خاتین-قیزلرنینگ تعلیم و ایشدن محروم قیلینیشی؛ افغانستان اقتصادیاتی هر ییلی میلیونلب دالر ضرر کۉرماقده
ایلیا
اقتصادی مسألهلر بۉییچه اَیریم متخصصلر اَیتیشیچه، طالباننینگ سۉنگگی بېش ییل ایچیده عیاللرنینگ تعلیم آلیشی و ایشلشیگه قۉیگن چېکلاولری افغانستان انسانی و اقتصادی صلاحیتینینگ مهم قِسمینی فعالیت جریانیدن چیقریب یوباردی. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، عیاللرنینگ ایشدن و قیزلرنینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی عایلهلر درآمدینی کمهیتیریب، مملکتده ایشلب چیقریش و بندلیک امکانیتلرینی چېکلهگن. اوشبو متخصصلر فکریچه، عیاللر کتّه اولوشگه اېگه بۉلگن ساغلیقنی سقلش، تعلیم، دولت خدمتلری و سودا کبی ساحهلر بو چېکلاولردن ضرر کۉرگن. اولرنینگ نظریده، بو حالتنینگ دوام اېتیشی نهفقط عایلهلر اقتصادیاتی، بلکه محنت بازاری و افغانستان اقتصادی اۉسیش جریانینی هم قیینچیلیکلرگه دچار قیلهدی.
اوشبو متخصصلر ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده قیزلرنینگ بیر نېچه ییللیک تعلیمدن محروم اېتیلیشی کېلگوسی ییللرده افغانستاننی تورلی ساحهلرده عیال متخصصلر یېتیشمسلیگی معماسیگه دچار قیلیشیدن آگاهلنتیرماقده. اولر تأکیدلهیدیلر که اگر چېکلاولر دوام اېتسه، بو بۉشلیقنی تۉلدیریش کۉپ وقت و کتّه خرجتلرنی طلب قیلهدی. اولرنینگ اَیتیشیچه، عیاللرنینگ تعلیم و محنت بازاریگه قَیتیشی عایلهلرگه توشهیاتگن اقتصادی باسیمنی کمهیتیریش همده افغانستاننینگ انسانی منبعلری و اقتصادی صلاحیتینی سقلب قالیش اوچون ضروردیر.
اقتصادی مسألهلر بۉییچه متخصص قطبالدین یعقوبی اَیتیشیچه، طالباننینگ عیاللرنینگ تعلیم آلیشی و ایشلشیگه قۉیگن چېکلاولری مملکت انسان منبعلرینینگ کتّه قِسمینی اقتصادی جریاندن چیقریب یوبارگن و تورلی ساحهلردهگی اقتصادی فعالیتگه تأثیر کۉرسهتگن. اونینگ اَیتیشیچه، عیاللرنی ساغلیقنی سقلش، دولت خدمتلری، سودا و کیچیک بیزنس ساحهلریدن چېتلشتیریش ایشچی کوچینینگ کمهییشی، اقتصادی فعالیتنینگ چېکلنیشی و درآمد تاپیش امکانیتلرینینگ یۉقالیشیگه سبب بۉلگن.
اوشبو اقتصادی مسألهلر بۉییچه متخصص شوندهی دېیدی: «افسوس که ۲۰۲۱-ییل اگوستیدن کېین طالبان افغانستانده جدّی معمالرنی یوزهگه کېلتیردی. افغانستان اهالیسینینگ یریمینی تشکیل قیلهدیگن و مملکت اقتصادی فعالیتینینگ مهم قِسمینی آلیب بارهیاتگن عیاللرنی فلج قیلیش جدّی اقتصادی معمالرنینگ پیدا بۉلیشیگه سبب بۉلدی. عیاللرنینگ تعلیم و ایشلشیگه قۉییلگن چېکلاولر، اینیقسه، عیاللر عایلهنی تأمینلش مسؤولیتینی اۉز ذمّهسیگه آلگن عایلهلرگه ضرر یېتکزدی و نتیجهده افغانستان اقتصادیاتیگه سلبی تأثیر کۉرسهتدی. اگر بو حالت دوام اېتسه، عیاللر یرهتیشده اشتراک اېتگن میلیاردلب دالرلیک اقتصادی صلاحیت ضرر کۉرهدی و عیاللر فعالیت یوریتگن ساغلیقنی سقلش، دولت خدمتلری، سودا و بیزنس ساحهلری کۉپراق تأثیرلنهدی».
