گواهنامه اوچون قۉشیمچه تۉلاودن موفقیتسیزلیک بیلن تهدید قیلیشگچه؛ خصوصی مکتبلر اۉقووچیلری‌نینگ اچّیق حکایه‌لری
نیما
کابلده‌گی خصوصی مکتبلر‌نینگ بیر قطار اۉقووچیلری تورلی بهانه‌لر بیلن قۉشیمچه پول اوندیریلیشی، بهالرینی پسه‌یتیریش بیلن تهدید قیلینیشی همده مکتب اداره‌سی اوستیدن شکایت قیلیش حقوقلری‌نینگ چېکلنیشیدن ناراضیلیک بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اَیریم خصوصی مکتبلر گواهنامه بېریش، بهالر جدولینی چاپ اېتیش، امتحان ورقه‌سی، امتحان کارتی و بیتیروو مراسمی کبی بهانه‌لر بیلن اۉقووچیلردن بېلگیلنگن تریفلردن آرتیق مبلغ اوندیرماقده. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، کۉپلب عایله‌لر و اۉقووچیلر‌نینگ بونده‌ی قۉشیمچه خرجتلرنی تۉله‌شگه قُربی یېتمه‌یدی.
اۉقووچیلر‌نینگ اَیتیشیچه، اَیریم خصوصی مکتبلر گواهنامه بېریش اوچون هر بیر اۉقووچیدن بیر مینگ افغانی آلماقده. حال‌بوکه، اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، طالبان‌نینگ معارف وزیرلیگی اوشبو حجت نرخینی ۲۰۰ افغانی اېتیب بېلگیله‌گن. اولر قۉشیمچه تۉلاولرگه اعتراض بیلدیرگن تقدیرده، تورلی بهانه‌لر بیلن تهدید قیلینیشینی و سکوت سقلشگه مجبور بۉلیشلرینی اَیتماقده.
کابل‌نینگ سکّیزینچی تعلیم حدودیده‌گی خصوصی مکتبلردن بیری‌نینگ ۱۲-صنف اۉقووچیسی احمد (مستعار) مکتب اداره‌سی هر بیر اۉقووچیدن گواهنامه بېریش اوچون بیر مینگ افغانی طلب قیلگنینی اَیتماقده.
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اۉقیش خرجتلرینی قاپلش و عایله‌سیگه یاردم بېریش اوچون کونده‌لیک درسلردن سۉنگ ایشله‌یدی. او بیر نېچه بار مکتب اداره‌سیگه مراجعت قیلیب، اوشبو تۉلاونی عملگه آشیریشگه مادّی امکانیتی یۉقلیگینی بیلدیرگن، بیراق شکایتلری کۉریب چیقیلمه‌گن.
احمد شونده‌ی دېیدی: «مېن ۱۲-صنف اۉقووچیسیمن. حلال رزق تاپیش اوچون مکتبدن کېین ایشله‌یمن، تاکه هم مکتب تۉلاوینی تۉله‌ی، هم عایله‌مگه یاردم بېره آله‌ی. اما مکتبیمیز اداره‌سی هر خیل بهانه‌لر بیلن اۉقووچیلردن پول ییغه‌دی. گواهنامه اوچون هر بیریمیزدن بیر مینگ افغانی طلب قیلیشدی، حال‌بوکه، بېلگیلنگن نرخ ۲۰۰ افغانی. اداره‌گه مراجعت قیلیب، بو مبلغنی تۉله‌شگه امکانیمیز یۉقلیگینی اَیتگنیمیزده، بهالریمیزنی پسه‌یتیریش و گواهنامه‌میزنی بوزیش بیلن تهدید قیلیشه‌دی».
ینه بیر اۉقووچی عبید هم خصوصی مکتبلرده قۉشیمچه تۉلاولرگه اعتراض بیلدیرگن اۉقووچیلر تهدیدلرگه دوچ کېلیشینی، حتا تعلیم حدودیگه باریب شکایت قیلیشلریگه هم رخصت بېریلمسلیگینی اَیتماقده. اونینگ سۉزلریگه کۉره، نظارت هیاتلری هم مکتبلرگه تشریف بویورگنیده اۉقووچیلر‌نینگ شکایتلرینی کۉریب چیقمه‌یدی.
اوشبو اۉقووچی شونده‌ی دېیدی: «تېکشیروو اوچون کېله‌دیگن هیات مکتب اداره‌سی بیلن تیل بیریکتیرگن و شکایتلریمیزگه قولاق سالمه‌یدی. حتا تعلیم حدودیگه باریب شکایت قیلیشیمیزگه هم رخصت بېریشمه‌یدی. کۉپلب اۉقووچیلر صنفدن ییقیتیش بیلن تهدید قیلینگنی سببلی سکوت سقله‌یدی. اما مادّی امکانیتی یۉق کیشیلر اوچون بو وضعیت جوده آغیر».
عبید‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، گواهنامه بېریش خرجتلریدن تشقری، مکتب اداره‌سی بیتیروو مراسمی، امتحان ورقه‌سی، بهالر جدولینی چاپ اېتیش و بیلیم یورتیگه کیریش امتحانی (کانکور) اوچون رۉیخطدن اۉتیش شکللرینی ترقه‌تیش کبی تورلی بهانه‌لر بیلن هم اۉقووچیلردن پول آله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، بو خرجتلر مکتب اۉقیش تۉلاوی و کانکور امتحانیگه قتنه‌شیش بدلی بیلن بیرگه اۉقووچیلر همده اولر‌نینگ عایله‌لریگه کتّه مالیوی باسیم یوکله‌ماقده.
