افغانستانلیک سوداگرلر‌نینگ میلیون دالرلیک ضرری؛ پاکستان یۉلی‌نینگ یاپیق قالیشی سودانی فلج قیلدی
ایلیا
افغانستانلیک سوداگرلر‌نینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی بیر ییل دوامیده افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی سودا تۉخته‌ب قالگنی اولرگه میلیونلب افغانی مقداریده مالیوی ضرر یېتکزگن. اولر اوشبو وضعیت عاقبتیده سودا فعالیتلری‌نینگ بیر قِسمینی تۉخته‌تیشگه و خادملری سانینی کمه‌یتیریشگه مجبور بۉلگنلرینی بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، سودا اۉتیش یۉللری‌نینگ یاپیق قالیشی نه‌فقط سودا شرطنامه‌لری‌نینگ بېکار بۉلیشیگه سبب بۉلگن، بلکه اولرنی مقابل و قیمت یۉنه‌لیشلردن فایده‌لنیشگه هم مجبور اېتگن.
اوشبو سوداگرلر ۸سابه گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده یوکلرنی تشیشده‌گی کېچیکیشلر، محصولاتلر‌نینگ بوزیلیشی و ترانسپورت خرجتلری‌نینگ آشیشی مقابل یۉنه‌لیشلردن فایده‌لنیشده دوچ کېله‌یاتگن اساسی معمالردن اېکنینی اَیتیشه‌دی. اولر افغانستان‌نینگ ترانزیت یۉنه‌لیشلرینی خیلمه-خیل قیلیش بیلن بیرگه، پاکستان بیلن سودا یۉللرینی قَیته آچیشنی طلب قیلماقده.
مملکت سوداگرلریدن بیری گدا محمد کوهدامنی افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی سودا یۉللری یاپیق قاله‌یاتگنیگه بیر ییل بۉلگنینی، بو دورده اۉزی و باشقه سوداگرلر کتّه مالیوی ضرر کۉرگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اوشبو یۉللر یاپیلیشیدن آلدین او هر کونی پاکستانگه اوچ-تۉرت ته تیلر یوک مو‌تریده محصولات اېکسپورت قیلگن، بیراق حاضر اونینگ سودا فعالیتی حجمی کمه‌یگن. اونینگ اَیتیشیچه، سوداگرلر سۉنگگی بیر ییل ایچیده محصولاتلرنی تشیش اوچون مقابل یۉنه‌لیشلردن فایده‌لنیشگه اۉتگن، اما یوقاری خرجتلر، چېگره یۉللریده‌گی تیربندلیک و یوکلر‌نینگ منزلگه کېچ یېتیب باریشی اولر اوچون ینگی معمالرنی یوزه‌گه کېلتیرگن.
اوشبو سوداگر شونده‌ی دېیدی: «پاکستان یۉلی یاپیلیشیدن آلدین هر کونی تۉرتدن بېشته‌گچه یوک مو‌تریگه محصولات آرتردیک. هر بیر مو‌ترگه محصولاتلرنی ییغیش، قداقلش و یوکلش اوچون ۳۵–۴۰ نفر ایشچی کېره‌ک بۉلردی. اما حاضر هر ییلی بیز بیلن ایشله‌گن ایشچیلر ایشسیز قالیشدی. بیز هم مجبوریت طفیلی کمپنیمیز و دوکانلریمیزده‌گی بیر قطار خادملرنی ایشدن بۉشه‌تدیک».
مملکتده‌گی ینه بیر سوداگر یمین وطنیار افغانستان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی سودا یۉللری‌نینگ یاپیق قالیشی ایکّی دولت‌نینگ هېچ بیریگه فایده کېلتیرمه‌یدی، دېب حسابله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، طالبان و پاکستان رسمیلری سیاسی کېلیشماوچیلیکلرنی سودادن اجره‌تیب، چېگره یۉللرینی قَیته آچیش اوچون چاره‌لر کۉریشلری کېره‌ک. اونینگ فکریچه، ایکّی مملکت اۉرته‌سیده‌گی سودا‌نینگ قَیته تیکلنیشی سوداگرلر و باغبانلر‌نینگ احوالینی یخشیلشگه یاردم بېریشی ممکن.
