متخصصلر: عنعنوی سوغاریش افغانستاننینگ سوو منبعلرینی اسراف قیلماقده
ایلیا
اېکینچیلیک مسألهلری بۉییچه بیر قطار متخصصلر افغانستانده عنعنوی سوغاریش اصوللریدن کېنگ فایدهلنیلهیاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، قورغاقچیلیک کوچهییب، سوو رېسورسلری کمهییب بارهیاتگن شرایطده اوشبو اصوللردن فایدهلنیشنی دوام اېتتیریش کتّه مقداردهگی سوونینگ اسراف بۉلیشی و اېکینچیلیکده سوودن فایدهلنیش ثمرهدارلیگینینگ پسهییشیگه آلیب کېلهدی. اولرنینگ فکریچه، زمانهوی سوغاریش اسکونهلرینینگ یوقاری نرخی، کپیتهل یېتیشمسلیگی، ضرور اینفرهتوزیلمهنینگ یۉقلیگی و دهقانلرنینگ خبردارلیگی چېکلنگنی مملکتده زمانهوی سوغاریش تیزیملرینی کېنگهیتیریش یۉلیدهگی اساسی تۉسیقلردن دیر.
اوشبو متخصصلر ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده کۉپلب دهقانلر مالیوی امکانیتلری پستلیگی سببلی سوغاریش تیزیملرینی اۉزگرتیریش و ینگی تکنالوژیلردن فایدهلنیش امکانیگه اېگه اېمسلیگینی اَیتیشدی. اولر زمانهوی سوغاریش تیزیملرینی رواجلنتیریش، مالیوی امتیازلر یرهتیش و فارمرلرنینگ ضرور اسکونهلردن فایدهلنیش امکانیتینی تأمینلش سوو رېسورسلرینی یخشیراق باشقریش و اېکینچیلیک ثمرهدارلیکنی آشیریش اوچون ضرورلیگینی تأکیدلهیدی. اولرنینگ اَیتیشیچه، سوغاریش اصوللری اصلاح قیلینمهگونچه، افغانستان اېکینچیلیگینینگ قورغاقچیلیککه نسبتاً ضعیفلیگی آرتیب بارهدی. اولر بو حالتنینگ دوام اېتیشی اېکینچیلیک محصولاتلری یېتیشتیریشنینگ کمهییشیگه و سوو منبعلرینی باشقریشگه سرمایه کیریتیلمسه، مملکتده آزیق-طعام خوفسیزلیگینینگ ینهده یامانلشیشیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرماقده.
اېکینچیلیک مسألهلری بۉییچه متخصصلردن بیری محمد سالم ساعی، عنعنوی سوغاریش اصوللریدن کېنگ فایدهلنیش، سوو منبعلرینینگ کمهییشی بیلن بیر وقتده، اېکینچیلیکده سوو اسرافینی آشیرگنینی اَیتهدی. او دهقانلرنینگ زمانهوی سوغاریش تکنالوژیلریدن فایدهلنیش امکانیتی چېکلنگنی، اقتصادی ضعیفلیک، اېکینچیلیک یېرلرینینگ کیچیک و ترقاق اېکنی همده عنعنوی سوغاریش اصوللریدن فایدهلنیشنینگ دوام اېتیشیگه سبب بۉلهیاتگن اساسی عامللر زمانهوی سوغاریش اصوللری حقیده خبردارلیکنینگ یېتیشمسلیگی اېکنینی قۉشیمچه قیلهدی.
اوشبو اېکینچیلیک متخصصی شوندهی دېیدی: «بیزنینگ دهقانلریمیز کۉپراق عنعنوی اصوللردن فایدهلنهدی. اساسی سببلردن بیری شو که بیز حلی اېکینچیلیکنینگ زمانهوی اصوللرینی تورلی حدودلرده رواجلنتیریب، فارمرلر جماعهسیگه تنیشتیره آلمهدیک. باشقه تاماندن، یېرلرنینگ ناموافقلیگی هم معما؛ چونکه یېرلر حجمی و شکلی جهتیدن فرق قیلهدی و برچه یېرلرده زمانهوی سوغاریش تیزیمینی بیر خیل طرزده قۉللب بۉلمهیدی.»
