تۉرتینچی بۉلیم-قورقینچ اره‌لشگن درس
بهنیا
تۉقّیز آی دوامیده اۉته یاپیق محیطده تحصیل آلیشنی دوام اېتتیریش جوده آغیر تجربه بۉلدی. بو شونده‌ی محیط اېدیکی، اونده قۉلیمیزدن هېچ نرسه کېلمس، بیز قیله آله‌دیگن یگانه ایش استاذلر‌نینگ مجبوری معروضه‌لرینی تینگلش اېدی. هر کونی طلبه‌لر ذمّه‌سیگه کمسیتووچی قاعده‌لر بیلن ینگی ترتیبلر یوکلنردی. درس جدولی اۉزگرتیریلیب، «ثقافت» فنی‌نینگ کریدیتلری باشقه فنلرگه نسبتاً بیر نېچه برابر آشیریلگن اېدی. بیز درسلرنی قالدیرمسدن قتنه‌شیشگه و ساعتلب ایستکلریمیز همده اعتقادلریمیزگه ماس کېلمه‌یدیگن موضوعلرنی تینگلشگه مجبور اېدیک. اۉقیتووچیلر هم موجود وضعیتگه قرشی چیقمسدن، قۉرقوو و باسیم آستیده نهایتده احتیاطکارلیک بیلن درس بېریشنی دوام اېتتیرردیلر. طلبه‌لر اېسه مجبورا یره‌تیلگن تعلیم محیطینی قبول قیلیشگه مجبور اېدیلر. هېچ کیم‌نینگ قرشی چیقیش یاکه اۉز فکرینی اېرکین بیلدیریش حقوقی یۉق اېدی. ملاقات محیطی کوندن-کونگه چېکلنیب، درسلر فقط اۉقیتووچیلر‌نینگ معروضه‌لریدن عبارت بۉلیشیگه حرکت قیلینردی.
حکمران وضعیت حقیده هر قنده‌ی سوال بېریش و تنقید بیلدیریش تقیقلنگن اېدی. طلبه‌لر و اۉقیتووچیلر برچه‌نی نفس آلیشگه هم قۉیمه‌یدیگن شرایطلرنی سکوت سقله‌گن حالده قبول قیلیشگه مجبور اېدیلر. ایلگری طلبه مرکزلی تعلیم اصولیگه اساسلنگن درسلر طالبان بیلیم یورتی محیطیده اۉز حکمرانلیگینی مستحکمله‌گنیدن سۉنگ، اۉقیتووچیلر‌نینگ بیر تمانلمه معروضه‌لریگه ایلنیب قالدی. هر بیر درس اۉقیتووچی‌نینگ معروضه‌سی بیلن باشلنیب، ینه شو معروضه بیلن یکونلنردی. طلبه‌لر ساعتلب بۉغیق و باسیملی محیطگه چیده‌ب اۉتیرگچ، چرچه‌گن آنگ و قلبلریده بیر عالم اضطراب بیلن بیلیم یورتی ترک اېتردیلر.
چېکلاولر فقط درس جریانی و طلبه‌لر‌نینگ فعال همده تنقیدی اشتراکیگه سایه سالیب قالمه‌دی. طالبان بیلیم یورتیده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لر حقیده معلوماتلر تشقریگه چیقیشی و آشکار اېتیلیشی‌نینگ آلدینی آلیش مقصدیده قیز طلبه‌لرگه سمرتفونلردن فایده‌لنیشنی هم تقیقله‌گن اېدی. اگر طلبه‌‌نینگ یانیده سمرتفون بۉلسه، اونگه نسبتاً چاره کۉریلیب، تېلفونی مصادره قیلینر، اۉزی اېسه حقارت و تحقیرگه اوچرردی. بونده‌ی شرایطده طلبه‌لردن بیلیم یورتی محیطیده صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لرنی قید اېتیش و یاریتیش امکانیتی هم تارتیب آلینگن اېدی. همه نرسه نظارت، قۉرقوو و مجبوری سکوت سایه‌سیده قالگن اېدی.