اوشبو سوداگر شونده‌ی دېیدی: «سودا سیاستدن علیحده توریشی کېره‌ک. پاکستان افغانستان مېوه و سبزه‌واتلری اوچون مناسب بازار، افغانستان هم پاکستان محصولاتلری اوچون یخشی بازاردیر. اۉتگن ییلی پاکستان یۉلی یاپیلگنیدن کېین آلمه و اوزوم سوداسی ساحه‌سیده قریب ۳۵۰ مینگ دالر ضرر کۉردیک. بو پول خلق‌نینگ پولی اېدی. حاضر اېسه باغبانلر و صرافلردن قرضدارمیز».
مملکتده‌گی ینه بیر سوداگر احمدشاه یارزاده سۉنگگی بیر ییل دوامیده پاکستان بیلن سودا یۉلی‌نینگ یاپیق قالیشی افغانستان محصولاتلرینی خارجی بازارلرگه چیقریشده قیینچیلیکلر توغدیرگنی و اولرنی تشیش خرجتلرینی آشیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اوشبو یۉل یاپیلیشیدن آلدین پاکستان آرقه‌لی هندوستانگه محصولات یېتکزیش ۱۰–۱۵ کون وقت آلگن و هر بیر محصولات بیرلیگی اوچون تشیش خرجتی ۲۵ سېنتنی تشکیل اېتگن. حاضر اېسه اېران آرقه‌لی محصولات یېتکزیش تخمیناً ایکّی آی دوام اېتماقده و خرجت ۷۰–۸۰ سېنتگه یېتگن.
اوشبو سوداگر شونده‌ی دېیدی: «پاکستان یۉلی یاپیلیشیدن آلدین هندوستانگه محصولات یېتکزیش ۱۰–۱۵ کون وقت آلردی و اونینگ خرجتی ۲۵ سنت اېدی. حاضر اېسه ایران آرقه‌لی تشیش تخمیناً ایکّی آی دوام اېتماقده و خرجت ۷۰–۸۰ سنتگه آشگن. بو وضعیت اېکسپورتیمیزنی جدّی معمالرگه دچار قیلدی. پاکستان و ایران آرقه‌لی اۉته‌دیگن سودا یۉللری ینه عادتی حالتگه قَیتیشیگه امید قیله‌میز».
مملکتده‌گی ینه بیر سوداگر غلام یحیی مشکوانی محصولاتلرنی تشیش یۉللری‌نینگ اوزه‌ییشی افغان سوداگرلری‌نینگ خارجی بازارلرگه چیقیشینی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی.
مشکوانی قۉشیمچه قیله‌دی: «پاکستان یۉلی یاپیلیشیدن آلدین تورخم‌دن واگه گه محصولات یېتکزیش یېتّی کون، چمن آرقه‌لی اېسه ۱۳ کون وقت آلردی. هر بیر کیلوگرام محصولاتنی تشیش خرجتی ۲۰–۲۵ سنت اېدی. حاضر اېسه بو خرجت ایکّی دالرگه یېتدی. مقابل یۉنه‌لیشلر هم کۉپ وقت طلب قیلگنی سببلی سوداگرلر اوچون کۉپلب معمالرنی یوزه‌گه کېلتیرماقده».
عینی پیتده، بیر قطار اقتصادی تحلیلچیلر‌نینگ اَیتیشیچه، پاکستان بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیق قالیشی محلی ایشلب چیقریشنی کېنگه‌یتیریش و مقابل یۉنه‌لیشلردن فایده‌لنیش اوچون امکانیت یره‌تگن بۉلسه-ده، افغانستان سوداسینی جدّی معمالرگه دچار قیلگن.
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه تحلیلچیلردن بیری عبدالنصیر رشتیا پاکستان بیلن سودا یۉللری‌نینگ یاپیلیشی افغانستان سوداسینی ایزدن چیقرگنی و اَیریم محصولاتلر نرخی‌نینگ آشیشیگه سبب بۉلگنینی، بیراق شو بیلن بیرگه، اوشبو مملکتگه قره‌ملیکنی کمه‌یتیریش و مقابل یۉنه‌لیشلرنی تاپیش اوچون امکانیت یره‌تگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستان بو قره‌ملیکنی کمه‌یتیریش اوچون محلی ایشلب چیقریشنی کېنگه‌یتیریشی و منطقوی تېمیریال ترماقلریگه اولنیش آرقه‌لی جهان بازارلریگه چیقیش یۉللرینی خیلمه-خیل قیلیشی کېره‌ک.
