تمنا؛ ایرانده اویی افغانستانده اېسه کېله‌جگی بۉلمه‌گن قیز (۱۰)
سامعه علمیار
تمنا ایرانده توغیلدی، شو یېرده اولغه‌یدی، مکتبگه باردی، تحصیل آلدی و بیلیم یورتینی تمامله‌دی. کۉچه‌لر، یۉللر، مکتب و بیلیم یورتی بولر‌نینگ برچه‌سی او بوتون عمرینی اۉتکزگن مملکتده‌گی باله‌لیک و یاشلیک خاطره‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. او افغانستاننی هېچ قچان یقیندن کۉرمه‌گن اېدی. بو مملکت نامینی فقط عایله اعضالری‌نینگ تیلیدن اېشیتگن، بعضاً اېسه اونینگ تصویرینی ینگیلیکلرده و تلویزیونده تماشا قیلگن اېدی. شونگه قره‌مه‌ی، اولغه‌یگن سری بیر یورتده توغیلیب، وایه‌گه یېتیش هر دایم هم اۉشه یورت تامانیدن قبول قیلینیشنی انگله‌تمسلیگینی تاباره چوقورراق انگلب باردی.
تمنا‌‌نینگ اَیتیشیچه، ایرانده یشه‌گن برچه ییللری دوامیده اونی اۉقووچی یاکه طلبه صفتیده تنیشلریدن آلدین مهاجر صفتیده کۉریشگن. او اۉقیدی، امتحان تاپشیردی و کېله‌جگی اوچون حرکت قیلدی، بیراق مهاجرلیک سایه‌سی هېچ قچان اونینگ حیاتیدن اریمه‌دی. مکتب ییللرینی اېسلر اېکن، او بوتون حیاتی تجربه‌سینی اۉزیده مجسم اېتگن بیر جمله‌نی اَیته‌دی: «مېن هېچ قچان شونچه‌که مکتب اۉقووچیسی بۉلمه‌گنمن، دایما مهاجر اۉقووچی بۉلگنمن. هېچ قچان شونچه‌که طلبه بۉلمه‌گنمن، مهاجر طلبه بۉلگنمن».
تمنا اوچون مهاجرلیک شخصینی تصدیقلاوچی حجتلرده‌گی عادی بیر سۉز اېمس، بلکه کونده‌لیک حیاتی‌نینگ بیر قِسمی اېدی. او عایله‌سی هم کۉپ ییللردن بویان یشب کېلگن مملکتده توغیلگن اېدی، اما شونگه قره‌مه‌ی، اۉزینی بو یورتگه تۉلیق تېگیشلی حس قیلمسدی. هر سفر کېله‌جگی حقیده گپیرماقچی بۉلگنیده، مهاجرلیک و یشش مقامی مسأله‌سی سایه کبی اونگه همراه بۉلردی.
او مهندسلیک یۉنه‌لیشیده تحصیل آلدی و بو باسقیچگه یېتیشیش اوچون ییللر دوامیده حرکت قیلدی. باله‌لیکدن بیلیم یورتیگچه بۉلگن تعلیم یۉلی ایرانده کېچدی. بیراق بو یۉل‌نینگ آخریده اېریشگن نتیجه‌سی اونگه خاطرجمعلیک و تېگیشلیلیک حسسینی بېرمه‌دی. تمنا‌‌نینگ اَیتیشیچه، ایرانده مهاجرلر حیاتیده‌گی شرایطلردن چرچه‌گن و اېندی بوتون کېله‌جگی اۉزی تنله‌مه‌گن بیر مقام سایه‌سیده اۉتیشینی ایسته‌مه‌گن.
او تعلیمی، ایشی و کېله‌جگی حقیده سۉره‌شگنده، جواب بېریشدن آلدین مهاجر اېکنینی اېسله‌تیشگه مجبور بۉلمه‌یدیگن جایده یششنی ایستردی. او شونچه‌که اۉزی بۉلیشنی، تحصیل آلگن، مهندسلیکنی اۉرگنگن و اۉز بیلیم همده قابلیتیدن فایده‌لنیب حیات قوریشنی ایسته‌گن قیز بۉلیشنی خواهلردی.
شو سببلی او اېراننی ترک اېتیب، احتمال، اۉزینی بېگانه حس قیلمسدن ینگی حیات باشلشی ممکن بۉلگن مملکتگه باریشگه قرار قیلدی. بیراق بو قرارنی قبول قیلیش آسان بۉلمه‌دی. تمنا عایله‌سیسیز و ناقانونی یۉل آرقه‌لی تورکیه چېگره‌سیگه یېتیب باریشگه قرار قیلدی. بو خوف-خطرلرگه تۉله سفر اېدی و او بو یۉل آرقه‌لی باشقه‌چه کېله‌جککه یقینلشیشیگه امید قیلگن اېدی.