بیلیم یورتی‌نینگ عمومی کتبخانه‌سی ایلگری طلبه‌لر اوچون آسایشته مسکن اېدی. قیزلر و ییگیتلر اۉقوو لایحه‌لرینی بجریش، معلومات تۉپلش و کتاب اۉقیش اوچون شو یېرگه کېلیشردی. اما اېندی اۉشه جۉشقین و ذوقلی محیطدن اثر هم قالمه‌گن اېدی. اېنگ قیغولی واقعه‌لردن بیری ییللر دوامیده کۉپلب یازووچیلر‌نینگ تاریخی و جماعه‌وی خاطره‌سینی اۉزیده سقلب کېلگن جوانلرده‌گی کتابلر‌نینگ ییغیشتیریب آلینیشی بۉلدی. طالبان‌نینگ بویروغی بیلن حکمران گروه قره‌شلریگه ماس کېلمه‌یدیگن کتابلر جوانلردن آلیب تشلندی و اولر‌نینگ اۉرنینی دینی کتابلر اېگه‌لله‌دی.
طلبه‌لر بو کوتیلمه‌گن و غرضلی اۉزگریشلر قرشیسیده سراسیمه‌گه توشیب قالگن اېدیلر. گۉیا دایما جۉشقین بۉلگن اۉشه محیطدن نیمه‌دیر یۉقالگندېک اېدی: امید، کېله‌جک سری اینتیلیش و حرکت. بولر طلبه شخصیتینی شکللنتیره‌دیگن همده اونینگ رواجلنیشیگه زمینه یره‌ته‌دیگن اوچ ته مهم عامل دیر. بیراق بیلیم یورتی قَیته آچیلگنیدن سۉنگ طلبه‌لرده بو فضیلتلر‌نینگ بیرارته‌سی هم کۉزگه تشلنمسدی. چونکه تعلیم قۉرقوو اساسیگه قوریلگن، اۉته یاپیق و دیکتاتورلیک محیطیده طلبه‌لر دیپلوم آلیش اوچون موجود شرایطلرنی قبول قیلیشگه و قطعی قاعده‌لرگه بۉیسونیشگه مجبور اېدیلر.
بونده‌ی بۉغیق محیطده باشقه برچه مسأله‌لردن کۉره قیزلر‌نینگ کیینیشیگه کۉپراق اعتبار قره‌تیلردی. نه درس، نه قابلیت، نه تعلیم اېنگ اساسی مسأله کییم-کېچک اېدی. اگر طلبه طالبان طلب قیلگن حجابگه رعایه قیلمسه یاکه رنگلی کییم کیسه، درسگه کیریشیگه رخصت بېریلمس، حقارت و تحقیرلر بیلن آرتگه قَیتریلردی. هر بیریمیز کیینیشیمیز سببلی دوچ کېلگن اچّیق خاطره‌لرنی یادیمیزده سقله‌یمیز: حقارت، تحقیرلش، درسدن هَیده‌ش و حتا دیپلوم آلیش حقوقیدن محروم اېتیلیش. اَیریم طلبه‌لر حجابیده‌گی بیر نېچه رنگلی نقطه سببلی هم درسلردن چېتله‌تیلگن. باشقه‌لری اېسه کیینیش باره‌سیده اۉز فکرینی حمایه قیلگنی و دلیللر کېلتیرگنی اوچون حقارت و تحقیرگه اوچره‌ب، یوزلریگه قتّیق ترسه‌کی توشیریلگن. بولر کیینیش طرزی سببلی حقارتلنگن، تحقیرلنگن و کلتکلنگن مینگلب طلبه‌لر‌نینگ باشیدن اۉتگن واقعه‌لر‌نینگ اتیگی بیر نېچه نمونه‌سیدیر.
طالبان حکمرانلیگی آستیده‌گی بیلیم یورتیده قریب تۉقّیز آی تحصیل آلیش آغیر، اچّیق و قیغولی تجربه بۉلدی. بیلیم یورت اېرکینلیک اۉرنینی قۉرقوو، سوال بېریش اۉرنینی اطاعتکارلیک، تعلیم آلیش امکانیتلری اۉرنینی اېسه چېکلاولر اېگه‌لله‌گن محیطگه ایلنگن اېدی. بو چېکلاولر استه-سېکین طلبه‌لر آره‌سیده غضب اویغاتیب، حکمران گروهگه نسبتاً عمومی ناراضیلیک تویغوسینی کوچه‌یتیرردی. آخر-عاقبت، بو ناراضیلیک نمایشگه ایلندی و اونینگ عاقبتیده طلبه‌لر آره‌سیده قربانلر هم بۉلدی.