رشتیا شونده‌ی دېیدی: «پاکستان یۉلی‌نینگ یاپیلیشی هم معما، هم امکانیت بۉلدی. بیر تاماندن، افغانستان سوداسی ایزدن چیقدی و اَیریم محصولاتلر نرخی آشدی. باشقه تاماندن اېسه، افغانستان ینگی یۉنه‌لیشلر بیلن تنیشیشی و پاکستاندن ایمپورت قیلگن اَیریم محصولاتلرینی مملکت ایچیده ایشلب چیقریشی اوچون شرایط یره‌تیلدی».
اوشبو اقتصادی مساله‌لر تحلیلچیسی تأکیدله‌یدی: «افغانستان‌نینگ قره‌ملیگی منطقوی تېمیر-یۉل ترماغیگه اولنگنده‌‌گینه کمه‌یه‌دی. چونکه افغانستان دېنگیزگه چیقیش امکانیتی بۉلمه‌گن مملکت بۉلیب، جهان بازارلری و منطقه دولتلریگه یېتیب باریش اوچون تورلی ترانزیت یۉنه‌لیشلریگه محتاج».
اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه ینه بیر تحلیلچی میر شکیب میر‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستان اقتصادی ضعیفلیگینی کمه‌یتیریش اوچون ترانزیت یۉنه‌لیشلرینی کۉپه‌یتیش و بیرته یۉنه‌لیشگه قره‌ملیکنی کمه‌یتیریشی کېره‌ک. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هوا ترانزیتی آست-قورمه‌سینی رواجلنتیریش محصولاتلرنی تشیش اوچون کۉپراق امکانیتلر یره‌تیشی و سودا خرجتلرینی کمه‌یتیریشی ممکن. او بیرته یۉنه‌لیشگه حددن تشقری قره‌م بۉلیش افغانستان اقتصادیاتینی سیاسی کېسکینلیکلر و سوداده‌گی اوزیلیشلر آلدیده ضعیفلشتیریشیدن آگاهلنتیره‌دی.
میر شونده‌ی دېیدی: «بیز سودا یۉنه‌لیشلریمیزنی کۉپ قیلیشیمیز و هېچ قچان سودامیز‌نینگ ۱۵ فایزیدن آرتیغینی بیرته یۉنه‌لیشگه باغلب قۉیمسلیگیمیز کېره‌ک. چونکه اوشبو یۉنه‌لیش‌نینگ تۉختشی یاکه ضرر کۉریشی مملکت سوداسینی معمالرگه دچار قیلیشی ممکن».
پاکستان ۲۰۲۵-ییل ۱۲-اکتوبرده پاکستان کوچلری و طالبان اۉرته‌سیده دیورند چیزیغی یقینیده‌گی حدودلرده یوز بېرگن تۉقنه‌شوولردن سۉنگ ایکّی مملکت اۉرته‌سیده‌گی سودا و قتناو چېگره یۉللرینی یاپدی. اوشبو یۉللر‌نینگ یاپیلیشی ایکّی مملکت اۉرته‌سیده‌گی سودانی ایزدن چیقردی و افغان سوداگرلرینی محصولاتلرنی تشیش خرجتلری‌نینگ آشیشی، یوکلر‌نینگ کېچ یېتیب باریشی همده پاکستان بازاریگه کیریش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشی کبی معمالرگه دچار قیلدی.
اوشبو وضعیت آرتیدن بیر قطار افغانستان سوداگرلری محصولاتلرینی تشیش اوچون مقابل یۉنه‌لیشلرگه، اینیقسه، ایران آرقه‌لی اۉته‌دیگن یۉللرگه اۉتدی. بیراق تشیش مدتی‌نینگ اوزه‌ییشی، چېگره پونکتلریده‌گی تیربندلیک و تېز بوزیله‌دیگن محصولاتلر‌نینگ عینِشی ترانسپورت خرجتلری همده تشیش بیلن باغلیق خوفلرنی آشیردی.
اسلام‌آباد و طالبان اۉرته‌سیده‌گی خوفسیزلیککه عاید کېلیشماوچیلیکلر همان سقلنیب قاله‌یاتگن بیر پیتده، چېگره یۉللری یاپیق قالماقده.
