حزبی و عبدالرب رسول سیاف کوچلریگچه طالبانگه قرشی بیرلشیب، هېچ بیری یالغیز اۉزی قالیب کېته آلمسلیگی دېگن خلاصهگه کېلیشدی. بیر لحظهگه تاجیک، هزاره، اۉزبېک و مملکتنینگ باشقه کوچلری بیرار مرکزدن اولوش آلیش اوچون اېمس، بلکه بیر-بیریگه احتیاجلری بارلیگی سببلی بیرلشدیلر.
مېنینگ خَیالیمده دایما بیر سوال تکرارلنهدی: بو کۉپ ملتلی اتفاق قندهی قیلیب بیر مدت افغانستاندهگی حاکمیتنینگ تاریخی منطقیگه قرشی چیقه آلدی، اما اۉز غلبهسینی ینگی سیاسی ترتیبگه ایلنتیره آلمهدی؟ ۱۳۸۰-ییلده طالبان قولهگنیدن سۉنگ، نیمه اوچون بو اۉزارا احتیاج سیاسی کېلیشوونینگ اساسیگه ایلنیش اۉرنیگه، اونینگ رهبرلری لوازملر، امتیازلر و حاکمیت ترماقلریگه سینگیب کېتیشدی؛ مرکزلشوو قَیتدی و ییگیرمه ییل اۉتیب طالبان ینه کابلگه یېتیب کېلدی؟ اوشبو مقاله عیناً شو لحظه حقیده:طلسم بیر مدت درز کېتگن، اما بوزیلمهگن لحظه حقیده.
بعضاً تاریخده اتفاقنینگ قیمتینی فقط کوچلر سانی، باسیب آلینگن شهرلر یاکه سۉنگگی جنگ نتیجهسی بیلن اۉلچمهسلیک کېرهک. اَیریم اتفاقلر مهمدیر، چونکه اولر طبیعی و اۉزگرمس دېب تصور قیلینگن ترتیب اصلیده اۉزگریشی ممکنلیگینی کۉرسهتهدی. کۉپراق شمال اتفاقی نامی بیلن تنیلگن طالبانگه قرشی بیرلشگن جبهه انه شوندهی لحظهلردن بیری اېدی.
بو اتفاقنینگ اهمیتی فقط حربی اېمس اېدی. سیاسی فلسفه نقطه نظریدن، حاکمیت بیر مدت باشقهلر اوستیدن حکمرانلیک قیلیشدن باشقهلرگه احتیاج سېزیشگه اۉزگردی. بیر گروهنینگ امان قالیشی باشقه گروهنینگ موجودلیگیگه باغلیق بۉلیب قالسه، باشقهسینی یۉق قیلیش آسان اېمس؛ رقیب ضرور شریککه ایلنهدی.
منه شو نقطهنی مېن مستملکهچیلیک طلسمینینگ درز کېتیشی دېب اتهیمن. مېن یشیرین و اثباتلنگن فتنهنی نظرده توتمهیپمن؛ نظرده توتهیاتگنیم افغانستان کۉپ بار توزاغیگه توشگن سیاسی منطق میراثی دیر: کوچلی مرکز، ترقاق چېکّه حدودلر، مرکز بیلن علیحده-علیحده مذاکره قیلهدیگن رهبرلر و بیر-بیری بیلن مناسبتلر قوریش اۉرنیگه اۉز اولوشی اوچون یوقاریگه قرهیدیگن جمعیتلر. بوندهی تیزیمده اساسی سوال دایما: مرکزنی کیم اېگهللهیدی؟ دېگن سوال بۉلهدی. همه مرکزنی قوریشده قندهی قیلیب شریک بۉلهدی؟ دېگن سوال اېمس.
شمال اتفاقی بیر لحظهگه بو سوالنی اۉزگرتیردی. اونینگ اهمیتی بیر ملت باشقه بیر ملتنینگ اۉرنینی اېگهللهگنیده اېمس اېدی؛ اگر شوندهی بۉلگنیده، هېچ نرسه اۉزگرمس اېدی. مهمی شونده که بیر نېچه ته اجتماعی و سیاسی مرکزلر یالغیز اۉزی افغانستان اېمسلیگینی تن آلیشگه مجبور بۉلدیلر.
اما بو اتفاقنینگ اساسی ضعیفلیگی بار اېدی: اتفاق کېلهجک بارهسیدهگی اتفاقدن کۉره کۉپراق عمومی دشمنگه قرشی اتفاق اېدی. اعضالر کیمگه قرشی اېکنینی بیلیشردی، اما غلبهدن کېین قندهی قیلیب بیرگهلیکده باشقریشنی ایستهیاتگنلرینی انیق بېلگیلشمهگن اېدی. سلبی اتفاق شوندهی دېیدی: عمومی دشمنیمیز بارلیگی اوچون سېن و مېن بیرگهمیز. ایجابی اتفاق اېسه: حتا اۉشه دشمن اېرتهگه بۉلمسه هم، بیرگهلیکدهگی حیات قاعدهلری بارهسیده کېلیشیب آلگنمیز، دېیدی. شمال اتفاقی بیرینچیسینی یرهتدی، اما ایکّینچیسینی تشکیلاتگه ایلنتیرمهدی.
