عایلهسینینگ باقووچیسیگه ایلنگن بالهلر؛ قشّاقلیک یوکی آستیده کۉمیلهیاتگن آرزولر
آدرینا بهزاد
عایلهسینینگ خرجتلرینی تأمینلش مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلیشگه مجبور بۉلگن اَیریم بالهلر اَیتیشیچه، عایله باشلیقلرینینگ کسللیگی، معتاد بۉلیشی یاکه محنتگه کوچی بۉلمهگنی سببلی مکتب، اۉیین و بالهلرچه آرزولریدن واز کېچیب، عایلهلرینینگ خرجتلرینی قاپلش اوچون ایشلشگه مجبور بۉلگن. اولر عایلهوی مسوولیتلر طفیلی مکتب و اۉزلری قیزیققن فعالیتلردن چېتده قالگنینی، آرزولری آرتیدن باریش امکانیتیگه اېگه اېمسلیگینی اَیتماقده. عینی پیتده، بالهلر حقوقلری بۉییچه اَیریم فعاللر بالهلرگه محنت و کتّهلرگه خاص مسوولیتلرنی یوکلش اولرنی طبیعی وقتیدن آلدین کتّهلر رۉلیگه کیریشگه مجبور قیلیشینی، بو اېسه اولرنینگ تعلیمی، سلامتلیگی و رواجلنیشیگه سلبی تأثیر کۉرسهتیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرماقده.
عثمان ۱۴ یاشده و عایلهنینگ تۉنغیچ فرزندی. او آتهسی کسل بۉلیب قالگنیدن سۉنگ، عایلهنینگ احتیاجلرینی تأمینلش مسوولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلیشگه مجبور بۉلگن. اونینگ اَیتیشیچه، دستلب یۉل بۉیلریده سوو ساتگن، حاضر اېسه ارابهچهده سبزی سووینی ساتیب، شو یۉل بیلن عایلهسینینگ خرجتلرینی تامینلشگه حرکت قیلماقده.
عثمان قۉشیمچه قیلهدی: «آتهم میهسی سکته قیلیب، فلج بۉلیب قالدی. اوچ ته سینگلیم و ایکّی ته اوکهم بار، نیمه قیلیشنی بیلمسدیم. دستلب سوو ساتردیم، حاضر اېسه ارابهچهده سبزی سووینی ساتهمن. اوی اجاره حقی، عایلهوی خرجتلر و آتهمنینگ دارو-درمانلری خرجتلرینی زۉرغه قاپلهیهپمن.» مکتبنینگ یېتّینچی صنفیده اۉقیگن، مکتب فوتبال جماعهسیده اۉینهگن و کېلهجکده شفاکار، شونینگدېک، فوتبالچی بۉلیشنی آرزو قیلگن بو باله اېندی امیدسیزلیک بیلن مکتبگه باره آلمسلیگینی اَیتماقده، چونکه عایلهسینینگ خرجتلرینی تامینلش اوچون ایشلشگه مجبور.
بو باله شوندهی دېیدی: «مکتبنینگ یېتّینچی صنفیده اۉقیردیم و صنفده ایکّینچی اۉرینده اېدیم. مکتب فوتبال جماعهسیده اۉینردیم. کېلهجکده شفاکار، شونینگدېک، فوتبالچی بۉلیشنی خواهلردیم. اما آتهم کسل بۉلیب یاتیب قالگنیدن بېری برچه ایستکلریم و بالهلرچه اۉیینلریمنی کۉمدیم. اېندی هېچ قچان مکتبگه باره آلمیمن یاکه فوتبال اۉینهی آلمیمن. سینگیللریم، اوکهلریم و کسل آتهمنینگ خرجتلرینی تامینلش اوچون ایشلشیم کېرهک.»
صدیق (مستعار)، ۱۵ یاشلی باله بۉلیب، اونینگ اَیتیشیچه، آتهسی مخدره مادّهلرگه قرهم بۉلیب قالگن و مخدره مادّهلر ساتیب آلیش اوچون اویدهگی اکثریت بویوملرنی ساتیب یوبارگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اولر آغیر کونلرنی باشدن کېچیرگن و حاضر آتهسی اوینی ترک اېتگن، اولر اېسه اونینگ قهیېردهلیگینی بیلمهیدی. او اوچ ته اوکهسی و بیرته سینگلیسیگه قرهشنی اۉز ذمّهسیگه آلیشگه مجبور بۉلگنینی قۉشیمچه قیلهدی.
صدیق دېیدی: «تونگی ساعت ایکّیده محلهدهگی بالهلر بیلن چیقهمن، باغلردن اوزومنی موترگه یوکلهیمیز و کېین خوست ولایتیگه آلیب بارهمیز. او یېرده اوزوم قوتیلرینی ینه توشیرهمیز. سوداگر بیزگه کونیگه ۳۰۰ افغانی ایش حقی بېرهدی، کېین اویگه قَیتهمیز. اوچ ساعتدن کۉپراق اوخلهمیمن و ینه ایشگه بارهمن.»