ساعی نظریده زمانهوی سوغاریش ساحهسیدهگی سرمایهلرنینگ ضعیفلیگی اېکینچیلیک یېرلریده سوو باشقرووی هنوز عنعنوی اصوللر آرقهلی عملگه آشیریلیشیگه سبب بۉلگن. او یېر اوستی سوولرینینگ کمهییشی اَیریم دهقانلرنی اېکینلر اوچون ضرور سوونی تأمینلش مقصدیده چوقور قودوقلردن کۉپراق فایدهلنیشگه مجبور قیلگنینی قۉشیمچه قیلهدی. سۉینینگ اَیتیشیچه، ثمرهلی باشقروو بۉلمهگن تقدیرده یېر آستی سوو رېسورسلریدن سوو آلیشنی دوام اېتتیریش اېکینچیلیک ساحهسیدهگی سوو انقراضینی ینهده کوچهیتیریشی ممکن.
ساعی دېیدی: «اقلیم اۉزگریشی، سوونینگ کمهییشی و سوو منبعلرینی باشقریش بۉییچه انیق استراتیژینینگ یۉقلیگی سببلی اېکینچیلیک سکتوری جدّی ضرر کۉرماقده. سوودن فایدهلنیش امکانیتینینگ کمهییشی یېر آستی و آقهیاتگن سوو منبعلریگه باسیمنی ینهده کوچهیتیرهدی و اگر تۉغری باشقروو عملگه آشیریلمسه، بو حالتنینگ اوزاق مدت دوام اېتیشی افغانستان اېکینچلیک اوچون جدّی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن.»
اېکینچیلیک مسألهلری بۉییچه ینه بیر متخصص قطبالدین یعقوبی توپراق کاناللری و سوونی اوزهتیشنینگ عنعنوی اصوللریدن فایدهلنیش اېکینچیلیک یېرلریگه یېتیب بارگونچه سوونینگ ۳۰–۴۰ فایزی اسراف بۉلیشیگه سبب بۉلیشینی اَیتهدی. او بوغلنیش، سوونینگ کاناللر توپراغیگه سینگیب کېتیشی، کاناللر توزیلیشینینگ ناموافقلیگی و سوغاریش تیزیملرینینگ ناتۉغری باشقهریلیشی سوونینگ بوندهی مقدارده اسراف بۉلیشینینگ اساسی عامللری اېکنینی قۉشیمچه قیلهدی. یعقوبینینگ اَیتیشیچه، قورغاقچیلیکنینگ کېتمه-کېت دوام اېتیشی و سوو رېسورسلرینینگ کمهییشی بیلن بیرگه بو حالتنینگ دوام اېتیشی اېکینچیلیک حاصلدارلیگی و فارمرلر درآمدینینگ کمهییشیگه، اوزاق مدتده اېسه قیشلاق خۉجهلیگی یېرلرینینگ یېمیریلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
جناب یعقوبی شوندهی دېیدی: «عنعنوی سوغاریش اصوللریده، اینیقسه سوونی اریقلر و توپراق کاناللری آرقهلی اوزهتیشده، عادتده سوونینگ ۳۰–۴۰ فایزی یېرگه یېتیب بارگونچه یۉقالهدی. اوشبو سوونینگ بیر قِسمی اوزهتیش جریانیده بوغلنهدی، ینه بیر قِسمی اېسه کاناللرنینگ توپراقدن بۉلگنی سببلی یېرگه سینگیب کېتهدی. کاناللر توزیلیشینینگ ناموافقلیگی و سوغاریش تیزیمینینگ ناتۉغری باشقریلیشی هم سوو اسرافینی ینهده آشیرهدی. سوو منبعلرینینگ کمهییشی و کېتمه-کېت قورغاقچیلیکلرنی حسابگه آلسک، بو اصولنینگ دوام اېتیشی اېکیچیلیک اېکینلرینینگ حاصلدارلیگینی کمهیتیریشی، ایشلب چیقریش خرجتلرینی آشیریشی و دهقانلر درآمدینی پسهیتیریشی ممکن. اوزاق مدتده بو حالتنینگ دوام اېتیشی حتا اېکینچیلیک یېرلرینینگ یېمیریلیشیگه و اوشبو یېرلرنینگ بیر قِسمینینگ قوروق همده فایدهلنیب بۉلمهیدیگن یېرلرگه ایلنیشیگه سبب بۉلیشی ممکن.»
یعقوبی سوو اسرافینی کمهیتیریش یۉللریدن بیری صفتیده زمانهوی سوغاریش تیزیملری، جملهدن تامچیلهتیب و یامغیرلهتیب سوغاریشدن فایدهلنیشنی کۉرسهتهدی و بو تیزیملر سوودن فایدهلنیش ثمرهدارلیگینی آشیریشی ممکنلیگینی اَیتهدی. او افغانستانده اوشبو اصوللردن فایدهلنیش حلی هم چېکلنگنینی و اولرنی کېنگهیتیریش اوچون تخنیکی تعلیم همده دهقانلرنی قۉللب-قوّتلش ضرورلیگینی قۉشیمچه قیلهدی.