یعقوبی آگاهلنتیرهدی که چېکلاولرنینگ دوام اېتیشی کېلگوسی ییللرده افغانستاننی برچه ساحهلرده، اینیقسه تعلیم و ساغلیقنی سقلش ساحهلریده عیال متخصصلر یېتیشمسلیگی معماسیگه دچار قیلهدی. اونینگ اَیتیشیچه، بو حالت مملکت اقتصادی صلاحیتینینگ کمهییشی بیلن بیرگه حکومت و عایلهلرگه ینهده کتّه خرجت یوکلهیدی.
جناب یعقوبی قۉشیمچه قیلهدی: «اقتصادیاتنینگ مهم قِسمی انسان کوچی دیر. قیزلرنی تعلیمدن محروم قیلیش و عیاللرنینگ ایش فعالیتینی فلج قیلیش افغانستاننینگ جدّی معمالرگه دوچ کېلیشیگه سبب بۉلهدی. اگر بو حالت دوام اېتسه، بیز عیاللر مهم رۉل اۉینهگن ساحهلرده اۉقیتووچی، شفاکار، مهندس و متخصصلر یېتیشمسلیگی بیلن یوزلشهمیز. اگر بو چېکلاولر قیسقه مدتده آلیب تشلنسه و عیاللر ینه ایشگه قَیتسه، اقتصادی وضعیت یخشیلنیشی ممکن؛ اما اوزاق مدت دوام اېتسه، اونینگ عاقبتلری جوده آغیر و حتا تیکلب بۉلمهیدیگن بۉلیشی ممکن».
شو بیلن بیرگه، ایشدن محروم بۉلگن اَیریم عیاللر و تعلیمدن آرتده قالگن قیزلر طالبان چېکلاولری اولرنینگ اۉقیش و ایشلش امکانیتلرینی یۉق قیلگنی، درآمد تاپیش و عایلهوی خرجتلرگه یاردم بېریش قابلیتلرینی کمهیتیرگنینی اَیتماقده. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو حالتنینگ دوام اېتیشی نهفقط اولرنینگ شخصی کېلهجگینی، بلکه عایلهلر و جمعیت اقتصادیاتیدهگی رۉلینی هم چېکلهگن.
طالبان حاکمیتنی اېگهللهگنیدن کېین ایشینی یۉقاتگن کابل اهالیسی زهره اَیتیشیچه، عیاللرنینگ ایشلشیگه قۉییلگن چېکلاولر اونینگ درآمد منبعی و عایلهوی خرجتلرنی تأمینلشدهگی حصهسینی یۉق قیلگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، مناسب ایش امکانیتلرینینگ یۉقلیگی عیاللرنی عایلهوی خرجتلرنینگ بیر قِسمینی قاپلش اوچون کم درآمدلی و نارسمی ایشلرگه مراجعت قیلیشگه مجبور قیلگن.
بو عیال شوندهی دېیدی: «طالبان حاکمیتگه کېلیشیدن آلدین خصوصی بیلیم یورتینینگ لابراتوار بۉلیمیده ایشلردیم، اما اوندن کېین ایشیمنی یۉقاتدیم. بو بېش ییل دوامیده حیات مېن اوچون جوده قیین بۉلدی؛ عایلهمیز اقتصادیاتی تۉختهب قالمسلیگی اوچون تیکووچیلیک، تۉقیش و تیکیش ایشلریگه مراجعت قیلدیم. انسان فقط جنسی سببلی ایشدن و امکانیتلریدن محروم بۉلیشی جوده آغریقلی. اگر طالبان بۉلمهگنیده، حاضر بیز هر جهتدن یخشی درجهده بۉلردیک، کېچه-کوندوز قارنیمیزنی قندهی تۉیدیرایش حقیده اۉیلهمسدیک».
تعلیمدن آرتده قالگن قیزلردن بیری شایسته اَیتیشیچه، مکتبدن محروم بۉلیش اونینگ بیلیم آلیش و ایش بازاریگه کیریشگه تیّارلنیش امکانیتینی یۉق قیلگن. اونینگ اَیتیشیچه، بو محروملیکنینگ دوام اېتیشی قیزلرنینگ کسبی کېلهجگینی چېکلب، اولرنی اۉز کېلهجگی اوچون بېلگیلهگن مقصدلریگه اېریشیشدن تۉسماقده.