بو باله قۉشیمچه قیلهدی: «ایکّی ییلدن بېری شو ایشنی قیلهمن. مکتبنینگ آلتینچی صنفیده اېدیم، مکتبنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلدیم. شو ایش طفیلی کسللیککه هم چهلینگنمن و بعضی پیتلرده هوشیمدن کېتیب، اۉزیمنی انگلهمهی قالهمن، اما حاضرگچه شفاکارگه بارمهگنمن. تاپگن پولیمنی اوی خرجتلریگه ایشلهتهمن. اوی اوچون ۴ مینگ افغانی اجاره حقی تۉلهیمن. اوی خراب، اما شو شرایطده کون کېچیریهپمیز.»
عینی پیتده، بالهلر حقوقلری فعالی مریم معروف آرویننینگ اَیتیشیچه، بالهلرگه محنت و کتّهلرگه خاص مسوولیتلرنی یوکلش مجبوری و زۉرآورلیک یۉلی بیلن کتّهلشتیریشنینگ بیر توری بۉلیب، بو اولرنینگ اساسی حقوق و اېرکینلیکلری بوزیلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
خانم آروین دېیدی: «بالهنی عایلهنینگ باقووچیسی رۉلیگه قۉییش اونینگ اساسی حقوقلرینی بوزیشی ممکن. جملهدن، بالهنینگ اقتصادی استثمار و خوفلی محنتدن حمایهلنیش حقوقی اعتباردن چېتده قالهدی. شونینگدېک، بو حالت بالهنینگ تعلیم آلیش حقوقینی جدّی چېکلشی و اونینگ جسمانی، روحی، اجتماعی و اخلاقی رواجلنیش امکانیتینی یۉققه چیقریشی ممکن.»
بو بالهلر حقوقلری فعالی قۉشیمچه قیلهدی: «قشّاقلیک، باقووچینینگ یۉقلیگی، ایشسیزلیک و اقتصادی انقراض سببلی آغیر و خوفلی ایشلرگه کیریشگن بالهلر، اېنگ اوّلا، اۉزلری یوزهگه کېلیشیده هېچ قندهی رۉل اۉینهمهگن شرایطلرنینگ قربانلریدیر. شو باعث بو حالتگه مناسبت زۉرآورلیک، باستیریش، حبسگه آلیش و تعقیب قیلیش اېمس، بلکه حمایهوی، انسانپرور و باله حقوقلریگه اساسلنگن بۉلیشی کېرهک.»
روانشناسلیک پسیکولوگ عبدالجلال امرخیلنینگ اَیتیشیچه، باله اۉز یاشی و امکانیتلریدن آرتیق مسوولیتلرنی اۉز ذمّهسیگه آلیشگه مجبور بۉلگنده، اۉزینی کتّهلردېک توتیشی کېرهکلیگینی حس قیلیشی ممکن.
بو روانشناس دېیدی: «قیسقه مدتده بو حالت خواطر، روحی باسیم، خطا قیلیشدن قۉرقیش، چرچاق، اۉیین و قووانچنینگ کمهییشی همده بعضاً اویقو بیلن باغلیق معمالرگه سبب بۉلهدی. اوزاق مدتده اېسه بالهنینگ اۉزیگه بۉلگن ایشانچی ضرر کۉریشی، مکمللیککه اینتیلیش، عیبدارلیک حسسی، «یۉق» دېییشده قیینچیلیک، ساغلام چېگرهلرنی اۉرنهتیشده معمالر و وایهگه یېتگنده روحی حالدن تاییش یوزهگه کېلیشی ممکن. البته، یاشگه ماس مسوولیتلر فایدهلی؛ معما مسوولیتلر بالهنینگ امکانیتلریدن آرتیب کېتگنده یوزهگه کېلهدی.»
عینی پیتده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی باش کاتبی آنتونیو گوترش، اۉتگن هفته اعلان قیلگن ینگی حساباتیده ۱-اپرېلدن ۳۰-جونگچه افغانستانده بالهلر حقوقلرینینگ جدّی بوزیلیشی بیلن باغلیق قریب ۲۸۰ ته حالت قید اېتیلگنینی اَیتگن اېدی.
بوندن بیرآز اوّل کابلنینگ اَیریم اهالیسی هم شهرنینگ تورلی حدودلریده محنت قیلهیاتگن و کۉچهلرده یورگن بالهلر سانی آرتیب بارهیاتگنیدن خواطر بیلدیرگن اېدی. اولرنینگ اَیتیشیچه، بو بالهلر مکتبگه باریش و بالهلرچه اۉیینلر بیلن شغللنیش اۉرنیگه، عایلهلرینینگ تیریکچیلیگینی تأمینلش اوچون کۉچهلرده اوزاق وقت دوامیده پلاستیک ییغیش، سوو ساتیش، پایافزار تازهلش، موتر آینهلرینی ارتیش و باشقه ایشلر بیلن شغللنماقده.
