افغانستانده‌ عیال ژورنالیستلر؛ سکوتگه‌ قرشی کوره‌ش حکایه‌سی

سکینه ناصری

بیز، افغانستانده‌گی عیال ژورنالیستلر، اېرککلر اوچون نسبتاً کمراق قیینچیلیک بیلن اېریشیش ممکن بۉلگن موقعگه‌ یېتیش اوچون بیر نېچه‌ برابر کۉپراق حرکت قیلیشگه‌ مجبورمیز. عایله‌ده‌ و جمعیتده‌ اوچره‌یدیگن جنسی چېکلاولری و کمسیتیشلردن تارتیب، قابلیتلریمیز‌نینگ اعتبارسیز قالدیریلیشی، تورلی حکملر و کسبی فعالیتیمیز یۉلیده‌ هر کونی دوچ کېله‌دیگن تۉسیقلرگچه بولر‌نینگ برچه‌سینی یېنگیب اۉتیشیمیز کېره‌ک. بیز اوچون ژونالیست‌لیک‌ شونچه‌که‌ کسب اېمس، بلکه‌ حقیقتنی یاریتیش و آوازسیزلر‌نینگ آوازینی باشقه‌لرگه‌ یېتکزیش مسؤولیتیدیر. بو مسؤولیتنی سقلب قالیش اوچون کۉپ بار کمسیتووچی قره‌شلر و سان-سناقسیز قیینچیلیکلرگه‌ قرشی توریشیمیزگه‌ تۉغری کېله‌دی. هر بیر عیال ژورنالیست‌نینگ موفقیتی آرتیده‌ بیر نېچه‌ برابر کۉپ محنت، قرشیلیک و آغیر بدل عوضیگه‌ اېریشیلگن حکایه‌ یاته‌دی. بونی اېسه‌ کمدن-کم آدم کۉره‌دی.

افغانستانده‌ عیال ژورنالیست کسبی فعالیتیده‌گی قیینچیلیکلرگه‌ دوچ کېلیشیدن آلدین، اجتماعی-مدنی توزوم و جنسی قره‌شلریدن کېلیب چیقه‌دیگن چېکلاولر بیلن کوره‌شیشگه‌ مجبور. کۉپلب عایله‌لر و اجتماعی محیطلرده‌ عیال‌نینگ عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده‌ ایشلشی، اینیقسه‌، مطبوعات انجمنلریده‌ قتنه‌شیش، اېرککلر بیلن صحبتلشیش یاکه تېز-تېز سفرگه‌ چیقیشنی طلب قیله‌دیگن فعالیتی هنوز تۉلیق قبول قیلینمه‌یدی. بعضاً عیال ژورنالیست اۉزی‌نینگ اېنگ عادی کسبی وظیفه‌سینی بجریش اوچون اوّل عایله‌سینی کۉندیریشگه‌، کېین جمعیت‌نینگ قره‌شلریگه‌ چیده‌شگه‌ و نهایت، ایش محیطیده‌ اۉز قابلیتینی اثباتلش اوچون اېرکک هم‌کسبیگه‌ قره‌گنده‌‌ بیر نېچه‌ برابر کۉپراق حرکت قیلیشگه‌ مجبور بۉله‌دی.

بو قیینچیلیکلر فقط عایله‌ و جمعیت بیلن چېکلنمه‌یدی. اخباراتگه‌ اېگه‌ بۉلیش هر بیر ژورنالیست اوچون اېنگ اساسی احتیاجلردن بیریدیر. بیراق افغانستانده‌گی عیال ژورنالیستلر اوچون حتا معلومات آلیش و عادی اینتېرویو اۉتکزیش هم جدّی معماگه‌ ایلنیشی ممکن. بعضاً اېرکک منبع بیلن علاقه‌ اۉرنه‌تیش، منصبدار شخصدن اینتېرویو آلیش یاکه معین ایش محیطیده‌ حاضر بۉلیش ژورنالیست‌نینگ کسبی مهارتیگه‌ هېچ قنده‌ی علاقه‌سی بۉلمه‌گن تورلی نازکلیکلر و چېکلاولر بیلن باغلیق بۉله‌دی. اَیریم حاللرده‌ عیال ژورنالیست اېرککلر بیلن اینتېرویو اۉتکزیش اوچون اجتماعی و عایله‌وی قره‌شلرنی حسابگه‌ آلیشگه‌ مجبور. بو اېسه‌ بعضاً راپورتاژ تیّارلش جریانینی قیینلشتیره‌دی و کۉپراق وقت طلب اېته‌دی.