اما سفر او تصور قیلگنیدېک کېچمه‌دی. او یۉلده قۉلگه توشدی و بو‌نینگ عاقبتیده ایرانده‌گی یشش گواهنامسی هم اۉز کوچینی یۉقاتدی. آخر-عاقبت، باشقه بیر مملکتگه یېتیب باریش اۉرنیگه، افغانستانگه قَیتریب یوباریلدی. بو اۉشه کونگچه او هېچ قچان یقیندن کۉرمه‌گن یورت اېدی.
تمنا شونده‌ی دېیدی: «مېن افغانستاننی هېچ قچان کۉرمه‌گن اېدیم. بوتون حیاتیم ایرانده اۉتگن. افغانستاننی بعضاً ینگیلیکلرده کۉر‌ردیم و اونینگ احوالی حقیده اېشیتردیم. اۉزیم اوچون ناتنیش بۉلگن بو مملکتگه بیر کون کېلیب، شونده‌ی طرزده، یالغیز و عایله‌مدن اوزاقده کیریب باره‌من، دېب اۉیله‌مه‌گندیم».
اونینگ افغانستانگه قَیتیشی اویگه قَیتیش اېمس، بلکه یالغیزلیک، خواطر و چېکلاولر بیلن باشلنیشی کوتیلمه‌گن ناتنیش یورتگه کېلیش اېدی. او افغانستانگه طالبان ینه حاکمیتنی اېگه‌لله‌گن، عیاللر اېسه تعلیم، ایش، اېرکین حرکتلنیش و جمعیت حیاتیده اشتراک اېتیش باره‌سیده کېنگ کۉلملی چېکلاولرگه دوچ کېله‌یاتگن بیر پیتده کېلدی.
تمنا حاضر بیر ییلدن آرتیق وقتدن بویان افغانستانده یشه‌ماقده. بو مملکت اونینگ حجتلری و شخصی کیملیگیده موجود بۉلسه-ده، باله‌لیک و یاشلیک خاطره‌لری بیلن باغلیق اېمس. او قرینداشلریدن بیری بیلن یشه‌یدی و امکان قدَر تېزراق ایرانگه قَیتیشگه حرکت قیلماقده. عیناً او توغیلگن، اولغه‌یگن، تحصیل آلگن و عایله‌سی همان یشه‌یاتگن مملکتگه.
شونگه قره‌مه‌ی، افغانستانده‌گی حیات اونینگ اوچون آسان کېچمه‌یپتی. تمنا اویده اۉته‌دیگن کونلری و فایده‌لنیش امکانیگه اېگه بۉلمه‌گن شرایطلر حقیده سۉزله‌یدی. ساووق قیش و ایسّیق یاز، قتناوده‌گی قیینچیلیکلر همده عیاللر‌نینگ کیینیشیگه و جمعیتده‌گی اشتراکیگه قۉییلگن چېکلاولر حقیده گپیره‌دی. ییللر دوامیده تعلیم آلیش و شخصی مستقللیککه اېریشیش اوچون حرکت قیلگن او اېندی حتا ایش تاپیشده هم کۉپلب تۉسیقلرگه دوچ کېلماقده.
تمنا شونده‌ی دېیدی: «مېن ییللر دوامیده اۉقیدیم، بیلیم یورتیگه باردیم و مهندسلیک یۉنه‌لیشینی تمامله‌دیم. اما بو یېرده حتا اۉزیمگه ایش هم تاپه آلمه‌دیم. کونلر‌نینگ اکثریتینی اویده اۉتکزه‌من. گۉیا کېله‌جگیم اوچون قیلگن برچه محنتلریم هېچ قنده‌ی فایده بېرمه‌گندېک».
عمری‌نینگ کتّه قِسمینی مکتب و بیلیم یورتیده اۉتکزگن قیز اوچون اویده قالیش شونچه‌که ایشسیزلیک اېمس، بلکه اۉزی تیّارلنگن حیاتدن چېتده قالیش دېمک دیر. تمنا ایشلشنی، بیلیم و کۉنیکمه‌لریدن فایده‌لنیشنی همده باشقه عیاللر کبی اۉز کېله‌جگی حقیده قرار قبول قیلیشنی ایسته‌یدی. بیراق افغانستانده‌گی موجود چېکلاولر اونینگ امکانیتلرینی بیرین-کېتین چېکلب قۉیماقده.
او ایرانده‌گی و افغانستانده‌گی حیات اۉرته‌سیده‌گی فرقلر حقیده گپیره‌دی. ایرانده مهاجرلیک بیلن باغلیق برچه قیینچیلیکلرگه قره‌مه‌ی، مکتب و بیلیم یورتیده اۉقیش امکانیتیگه اېگه بۉلگنینی، افغانستانده اېسه بو مملکت وطنداشی بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، ایش تاپیش و مستقل حیات قوریشده جدّی تۉسیقلرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی.