۱۱-سپتمبرگچه جبهه حربی جهتدن آغیر وضعیتده اېدی. طالبان مملکتنینگ کتّه قِسمینی نظارت قیلگن، مخالف کوچلر اېسه شِمال و شِمالی-شرقنینگ اَیریم حدودلریگه چېکینیشگه مجبور بۉلگن اېدی، بیراق قرشیلیک برقرار دوام اېتردی. کېین، ۱۳۸۰-ییل ۱۸-سنبلهده احمدشاه مسعود اۉلدیریلدی. ایکّی کوندن سۉنگ ۱۱-سپتمبر هجوملری صادر بۉلدی و امریکانینگ اوروشگه کیریشی جنگ قاعدهلرینی اۉزگرتیردی. امریکا عملیاتی ۱۳۸۰-ییل مېزان آییده باشلنگچ، اوروشدهگی موازنت تېزده اۉزگردی و اۉشه ییل عقرب آییده کابل طالبان نظارتیدن چیقدی.
اما عیناً شو نقطهده ضدیت باشلندی: بیرلشگن جبهه کوچلری جنگ میدانیده غلبه قازاندی، اما اۉز غلبهسی منطقینی سیاسی تیزیمگه ایلنتیرمهدی.
بن کنفراسیدن سۉنگ بیرلشگن جبهه رهبرلرینینگ کتّه قِسمی ینگی توزیلمه ترکیبیگه کیردی. اسلامی جمعیت وکیللری مدافعه، ایچکی ایشلر و تشقی ایشلر وزیرلیکلری کبی مهم وزیرلیکلرنی اېگهللهدی؛ وحدت حزبی، جنبش و باشقه آقیملر هم اۉز اولوشینی آلدی. اما حاکمیت هرمینینگ تېپهسیده باشقه حادثه یوز بېردی. عبدالستار سیرت «رم گروهی»نینگ ایچکی آواز بېریشیده حامد کرزینینگ ۲ آوازیگه قرشی ۹ آواز آلدی، اما بو اوستونلیک اونینگ تعیینلنیشیگه آلیب کېلمهدی. بن جریانیده اېتنیک و سیاسی ملاحظهلر همده امریکانینگ ارهلشووی آخر-عاقبت کرزی نی وقتینچهلیک اداره رهبریگه ایلنتیردی.
بو شونچهکه بیر کیشینی تنلش اېمس اېدی؛ تاریخی بیر فرض ینه حاکمیت معمارچیلیگیگه کیردی: افغانستان برقرارلیگی مرکزلشگن یوقاری حاکمیت و مملکتنی یوقاریدن باشقریشی کېرهک بۉلگن رهبرگه باغلیق، دېگن تصور. بیر نېچه ییل اۉتیب، ۱۳۸۲-ییلگی اساسی قانون هم طالبانگه قرشی کۉپ مرکزلی اتفاقنی اشتراکچی و موازنتلی توزیلمهگه ایلنتیریش اۉرنیگه، جمهور باشلیغ وکالتلری جوده مرکزلشگن تیزیمنی یرهتدی. شو یېردن باشلب بیر-بیریگه بۉلگن احتیاج استه-سېکین مرکزگه بۉلگن احتیاجگه اۉز اۉرنینی بۉشهتدی. اۉشه ۱۴۶ ییللیک طلسم ینه قَیتدی!
ینگی تیزیمده افغانستانگه اولکن مقدارده خارجی مبلغلر کیردی. وزیرلیک، ولایت، شرطنامه، لایحه، بودجه، خوفسیزلیک یاردمی و خلقارا مشروعیت سیاست واسطهلریگه ایلندی. سیاسی آقیمنی «ساتیب آلیش» هر دایم اونینگ رهبریگه نقد پول بېریش دېگنی اېمس؛ بعضاً اتفاق اعضالرینینگ علیحده-علیحده لوازم، امتیاز و منبعلر ترماغیگه کیریشی اولرنینگ امان قالیشی اېندی اتفاقنینگ امان قالیشیگه باغلیق بۉلمسلیگی اوچون یېترلی بۉلهدی.
فورمول اۉزگرگن اېدی: ۱۳۸۰-ییلگچه: عمومی تهدید ← اۉزارا احتیاج ← بیرلشیش
۱۳۸۰-ییلدن کېین: خارجی منبعلر و دولت امتیازی ← مرکز بیلن علیحده مناسبت ← اۉزارا احتیاجنینگ کمهییشی ← ترقاقلیک
البته، مسوولیت فقط غرب ذمّهسیده اېمس. بو، احتمال، اۉشه آقیم رهبرلری و بوگونگی رهبرلرگه بېریلهدیگن اېنگ مهم تنقیددیر. اولرده حربی و سیاسی اتفاقنی سیاسی کېلیشووگه ایلنتیریش امکانیتی بار اېدی و حاضر هم بار، اما کۉپچیلیک ینه پارتیه، تأثیر دایرهسی، قوماندان، عایله و اۉز اولوشیگه قَیتدی. اتفاق نهادگه ایلنتیریلمهدی.