اوشبو چېکلاولردن تشقری، ایش محیطیده‌گی کمسیتیشلر هم اَیریم عیال ژورنالیستلر باشدن کېچیره‌یاتگن حقیقتلردن بیریدیر. اولر‌نینگ بعضیلری کتّه‌ مسؤولیت و کېنگ کۉلملی کسبی فعالیتیگه‌ قره‌مه‌ی، جوده‌ کم معاش آله‌دی. بعضاً عیال ژورنالیست ذمّه‌سیگه‌ یوکلنه‌دیگن ایش حجمی اونگه‌ تقدیم اېتیله‌دیگن امکانیت و امتیازلردن بیر نېچه‌ برابر کۉپ بۉله‌دی. بونده‌ی شرایطده‌ عیال ژورنالیست بیر وقت‌نینگ اۉزیده‌ ایش جایینی سقلب قالیش، اقتصادی احتیاجلرینی قاندیریش و کسبی فعالیتینی دوام اېتتیریش اوچون کوره‌شیشگه‌ مجبور.

ژورنالیست‌لیک فعالیتیم دوامیده‌ باشدن کېچیرگن شخصی تجربه‌لریمدن بیری ۲۰۲۳-ییلده‌ کابلده‌گی انترکانتیننتال مهمانخانه‌سیده‌ اۉتکزیلگن مطبوعات انجمنینی یاریتیش اوچون بارگنیمده‌ یوز بېرگن. طالبان اعضالریدن بیری تدبیرگه‌ کیریشیمگه‌ تۉسقینلیک قیلیب، «بونده‌ی جایلرده‌ عیاللر‌نینگ اۉرنی یۉق»، دېگن سۉزلر بیلن اشتراکیمنی شبهه‌ آستیگه‌ قۉیدی. شوندن سۉنگ سالون‌نینگ بیر چېتیده‌، اېنگ اوزاق جایدن مېنگه‌ ا‌ۉرین کۉرسه‌تیلدی. گۉیا شو آرقه‌لی مېنگه‌ اۉشه‌ محیطده‌ عیال ژورنالیست‌نینگ اۉرنی قه‌یېرده‌ اېکنینی انگله‌تماقچی بۉلیشدی. شونگه‌ قره‌مه‌ی، تسلیم بۉلمه‌دیم و اۉزیمنی ایکّینچی قطارگه‌، ژورنالیستلر و میدیا کامره‌لری یانیگه‌ آلیب باریشگه‌ حرکت قیلدیم. مېن اوچون اۉشه‌ کون شونچه‌که‌ شخصی مناسبت بیلن باغلیق واقعه‌ اېمس اېدی. بو ییللر دوامیده‌ محنت قیلیب اېریشگن موقعده‌ عیال‌نینگ هم بۉلیش حقوقینی تن آلدیریش اوچون آلیب باریلگن کوره‌ش تجربه‌سی اېدی.