بو قیز شوندهی دېیدی: «درس بۉلمسه، مېن بیرار کسب اېگهسی یاکه جمعیتده بیلیملی قیز بۉله آلمیمن و ایچیمده تعلیم یۉقلیگی سببلی هېچ نرسهگه اېریشه آلمیمن دېگن آغریقلی حس پیدا بۉلهدی. بو مېن اوچون جوده قیین، چونکه مکتب بۉلمسه، انسان اۉز آرزولریگه اېریشه آلمهیدی. اۉقیتووچیلریمنی، مکتب محیطینی، مکتب مېزلرینی و هر ییلی اولر اوچون حرکت قیلگن کتابلریمنی ساغیندیم؛ حقیقتاً هم مکتبنینگ هر بیر لحظهسینی ساغیندیم».
طالباننینگ سۉنگگی ییللرده عیاللرنینگ تعلیم آلیشی و ایشلشیگه قۉیگن چېکلاولری اجتماعی عاقبتلردن تشقری، افغانستان اوچون اقتصادی خرجتلرنی هم کېلتیریب چیقردی. بلومبرگ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتیگه تیهنیب یازیشیچه، عیاللرنینگ تعلیم و بندلیگیگه قۉییلگن چېکلاولر هر ییلی کمیده ۸۴ میلیون دالر، یعنی افغانستان یلپی ایچکی محصولاتینینگ یریم فایزیگه تېنگ مقدارده مملکت اقتصادیاتیگه ضرر یېتکزماقده. اوشبو حساباتگه کۉره، افغانستانده قریب ۳،۸ میلیون قیز تعلیمدن محروم و بو حالتنینگ دوام اېتیشی عیاللرنینگ اقتصادی امکانیتلری همده مملکت اقتصادی اۉسیش صلاحیتینی ینهده کمهیتیریشی ممکن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ بالهلرنی قۉللب-قوّتلش جمغرمهسی (یونیسف) هم «افغانستانده قیزلر تعلیمی و عیاللرنینگ ایش کوچیدهگی اشتراکی بۉییچه حرکت قیلمسلیک خرجتلری» ناملی حساباتیده اوشبو چېکلاولرنینگ دوام اېتیشی عاقبتلری حقیده آگاهلنتیرگن. اوشبو تشکیلات اَیتیشیچه، قیزلرنینگ تعلیمدن و عیاللرنینگ ایشدن محروم قیلینیشی کېلهجکده افغانستاننی، اینیقسه تعلیم و ساغلیقنی سقلش ساحهلریده ملَکهلی ایشچی کوچی یېتیشمسلیگی معماسیگه دچار قیلهدی. یونیسف فکریچه، بو حالتنینگ دوام اېتیشی دولت خدمتلری و اجتماعی ادارهلرنی ضعیفلشتیریب، مملکت اقتصادی رواجلنیش جریانیگه ینهده کتّه ضرر یېتکزیشی ممکن.
یونیسف هم اوّلراق آگاهلنتیرگندی که قیزلر و عیاللرنینگ اۉرته و عالی تعلیم آلیشیگه قۉییلگن تقیق دوام اېتسه، ۲۰۶۶-ییلگچه قریب ۶۰۰ مینگ عیالنینگ ایش بازاریگه کیریشیگه تۉسقینلیک قیلیشی و افغانستان اقتصادی درآمدیدن قریب ۹،۶ میلیارد دالر کمهییشیگه سبب بۉلیشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، خلقارا ایش تشکیلاتی اۉزینینگ افغانستان ایش بازاری حالتی حقیدهگی ینگی حساباتیده عیاللر محنت کوچیدهگی اشتراکی درجهسی ۲۰۱۹-ییلدهگی ۱۸،۳ فایز و ۲۰۲۰-ییلدهگی ۱۶،۵ فایزدن ۲۰۲۶-ییلده ۵،۱ فایزگچه کمهیگنینی اَیتگن. اوشبو تشکیلات عیاللر اشتراکینینگ کمهییشیگه اساسی سبب صفتیده تعلیم، اېرکین حرکتلنیش و ایش امکانیتلریگه کیریش بۉییچه کېنگ کۉلملی چېکلاولرنی کۉرسهتگن.
خلقارا ایش تشکیلاتی قۉشیمچه قیلیشیچه، کۉپلب عیاللر نهفقط ایشسیزلیک سببلی، بلکه محنت بازاریده اشتراک اېتیش امکانیتیدن محروم بۉلگنی اوچون هم اقتصادی فعالیتدن چېتلشتیریلگن. اوشبو تشکیلات فکریچه، بو جریاننینگ اوزاق مدت دوام اېتیشی ملَکهلی ایشچی کوچینینگ کمهییشیگه، عایلهلر و حکومتگه توشهدیگن اقتصادی باسیمنینگ آرتیشیگه همده افغانستان اقتصادی صلاحیتینینگ ینهده ضعیفلشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