شو بیلن بیرگه، ۱۳۸۰-ییلدن کېینگی توزوم هم جمعیتلر اۉرتهسیدهگی افقی علاقهلرنی کوچهیتیریش اۉرنیگه، برچهنی ینه مرکزگه باغلهدی. ارککه کیم یقینراق بۉلسه، کۉپراق اولوشگه اېگه اېدی؛ اېلچیخانه، خارجی ترماق یاکه مالیوی منبعگه کیمنینگ کیریش امکانیتی بۉلسه، اۉشه کۉپراق کوچگه اېگه بۉلدی. افقی مناسبتلر ضعیفلشدی و اونینگ اۉرنینی عمودی رقابت اېگهللهدی.
طلسم عیناً شو یېرده ینه قَیته یرهتیلدی. ییگیرمه ییل اۉتیب، بو ضعیفلیک ۱۴۰۰-ییلده یقّال نمایان بۉلدی. مرکز اشرف غنی تامانیدن آسانلیک بیلن قولهگنیده، سابق رهبرلرنینگ کۉپچیلیگی اېندی تیریک اتفاقنینگ اعضالری اېمس اېدی؛ هر بیرینینگ اۉز ترماغی، سابق لوازمی، سرمایهسی، خارجی علاقهلری یاکه تأثیر دایرهسی بار اېدی، اما اولرنی طالبانگه قرشی ینه یگانه سیاسی کوچگه ایلنتیره آلهدیگن عمومی توزیلمه موجود اېمس اېدی.
بوندن آلدین دوحه جریانی هم کېلگن اېدی. امریکا طالبان بیلن بېواسطه مذاکره آلیب باردی و افغانستان حکومتی مذاکرهلرنینگ اساسی باسقیچیده مذاکره چوکییده بۉلمهدی. ییگیرمه ییل دوامیده اوروش آلیب باریلگن کوچ ینه کېلیشوونینگ اساسی اشتراکچیسیگه ایلندی، عینی پیتده جمهوریت و طالبانگه قرشی کوچلر تاباره کۉپراق ترقهلهیاتگن اېدی.
بعضاً غربده حیران و یاردم کوتیب تورگن قرشیلیک کوچلریگه تیکیلیب، اۉزیمگه شوندهی دېیمن: اولر اۉزلریدن بونینگ معناسی نیمه، دېب سۉرهمهیدیلرمی؟ غرب ۱۳۸۰-ییلدن باشلب شمال اتفاقنی ساتیب آلیش و ییگیرمه ییل اۉتیب حاکمیتنی ینه طالبانگه بېریش اوچون رېجه توزگنمیدی؟ بوندهی دعوا اوچون یېترلی دلیل یۉق، اما تاریخی نتیجهنی کۉریش ممکن: اولکن خارجی منبعلر یاردمیده قوریلگن تیزیم مستقل کوچلرنینگ کتّه قِسمینی اۉزیگه سینگدیردی، اولرنی بیر-بیریگه بۉلگن اۉزارا احتیاجدن اوزاقلشتیردی و آخر-عاقبت اۉشه خارجی کوچ سابق دشمنی بیلن بېواسطه مذاکره آلیب باریب، میداننی ترک اېتدی.
شو نقطه نظردن، شمال اتفاقی طالباننی مغلوب اېتدی، اما افغانستان دولتینینگ تاریخی طلسمینی حاکمیتنینگ مرکزلشووی، شخصگه سیغینیش، کادرلر بیلن علیحده کېلیشوولر، خارجی حامیگه قرهملیک و جمعیتلر اۉرتهسیده برقرار کېلیشوو توزه آلمسلیکنی بوزیشگه قادر بۉلمهدی.
بوگونگی سبق، احتمال، شوندن عبارت. افغانستان بو دایرهدن فقط ملتلر، حدودلر و سیاسی کوچلر نهفقط بیر دشمننی مغلوب اېتیش، بلکه عمومی ترتیبنی قوریش اوچون بیر-بیریگه محتاج بۉلگنیده چیقهدی؛ شوندهی ترتیبده هېچ کیم اۉز اولوشینی آلیش اوچون اوّلا ارک یاکه خارجی دولت اېلچیخانهسینینگ اېشیگینی قاقیشگه مجبور بۉلمهیدی.
طلسم اۉشه کونی حقیقتاً هم بوزیلهدی: اتفاق «اوروشدهگی بیرلشیش»دن «سیاستدهگی کېلیشوو»گه ایلنگنده؛ یعنی بیر رهبرنینگ اۉلیمی، خارجی کوچنینگ کېلیشی یاکه بیر نېچه لوازمنینگ تقسیملنیشی بیلن پرچهلنیب کېتمهیدیگن کېلیشووگه ایلنگنده.