بونده‌ی تجربه‌لر شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، بعضاً عیال ژورنالیست‌نینگ معماسی فقط راپورتاژ تیّارلش و اخبارات یېتکزیشدن عبارت بۉلمه‌یدی. او، اوّلا، عیناً شو کسبی وظیفه‌نی بجریش اوچون ضرور بۉلگن محیطده‌ حاضر بۉلیش حقوقینی اثباتلشیگه‌ تۉغری کېله‌دی. اَیریم جایلرده‌ عیال ژورنالیستلر‌نینگ اشتراکی چېکلاولر و سلبی قره‌شلر بیلن قرشی آلینسه‌، اولر‌نینگ روحی، اجتماعی و کسبی خرجتلرسیز اۉز فعالیتینی دوام اېتتیریشینی کوتیب بۉلمه‌یدی.

افغانستانده‌گی عیال ژورنالیستلر‌نینگ تشویشلری جماعت جایلری و مطبوعات انجمنلری بیلن چېکلنمه‌یدی. طالبان سیاستی و فعالیتیگه‌ تنقیدی مناسبت بیلدیریله‌دیگن دستورلر و ییغیلیشلرده‌ قتنه‌شه‌دیگن اَیریم عیال ژورنالیستلر محلی اخبارات و مدنیت باشقرمه‌لری مسؤوللری تامانیدن چقیرتیریش، سۉراق قیلیش و باسیملرگه‌ دوچ کېلماقده‌. بونده‌ی شرایطده‌ تهدید، سۉراق، زۉرآورلیک یاکه حتا حبسگه‌ آلینیش خوفی اولر‌نینگ کسبی فعالیتینی دوام اېتتیریشیگه‌ تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن.

بیراق بو وضعیت‌نینگ کمراق کۉزگه‌ تشلنه‌دیگن جهتلریدن بیری عیال ژورنالیستلر‌نینگ سکوت سقلشیدیر. اولر‌نینگ کۉپچیلیگی اۉز باشیدن کېچیرگن واقعه‌لرنی باشقه‌لر بیلن بۉلیشمسلیکنی افضل کۉره‌دی. بو‌نینگ سببی هېچ قنده‌ی واقعه‌ صادر بۉلمه‌گنی اېمس، بلکه‌ احتمالی عاقبتلردن، اجتماعی آبروسیگه‌ ضربه یېتیشیدن، عایله‌سی‌نینگ خواطرلریدن و ایش امکانیتلرینی یۉقاتیشدن قۉرقیشیدیر. بعضاً عیال ژورنالیست باسیم و تهدیدنی باشدن کېچیرگنیدن سۉنگ، هېچ قنده‌ی شکایت یازمسدن یاکه بو حقده‌ بیرار تشکیلاتگه‌ خبر بېرمسدن، استه‌-سېکین ایش محیطیدن اوزاقلشه‌دی و کسبی مقصدلری‌نینگ بیر قِسمیدن واز کېچه‌دی.

بو سکوتنی معما یۉقلیگی یاکه موجود شرایطدن راضیلیک صفتیده‌ تلقین قیلمسلیک کېره‌ک. کۉپ حاللرده‌ سکوت عیال‌نینگ اۉزینی و عایله‌سینی احتمالی عاقبتلردن حمایه‌ قیلیش اوچون تنله‌گن یگانه‌ یۉلیدیر. شو سببلی عیال ژورنالیستلرگه‌ اۉتکزیله‌یاتگن باسیملر‌نینگ بیر قِسمی هېچ قچان رسمی حساباتلرده‌، میدیا معلومات‌لریده‌ و جماعتچیلیک حکایه‌لریده‌ عکس اېتمه‌یدی.