اوشبو متخصص دېیدی: «اگر دهقانلر تامچیلهتیب و یامغیرلهتیب سوغاریش کبی زمانهوی سوغاریش اصوللریدن فایدهلنسه، سوو اسرافینی سېزیلرلی درجهده کمهیتیریشی ممکن. بو تیزیملر سوونی اۉسیملیککه مقصدلی روشده یېتکزیب بېرهدی و سوو صرفینی تېجهش بیلن بیرگه سوغاریشنی باشقریش همده ایشلب چیقریش ثمرهدارلیگینی یخشیلشی ممکن. بیراق افغانستانده بو اصوللردن فایدهلنیش هلی اساسا تدقیقات لایحهلری و چېکلنگن نمونهلر بیلن چېگرهلنگن و اونی کېنگهیتیریش اوچون دهقانلرگه تخنیکی تعلیم همده ضرور یاردم کۉرسهتیش شرایطلری یرهتیلیشی کېرهک.»
شو بیلن بیرگه، سوو مسألهلری بۉییچه بیر قطار متخصصلر عنعنوی سوغاریش اصوللرینی زمانهوی تیزیملر بیلن تۉلیق المشتیریش قیسقه مدتده عملی اېمسلیگینی و بو ایش یېر همده اېکین توریگه ماس روشده عملگه آشیریلیشی کېرهکلیگینی اَیتماقده. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، سوو اوزهتیش کاناللرینی ستندردلشتیریش، کاناللرنینگ اَیریم قِسملرینی قاپلش و تېگیشلی سوغاریش اصوللریدن فایدهلنیش آرقهلی سوو اسرافینی سېزیلرلی درجهده کمهیتیریش ممکن. اولرنینگ اَیتیشیچه، قیشلاق خۉجهلیگیده سوو رېسورسلرینی باشقهریش فقط سوغاریش تیزیمینی اۉزگرتیریش بیلن چېکلنمهیدی، سوونی کم طلب قیلهدیگن و اقتصادی قیمتی یوقاری اېکینلرنی تنلش هم سوو منبعلریدن ثمرهلی فایدهلنیش اوچون مهمدیر.
سوو مسألهلری بۉییچه متخصص نجیبالله سدید عنعنوی سوغاریش اصوللرینی زمانهوی تیزیملر بیلن تۉلیق المشتیریش قیسقه مدتده عملی یېچیم اېمسلیگینی اَیتهدی، چونکه یېر توری و اېکینلرنینگ سووگه بۉلگن احتیاجی تورلیچه. او اَیریم حدودلرده کاناللرنی یخشیلش و سوغاریش اصولینی اۉزگرتیریش آرقهلی سوو اسرافینی سېزیلرلی درجهده کمهیتیریش ممکنلیگینی قۉشیمچه قیلهدی.
جناب سدید شوندهی دېیدی: «برچه عنعنوی سوغاریش اصوللرینی قیسقه مدتده زمانهوی اصوللرگه ایلنتیریش عاقلانه یېچیم اېمس؛ چونکه اَیریم حدودلرده حلی هم عنعنوی اصوللرگه احتیاج بار و تامچیلهتیب سوغاریش هم برچه یېرلر و برچه اۉسیملیکلر اوچون ثمرهلی اېمس. اما تیزیمنی اۉزگرتیریش امکانیتی موجود بۉلگن قِسملرده تېگیشلی اصوللردن فایدهلنیب، سوو اسرافینینگ سېزیلرلی مقدارینینگ آلدینی آلیش ممکن. سوو اوزهتیش کاناللرینی هم نسبتاً کم خرجت بیلن ستندردلشتیریش ممکن؛ بونده اولرنی پیشیق قوریش یاکه تېگیشلی قاپلهمهلردن فایدهلنیش آرقهلی سوونینگ توپراققه سینگیب کېتیشینینگ آلدی آلینهدی. اَیریم حدودلرده اېسه سوو بوغلنیشینی کمهیتیریش اوچون کاناللرنی یاپیش ممکن.»
سدید افغانستان اېکینچیلیکدهگی سوو معماسینی حل قیلیش فقط سوغاریش اصوللرینی ایسلاه قیلیش بیلن ممکن اېمسلیگینی، اېکین توری هم سوو منبعلری و اونینگ اقتصادی قیمتیگه ماس روشده تنلنیشی کېرهکلیگینی تأکیدلهیدی. اونینگ اَیتیشیچه، اقتصادی قیمتی چېکلنگن اَیریم سوو طلبچن اېکینلرنی یېتیشتیریش سوو منبعلریگه ینهده کتّه باسیم اۉتکزهدی و اهالی سانی همده سووگه بۉلگن احتیاج آرتیب بارهیاتگن شرایطده بو جریاننی دوام اېتتیریش برقرار بۉلمهیدی.