اۉقووچیلر، شونینگدېک، امتحانلر شو آی‌نینگ ۵ یاکه ۱۰-کونیده توگه‌گنیگه قره‌مه‌ی، قوس آیی‌نینگ تۉلیق اۉقیش تۉلاوی اوندیریله‌یاتگنیدن هم ناراضیلیک بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، مکتب اداره‌سی تۉلیق تۉلاو اوندیریلیشینی اۉقیتووچیلر‌نینگ معاشینی تۉله‌ش ضرورتی بیلن ایضاحله‌یدی. بیراق اۉقووچیلر‌نینگ تأکیدلشیچه، اَیریم اۉقیتووچیلر هم اوشبو آی اوچون معاش آلمه‌گنینی بیلدیرگن.
اسمی خبرده آشکار اېتیلیشینی ایسته‌مه‌گن اۉقووچیلردن بیری مکتب امتحان کارتی اوچون هر بیر اۉقووچیدن ۵۰ افغانی آلیشینی، بو مبلغنی تۉله‌مه‌گن اۉقووچیلرگه امتحانده قتنه‌شیشگه رخصت بېریلمسلیگینی اَیتماقده. اونینگ سۉزلریگه کۉره، امتحانلر توگه‌گچ هم کارت‌لر اۉقووچیلردن ییغیب آلینه‌دی و اولرنی تاپشیرمه‌گن اۉقووچیلر ناتۉغری معامله همده روحی باسیمگه دوچ کېله‌دی.
اوشبو اۉقووچی کۉپلب صنفداشلری مادّی معمالر سببلی بو خرجتلرنی تۉله‌شگه قادر اېمسلیگینی تأکیدلب، بونده‌ی وضعیت دوام اېتیشی اولرنی اۉقیشنی دوام اېتتیریش و تعلیم امکانیتلریدن فایده‌لنیش حقوقیدن محروم قیلیشی ممکنلیگینی بیلدیرماقده.
بو خواطرلر طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن بویان بېش ییلدن آرتیق وقت دوامیده مکتبلرده‌گی وضعیت دایمی روشده تشویشلی دېب بهالنه‌یاتگن بیر پیتده بیلدیریلماقده. تقدیم اېتیلگن معلوماتلرگه کۉره، طالبان حاکمیتی‌نینگ دستلبکی اوچ ییلیده اولر هر بیر ینگی مکتبگه قرشی ۸۵ ته دینی مدرسه تشکیل اېتگن.
شونینگدېک، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ تعلیم، فن و مدنیت مسأله‌لری بۉییچه تشکیلاتی (یونسکو) همده بمت باله‌لرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمه‌سی (یونیسف)نینگ اېنگ سۉنگگی قۉشمه حساباتی شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، قیزلر و عیاللر تعلیمیگه قۉییلگن چېکلاولر‌نینگ دوام اېتیشی، معارف ساحه‌سیگه یېترلی مبلغ اجره‌تیلمسلیگی و اهالی سانی‌نینگ اۉسیشی افغانستانده میلیونلب کیشیلرنی تعلیم تیزیمیدن چېتده قالدیرگن. بو اېسه تعلیمگه بۉلگن طلب آرتیب باره‌یاتگن بیر شرایطده یوز بېرماقده. حساباتگه کۉره، افغانستانده باشلنغیچ تعلیم یاشیده‌گی باله‌لر‌نینگ ۵۳ فایزی هنوز رسمی عمومی تعلیم تیزیمیدن تشقریده قالماقده.
«افغانستانده تعلیم حالتی تۉغریسیده‌گی ۲۰۲۶-ییلگی حسابات» ناملی اوشبو حجتده قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی دوام اېته‌یاتگنی یوزه‌سیدن خواطر بیلدیریلگن. اونده اَیتیلیشیچه، ۲۰۲۱-ییلدن بویان افغانستانده ۲،۶ میلیوندن آرتیق قیز تعلیم آلیش حقوقیدن محروم بۉلگن. حساباتگه کۉره، جماعتچیلیک اساسیده‌گی تعلیم، سوادخانلیک و کۉنیکمه‌لرنی رواجلنتیریش دستورلری، مصافه‌وی و رقملی تعلیم همده خصوصی اۉقیتووچی آلیش اۉسمیر قیزلر‌نینگ بیلیم آلیشی اوچون قالگن یگانه یۉللردیر. بیراق بو امکانیتلر اولر‌نینگ تعلیمگه بۉلگن احتیاجلرینی هېچ قنده‌ی طرزده تۉلیق قاندیره آلمه‌یدی.
بمت‌نینگ افغانستانده‌گی انسان حقوقلری بۉییچه مخصوص معروضه‌چیسی ریچارد بنت هم اوّلراق طالبان‌نینگ دینی مدرسه‌لر قوریشگه اعتبار قره‌تیشی و تعلیمنی دینی مضمون بیلن چېکلشی ترورچیلیک قره‌شلر‌نینگ شکللنیشیگه زمینه یره‌تیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرگن اېدی. اونینگ اَیتیشیچه، بو سیاست باله‌لرنی نه‌فقط زمانوی حیات اوچون ضرور بۉلگن بیلیم و کۉنیکمه‌لردن محروم قیله‌دی، بلکه ترورچیلیک مفکوره‌لر‌نینگ کېنگ ترقه‌لیشی اوچون هم قوله‌ی شرایط یره‌ته‌دی. بو اېسه ایچکی تروریزم، منطقوی بې‌قرارلیک و خلق‌ارا تهدیدلر خوفینی آشیریشی ممکن.
