طالبان چېکلاولری؛ قندهار عیاللری ایش و اقتصادی مستقللیکدن محروم بۉلگن
۸صبح، قندهار
قندهارده کیچیک تدبیرکارلیک بیلن شغللنیشگه کیریشگن اَیریم عیاللر و قیزلر طالبان تامانیدن جاری اېتیلگن چېکلاولر سبب اۉزلری و عایلهلرینینگ اساسی احتیاجلرینی تأمینلهی آلمهیاتگنینی اَیتماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، طالبان چېکلاولرینینگ دوام اېتیشی عیاللرنینگ اقتصادی مستقللیگینی یۉققه چیقرگن و اولر اوچون خواطرلی عاقبتلرگه آلیب کېلگن.
قندهارنینگ عینو مینه حدودیدهگی عیاللر سودا بازاریده فعالیت یوریتگن بیر قطار عیاللر بو بازارده تخمیناً ۲۵۰ ته دوکان بۉلگنینی و اونده محلی محصولاتلر همده عیاللر قۉل محنتی بیلن تیّارلهگن بویوملر ساتیلگنینی اَیتماقده. بیراق اولرنینگ اَیتیشیچه، بازار تخمیناً اوچ ییل اوّل طالباننینگ امر باالمعروف و نهی عن المنکر باشقرمهسی تامانیدن یاپیلگن. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، اۉشه پیتده عیاللر اوشبو بازاردهگی اقتصادی فعالیتی آرقهلی اۉزلرینینگ اساسی حیاتی احتیاجلرینی تأمینلهی آلگن، اما حاضر اولر آغیر و ناانیق شرایطده یشهماقده.
حاضر اوییدن فعالیت یوریتهیاتگن عیاللرنینگ اَیریملری اقتصادی فعالیتنی اوی شرایطیده دوام اېتتیریش قیینلیگینی و محصولاتلرینی ساتیش اوچون شرایط موجود اېمسلیگینی اَیتماقده. اولر اقتصادی فعالیت بازارنی طلب قیلیشینی تاکیدلب، طالبان تامانیدن جاری اېتیلگن چېکلاولر اولرنینگ بیزنسلرینی کېنگ کۉلملی معمالرگه دچار قیلگنینی بیلدیرهدی.
اسمی حساباتده تیلگه آلینیشینی ایستهمهگن قندهارلیک عیال اېرینینگ بیر نېچه ییل اوّل اۉلدیریلگنینی اَیتهدی. او شوندهی دېیدی: «ایکّی قیزیم بیلن یشهیمن، اۉغلیم یۉق. اوّل عیاللر بازاریده ایشلردیم، اما اۉشه بازارنی یاپیشدی. حاضر بعضاً بیر اویده، بعضاً باشقه اویده ایشلهیمن؛ بونینگ اۉزی هم قیینچیلیک بیلن تاپیلهدی. حیاتیمیز جوده آغیر.»
عایلهسی باقووچیسی بۉلگن زلیخا شوندهی دېیدی: «اوّل ایشیمیز عیاللر بازاریده اېدی، اما اونی یاپیشگنیدن کېین اویده ایشلهی باشلهدیک. عیاللر اوییمیزگه کېلردی، بونی هم طالبان تقیقلهدی. شونگه قرهمهی، ایشیمنی دوام اېتتیردیم. نیمه ایشلب چیقرسم هم، بازارده یریم نرخیگه ساتیلردی و مېنگه هېچ قندهی فایده قالمسدی. حاضر برچه ایشلریم تۉختهگن.» اونینگ اَیتیشیچه، چېکلاولر سبب ایشلهیدیگن عیاللرنینگ قتناوی هم کمهیگن و شو باعث اوییده محصولات ایشلب چیقرهدیگن عیاللر اولرنی ساتیشده جدّی معمالرگه دوچ کېلماقده.
قندهاردهگی عیال تدبیرکارلردن بیری هم اوّل او بیلن ۳۰–۴۰ نفر عیال ایشلهگنینی، اما حاضر اونینگ یانیده اتیگی آلتی نفر عیال ایشلهیاتگنینی اَیتهدی.