اوشبو سوو مسألهلری بۉییچه متخصص شوندهی دېیدی: «افغانستانده اېکینچیلیک مسألهسی فقط سوغاریش ثمرهدارلیگی بیلن چېکلنمهیدی؛ اېکین توری هم جوده مهم. بیزده سوونی کۉپ طلب قیلهدیگن، بیراق دهقان اوچون یوقاری اقتصادی قیمت یرهتمهیدیگن محصولاتلر بار. اگر سوغاریش تیزیمینی اصلاح قیلیب، کاناللرنی ستندردلشتیرسک-او، بیراق سوو طلبچن محصولاتلرنی یېتیشتیریشنی ترغیب قیلیشده دوام اېتسک، اوزاق مدتده سوو منبعلرینی باشقره آلمهیمیز. اهالی سانی آشگنی سری سووگه بۉلگن طلب هم آرتهدی و آزیق-طعام محصولاتلرینی ایشلب چیقریشگه احتیاج هم کۉپهیهدی. شونینگ اوچون اقتصادی قیمتی یوقاریراق و سووگه احتیاجی کمراق بۉلگن محصولاتلر، مثلاً، زعفران، هېنگ، بادام، پسته و اَیریم مخصوص اۉسیملیکلرنی یېتیشتیریشگه کۉپراق اعتبار قرهتیش کېرهک. عکس حالده قیشلاق خۉجهلیگیده سوو صرفینینگ آشیشی آزیق-طعام خوفسیزلیگینینگ پسهییشی، ایشسیزلیکنینگ آرتیشی و مهاجرتنینگ کېنگهییشی کبی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن.»
بوندن اوّل بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ انسانپرورلیک مسألهلرنی موافقلشتیریش باشقرمهسی (اوچا) افغانستان کوچلی قورغاقچیلیک تۉلقینیگه دوچ کېلهیاتگنیدن آگاهلنتیرگن اېدی.
شونینگدېک، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ آزیق-آوقت و اېکینچیلیک تشکیلاتی (FAO) افغانستان کوچلی و کۉپ قتلملی قورغاقچیلیک انقراضیگه دوچ کېلهیاتگنینی معلوم قیلگن اېدی؛ بو انقراض مملکت ولایتلرینینگ یرمیده دهقانلر و چاروادارلرنینگ تیریکچیلیگینی ایزدن چیقرگن.
حساباتلرگه کۉره، افغانستانده اقلیم شرایطی تېز سرعتلرده اۉزگریب بارماقده. خلقارا ایسیش اَیریم حدودلرده قورغاقچیلیککه، باشقه حدودلرده اېسه بۉرانلر، کوچلی یاغینگرچیلیک و ویرانکار تاشقینلرگه سبب بۉلماقده.
افغانستان اقلیم اۉزگریشلریگه نسبتاً دنیادهگی اېنگ ضعیف مملکتلردن بیری صفتیده تن آلینگن بیر پیتده، اونینگ ایسّیقخانه گازلرینی ایشلب چیقریشدهگی اولوشی اتیگی ۰،۱۹ فایزنی تشکیل اېتهدی. شونگه قرهمهی، مملکت اقلیم اۉزگریشلریگه ضعیف دولتلر آرهسیده تۉرتینچی اۉرینده تورهدی.
سۉنگگی ییللرده اقلیم اۉزگریشی افغانستان اېکیچیلیک ساحهسیگه جدّی تأثیر کۉرسهتدی؛ بو ساحه هنوز مملکت اهالیسینینگ قریب ۸۰ فایزی اوچون اساسی تیریکچیلیک منبعی حسابلنهدی. موسمگه تۉغری کېلمهیدیگن یامغیرلر و تاشقینلر هم اېکینچیلیک محصولاتلرینینگ یۉقالیشی و کمهییشیگه سبب بۉلگن، افغانستاننینگ کۉپلب حدودلری اېسه هنوز قورغاقچیلیک بیلن کورهشماقده.
بو حالت افغانستاندهگی اېکینچیلیک یېرلرینینگ اکثریتی هنوز عنعنوی اصوللر بیلن سوغاریلهیاتگن، فقط آز سانلی فارمرلر زمانهوی تیزیملردن، جملهدن تامچیلهتیب سوغاریشدن فایدهلنهیاتگن بیر پیتده یوز بېرماقده.