باشقه‌ تاماندن، افغانستاننی ترک اېتیب، خارجده‌ ژورنالیست‌لیک فعالیتینی دوام اېتتیره‌یاتگن عیال ژورنالیستلر هم تورلی قیینچیلیکلرگه‌ دوچ کېلماقده‌. اَیریم قۉللب-قوّتلاوچی تشکیلاتلر یاردم و حمایه‌ سۉراولرینی کۉریب چیقیش اوچون تهدید و زۉرآورلیک حالتلری یوزه‌سیدن انیق حجت و دلیللر تقدیم اېتیلیشینی طلب قیله‌دی. حال‌بوکه، افغانستانده‌گی کۉپلب عیال ژورنالیستلر خوفسیزلیک بیلن باغلیق عاقبتلردن قۉرققنی سببلی رسمی شکایت یازیش، حجتلرنی سقلش یاکه تېگیشلی اداره‌لردن تصدیقنامه‌ آلیش امکانیگه‌ اېگه‌ بۉلمه‌گن. بعضاً رسمی حجت‌نینگ یۉقلیگی ژورنالیست‌نینگ اۉزی ییللر دوامیده‌ عاقبتلری بیلن یشهب کېله‌یاتگن واقعه‌سی اثباتلش یۉلیده‌گی تۉسیققه‌ ایلنه‌دی.

بونده‌ی وضعیتده‌ قوییده‌گی سوال توغیله‌دی: ژورنالیست‌نینگ اۉز تجربه‌سی و حجتلشتیریلگن حکایه‌سی، کسبی فعالیتی تاریخی، اعلان قیلینگن رایورتاژلری، هم‌کسبلری‌نینگ گواهلیکلری و موجود دلیللر خوف درجه‌سی همده‌ حمایه‌گه‌ بۉلگن احتیاجنی بهالش مېزانلری‌نینگ بیر قِسمی بۉله‌ آلمه‌یدیمی؟ آغیر شرایطلرده‌ و رسمی میکانیزملردن فایده‌لنیش امکانیتیسیز یشه‌گن عیاللر اوچون اۉز تجربه‌لرینی قید اېتیش و کۉریب چیقیش‌نینگ مقابل یۉللری نظرده‌ توتیلمسلیگی کېره‌کمی؟

برچه‌ بو قیینچیلیکلر بیلن بیر قطارده‌ ینه‌ بیر مهم‌ سوال اۉرته‌گه‌ چیقه‌دی: ژورنالیستلرنی قۉللب-قوّتلاوچی تشکیلاتلر عیال ژورنالیستلرنی حمایه‌ قیلیش اوچون قنده‌ی چاره‌لر کۉرماقده‌ و بو یاردملر اولر‌نینگ حقیقی احتیاجلریگه‌ قَی درجه‌ده‌ جواب بېرماقده‌؟

عیال ژورنالیستلرنی قۉللب-قوّتلش فقط بیردملیک بیاناتلرینی اعلان قیلیش یاکه اولر‌نینگ ناملرینی ضعیف قتلم وکیللری رۉیخطیگه‌ کیریتیش بیلن چېکلنمسلیگی کېره‌ک. خوفسیز حقوقی مصلحت آلیش امکانیتینی یره‌تیش، روحی قۉللب-قوّتلش، فوق العاده‌ یاردم، ایش امکانیتلری، کسبی تعلیم و شکایتلرنی مخفی طرزده‌ قید اېتیش میکانیزملرینی یۉلگه‌ قۉییش اولر‌نینگ حمایه‌سیزلیگینی کمه‌یتیریشده‌ مهم‌ رۉل اۉینه‌شی ممکن. شونینگدېک، میدیا تشکیلاتلری و ژورنالیستلرنی قۉللب-قوّتلاوچی تشکیلاتلر عیاللر اۉز شخصینی آشکار قیلیش یاکه اجتماعی عاقبتلردن قۉرقمسدن باشیدن کېچیرگن واقعه‌لرنی بیان اېتیشی و ضرور یاردمنی آلیشی اوچون شرایط یره‌تیشی کېره‌ک.

ینه‌ بیر مهم‌ مسأله‌ تهدید و چېکلاولر طفیلی ژورنالیست‌لیک فعالیتدن چېتده‌ قالگن یاکه اۉز مملکتینی ترک اېتیشگه‌ مجبور بۉلگن عیاللرگه‌ اعتبار قره‌تیشدیر. بو عیاللر اوچون یاردم فقط فوق العاده‌ وضعیتدن قوتقریش دېگنی اېمس. اولر‌نینگ کسبی حیاتگه‌ قَیتیشی، تعلیم آلیش امکانیتیگه‌ اېگه‌ بۉلیشی، اقتصادی مستقللیگینی تأمینلشی و خوفسیز محیطده‌ ژورنالیست‌لیک فعالیتینی دوام اېتتیریشی اوچون شرایط یره‌تیشنی هم انگله‌ته‌دی.