بو عیال شوندهی دېیدی: «آغیر اقتصادی معمالر سبب اېندی هېچ کیم مېن بیلن ایشلهمهیدی. اولر هم عیبدار اېمس، چونکه مېن کتّه معاش تۉلهی آلمیمن. بو یېرده کۉپلب عیاللر تیکووچیلیک، صابون و شامپو تیّارلشنی اۉرگنگن اېدی؛ اما حاضر مېن بیلن کۉپلب عیاللر ایشلهمهیدی، محصولاتلریمیزنینگ هم انیق بازاری یۉق.»
قندهار عیاللری اوچون ایش امکانیتلرینینگ یۉقالیشی نهفقط اقتصادی معمالرنینگ کۉپهییشیگه آلیب کېلگن، بلکه اَیریملری درآمد منبعلریدن اَیریلگچ، حیاتی احتیاجلرینی تأمینلش اوچون باشقهلردن یاردم سۉرهشگه مجبور بۉلگن.
اېری معلول بۉلگن و کیچیک اۉغلی بیلن یشهیدیگن قندهارلیک عیاللردن بیری ایش یۉقلیگی اونی یاردم آلیش اوچون باشقهلردن یاردم سۉرهشگه مجبور قیلگنینی اَیتهدی. او شوندهی دېیدی: «مېن هم صدقه آلیش و آدملردن یاردم سۉرهشنی یاقتیرمهیمن. اگر ایش بۉلگنیده، ایشلردیم؛ اما هېچ قندهی ایش یۉق. بالهم ییغلهیدی و جوده مجبورمن.»
عایله اقتصادیاتیده مهم رۉل اۉینهیدیگن قندهارنینگ بیر قطار عیاللری ایش امکانیتلریدن اَیریلیش بیلن بیرگه، ینه بیر اساسی حقوقدن هم محروم بۉلگنینی اَیتماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، اولر اۉز کۉزلری بیلن قیزلرنینگ راضیلیگیسیز تورموشگه بېریلگن حالتلرنی کۉرگن و بونینگ عاقبتیده اولرنینگ حیاتگه بۉلگن برچه آرزولری برباد بۉلگن. اولر طالباننینگ عیاللرگه قرشی کېسکین چېکلاولری و انسان حقوقلرینینگ بوزیلیشی حیاتلریگه چوقور تأثیر کۉرسهتگنینی اَیتماقده.
اوّل بیر تشکیلاتده ایشلهگن شازیه ایشینی یۉقاتگنیدن کېین روحی و جسمانی حالتی یامانلشگنینی اَیتهدی. او شوندهی دېیدی: «عایلهمنینگ باقووچیسی اۉزیممن. ایشیمنی مېندن آلیب قۉییشدی. قهیېرگه بارسم هم، هېچ قندهی ایش یۉق. انچهدن بېری کسلمن و باشیم آغریدی. کۉپ اۉیلش و تشویش سبب روحی جهتدن ایزدن چیقدیم. شفاکارلر «اۉیلمه، عکس حالده کسللیگینگ کوچهیهدی»، دېییشهدی؛ اما شوندهی وضعیتده قندهی قیلیب اۉیلهمهی؟ حاضر برچه یۉللر یوزیمگه یاپیلگن.»
شازیه ایشینی یۉقاتگنیدن کېین فکرلش و دقّتینی جمعلش قابلیتی هم تاثیرلنگنینی قۉشیمچه قیلهدی. اونینگ اَیتیشیچه، هر سفر بیرار مسالهگه تۉغری دقّتینی جمعلشگه حرکت قیلگنیده، اقتصادی معمالر، عیاللرگه نسبتاً جاری اېتیلگن چېکلاولر و کېلهجک حقیدهگی خواطر اونینگ آنگیگه دایمی باسیم اۉتکزهدی.
جهان بانکی هم ۲۰۲۵-ییلده افغانستانده یاش عیاللر آرهسیدهگی ایشسیزلیک درجهسی آشگنی و ایش امکانیتلری یۉقلیگی سبب اَیریم عیاللر محنت بازارینی ترک اېتگنینی بیلدیرگن اېدی. حساباتگه کۉره، بو حالت عیاللرنینگ اقتصادی شرایطینی ینهده ضعیفلشتیرگن.