بو وضعیت تمنا اوچون اچّیق بیر ضدیت دیر: او ایرانده توغیلیب، اولغه‌یدی، اما دایما مهاجر صفتیده تنیلدی. افغانستانگه اېسه یشش اوچون بیرار جای تاپیش امیدیده کېلدی، بیراق بو یېرده هم اۉزی ایسته‌گن حیاتنی قوره آلمه‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «ایرانده بوتون عمریمنی اۉشه یېرده اۉتکزگن بۉلسم-ده، مېنگه دایما مهاجر صفتیده قره‌شلرینی حس قیلردیم. بو یېرگه کېلگنیمدن کېین هم عادی حیات کېچیریشیمگه امکان بېرمه‌یدیگن چېکلاولرگه دوچ کېلدیم. مېن شونچه‌که اۉقیش، ایشلش و کېله‌جگیم حقیده قرار قبول قیله آله‌دیگن جایده یششنی ایسته‌گن اېدیم».
تمنا افغانستانده‌گی کونلری حقیده گپیرر اېکن، اېنگ اوّلا، کونلر‌نینگ بیر-بیرینی تکرارلشیدن چرچه‌گنینی اَیته‌دی. اۉزگریشسیز باشلنه‌دیگن تانگلر و اۉزگریشسیز یکونلنه‌دیگن تونلر. بیر پیتلر اوییدن مکتب و بیلیم یورتیگه قتنه‌ب، آرزولریگه اېریشیش اوچون رېجه‌لر توزگن قیز اېندی وقتی‌نینگ کتّه قِسمینی اویده اۉتکزماقده. اونینگ کونلریگه مضمون بغیشله‌یدیگن ایشی یۉق، آلگن متخصصلیگیدن فایده‌لنیش اوچون هم یېترلی امکانیتلر موجود اېمس.
تمنا همان ایرانگه قَیتیشنی ایسته‌یدی. عایله‌سی یشه‌یاتگن، باله‌لیک و یاشلیک خاطره‌لری‌نینگ برچه‌سی باغلنگن یورتگه. اونینگ اوچون ایرانگه قَیتیش شونچه‌که باشقه بیر مملکتگه قَیتیش اېمس، بلکه اۉز خواهشیگه قرشی اَیریلگن حیاتیگه قَیتیش اوچون اورینیشدیر.
بیراق تمنا حکایه‌سینی ینه‌ده اچّیق قیله‌دیگن جهت شونده‌کی، او بو ایکّی مملکت‌نینگ هېچ بیریده عادی تېگیشلیلیک و خوفسیزلیک تویغوسینی حس قیله آلمه‌دی. ایرانده توغیلیب، اولغه‌یگنیگه قره‌مه‌ی، دایما مهاجر صفتیده کۉریلدی. افغانستانده اېسه بو یورت بیلن شخصی و حقوقی علاقه‌سی موجود بۉلسه-ده، اجتماعی چېکلاولر، ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی و مستقل حیات کېچیریش امکانیدن محروملیک اونی اویده قالیشگه مجبور قیلماقده.
تمنا حکایه‌سی حقیده اۉیله‌گنیمده، مېن اوچون اساسی سوال اونینگ قَیسی مملکتگه تېگیشلی اېکنیده اېمس. اساسی سوال شوکی، نېگه ییللر دوامیده تحصیل آلگن، عالی معلوماتگه و ایشلش قابلیتیگه اېگه بۉلگن بیر قیز عادی حیات کېچیریش اوچون شونچه‌لیک سرسان بۉلیشی کېره‌ک؟
تمنا ایکّی یورت اۉرته‌سیده قالگن: بیری او توغیلیب، اولغه‌یگن، اما دایما مهاجر بۉلگن مملکت؛ ایکّینچیسی اېسه قَیتریب یوباریلگن، بیراق اۉزی ایسته‌گن حیاتنی باشله‌ی آلمه‌گن یورت. او نه‌فقط مهاجر صفتیده تنیلیشنی، نه کونلرینی اویدن چیقمه‌ی، ایش و جمعیت حیاتیدن اوزاقده اۉتکزیشنی ایسته‌یدی.
احتمال، تمنا حکایه‌سی‌نینگ اېنگ اچّیق جهتی هم شو دیر او اۉزیگه کېله‌جک یره‌تیش اوچون ییللر دوامیده تحصیل آلدی، اما اېندی اۉشه بیلیم و قابلیتلریدن فایده‌لنیشگه امکان بېره‌دیگن جای ایزله‌ماقده. او ایراندن خاطره‌لری یۉقلیگی سببلی کېتمه‌دی، افغانستانگه اېسه خاطره‌لری بارلیگی اوچون کېلمه‌دی. تقدیر اونی بوتون عمرینی اۉتکزگن جاییدن اییریب، اۉزی اوچون ناتنیش مملکتگه آلیب کېلدی.
تمنا بیر کون کېلیب ینه ایرانگه، عایله‌سی یانیگه و بوتون حیاتی خاطره‌لری شکللنگن جایگه قَیتیشیدن همان امیدوار. اما اۉشه کونگچه افغانستانده‌گی کونلری کوتیش بیلن اۉتماقده. او ینه بیلیم و کسبی کۉنیکمه‌لرینی ایشگه سالیش، ایشلش همده مهاجرلیک مقامی و حیاتینی قورشه‌ب آلگن چېکلاولر سایه‌سیدن اوزاقلشیش امکانینی بېره‌دیگن کوننی کوتماقده.