افغانستان جمعیتیده‌ عیال بۉلیش، اینیقسه‌، ژونالیست‌لیک‌نی کسب و حیاتی مسؤولیت صفتیده‌ تنله‌گن عیال اوچون، بعضاً اېرکک هم‌کسبلری یۉلیده‌ خودّی شو شکلده‌ موجود بۉلمه‌گن تۉسیقلردن اۉتیش دېمکدیر. شونگه‌ قره‌مه‌ی، عیال ژورنالیستلر درد و ایستکلرینی افاده‌ اېتیش امکانیگه‌ اېگه‌ بۉلمه‌گن انسانلر‌نینگ آوازی بۉلیشگه‌ اینتیلماقده‌. اولر فقط ایش جایینی سقلب قالیش اوچون کوره‌شمه‌یپتی، بلکه‌ حاضر بۉلیش، سوال بېریش، بیلیش و واقعه‌لرنی حکایه‌ قیلیش حقوقینی سقلب قالیش اوچون هم حرکت قیلماقده‌.

احتمال، بو حقیقت‌نینگ اېنگ اچّیق جهتی شونده‌کی، بعضاً عیال ژورنالیست ییللر دوامیده‌ قیلگن محنتیدن سۉنگ قابلیتی یاکه قیزیقیشی یۉقلیگی سببلی اېمس، بلکه‌ باسیم و اعتبارسیزلیک عاقبتیده‌ اۉزی اوچون جان کویدیرگن کسبینی ترک اېته‌دی. بونده‌ هېچ کیم اونینگ کېتیش سببینی سۉره‌مه‌یدی یاکه قالیش اوچون قنده‌ی آغیر بدل تۉله‌گنینی بیلمه‌یدی.

شو باعث اساسی سوال فقط عیال ژورنالیستلر چېکلاولرگه‌ قرشی قنده‌ی کوره‌شه‌یاتگنی اېمس، بلکه‌ میدیا جماعه‌سی، مسؤول اداره‌لر و ژورنالیستلرنی قۉللب-قوّتلاوچی تشکیلاتلر بو یۉلده‌ اولرنی یالغیز قالدیرمسلیک اوچون قَی درجه‌ده‌ مسؤولیتنی اۉز ذمّه‌سیگه‌ آله‌یاتگنیدیر. چونکه‌ عیال ژورنالیست‌نینگ اونوتیلیشی شونچه‌که‌ بیر میدیا خادیمی‌نینگ یۉقاتیلیشی اېمس، بلکه‌ اېشیتیلیشی اوچون ییللر دوامیده‌ کوره‌شیلگن بیر آواز‌نینگ اۉچیشیدیر.

افغانستانده‌گی عیال ژورنالیستلر کۉزگه‌ کۉرینیش، اېشیتیلیش و اوشبو کسبده‌ قالیش اوچون عادی بیر ایش دایره‌سیدن انچه‌ یوقاری بدل تۉله‌ماقده‌. بیراق هېچ بیر عیال ژورنالیست‌لیک مسؤولیتینی بجریش اوچون اۉز خوفسیزلیگی و ایشلش حقوقی اۉرته‌سیده‌ تنلاو قیلیشگه‌ مجبور بۉلمسلیگی کېره‌ک. عیال ژورنالیستلر‌نینگ سکوتی بو فقط بیر آواز‌نینگ سکوتی اېمس، بلکه‌ جمعیت حقیقتی‌نینگ بیر قِسمی سکوتگه‌ چۉمیشیدیر.

دکمه بازگشت به بالا