همزمان با پنجمین سالروز تسلط طالبان بر افغانستان، شماری از خبرنگاران و کارمندان رسانهها میگویند که محدودیتهای اعمالشده از سوی این گروه، فضای فعالیت رسانهای را در پنج سال گذشته بهشدت تنگ کرده است. آنان میافزایند که سانسور، محدودیت در دسترسی به اطلاعات، ممنوعیت انتقاد و نگرانی از بازداشت، خبرنگاران را به خودسانسوری واداشته و امکان بازتاب آزادانه رویدادها را کاهش داده است.
به گفته آنان، فشار و ترس از طالبان تنها به محیط کار محدود نمانده و خبرنگاران حتا در حسابهای شخصی خود در شبکههای اجتماعی نیز نمیتوانند آزادانه اظهار نظر کنند. خبرنگاران تاکید میکنند که مشکلات اقتصادی نیز در کنار این محدودیتها، بسیاری از خبرنگاران را ناگزیر کرده است با وجود دشواریهای موجود، به کار خود در رسانهها ادامه دهند.
این خبرنگاران در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگویند که دسترسی به اطلاعات و امکان گزارشدهی مستقل در پنج سال گذشته بهشدت محدود شده است. آنان میافزایند که در بسیاری موارد، خبرنگاران ناچارند اطلاعات مورد نظر طالبان را نشر کنند و نمیتوانند رویدادها و واقعیتهای عینی را آنگونه که رخ دادهاند، بازتاب دهند.
به گفته آنان، ادامه این وضعیت باعث شده است برخی خبرنگاران احساس کنند با نشر مطالب مورد نظر طالبان، به «مسلک و مردم خیانت» میکنند. از دید آنان، سانسور گسترده، محدودیت در دسترسی به اطلاعات و فشار بر رسانهها، جریان اطلاعرسانی در افغانستان را یکطرفه و در خدمت روایت طالبان کرده است.
حمزه، (مستعار) یکی از خبرنگاران کشور، میگوید: «در جمهوریت شاید محدودیتهای کلی وجود داشت؛ مثلاً تهیه آنچه بر ضد منافع کلی و ملی کشور قرار میگرفت. اما حالا در هر بخش محدودیت وجود دارد؛ حتا تصویربرداری از سطح شهر برای یک گزارش اجتماعی. امکان انتقاد در جمهوریت به شکل خیلی وسیع وجود داشت و ما شاهد بودیم که رسانهها این کار را میکردند، اما در این زمان این امکان تقریباً به صفر رسیده است.»
او میافزاید که محدودیت تنها به محتوای رسانهها خلاصه نمیشود و دسترسی خبرنگاران به اطلاعات نیز دشوارتر شده است. به گفته حمزه، در شرایط کنونی، سخنگویان طالبان به مهمترین منبع رسمی اطلاعات برای خبرنگاران تبدیل شدهاند.
عبدالله، (مستعار) یکی دیگر از خبرنگاران کشور، میگوید محدودیتهای طالبان فضای کاری رسانهها را روزبهروز تنگتر کرده و دسترسی به اطلاعات بهموقع و امکان گزارشدهی مستقل را کاهش داده است. به گفته او، ترس از پیامدهای امنیتی باعث شده است خبرنگاران بسیاری از رویدادها را مطابق با سانسور مورد نظر طالبان پوشش دهند.
عبدالله میگوید: «متاسفانه رسانهها روزبهروز زیر سلطه طالبان محدودتر میشوند. دسترسی به اطلاعات بهموقع و گزارشدهی بهموقع تا حد زیادی امکانپذیر نیست و تقریباً همه چیز باید با نوع سانسورشده خودش پوشش داده شود. در صورت نشر حقیقتها، خبرنگار با مشکلات زیادی، بهویژه دستگیری و بازداشت، روبهرو میشود؛ حتا رسانه مربوطه اجازه ندارد خبر دستگیری یا بازداشت کارمند خودش را نشر کند.»
به گفته او، چنین وضعیتی نهتنها اعتبار رسانهها را آسیب زده، بلکه ترس از بازداشت و برخورد امنیتی را در میان خبرنگاران افزایش داده است.
شاهمحمود، (مستعار) یکی از خبرنگارانی که در دوره جمهوری و حاکمیت طالبان در افغانستان کار کرده و بهدلیل محدودیتهای طالبان ناچار به ترک کشور شده است، میگوید مهمترین تفاوت میان این دو دوره، کاهش آزادی رسانهها و افزایش نگرانیهای امنیتی برای خبرنگاران است.
به گفته او، پس از سلطه مجدد طالبان، موضوعاتی مانند حقوق بشر، حقوق زنان، اعتراضهای مردمی و عملکرد نهادهای حاکم عملاً به حوزههای ممنوعه تبدیل شدهاند و خبرنگاران برای حفظ امنیت خود ناچار به خودسانسوری شدهاند.
شاهمحمود میگوید: «در دوره جمهوری، با وجود مشکلات، فساد، تهدیدهای امنیتی و فشار از سوی برخی نهادها و افراد قدرتمند، رسانهها از آزادی نسبی برخوردار بودند و خبرنگاران میتوانستند درباره بسیاری از موضوعات گزارش تهیه کنند. اما پس از بازگشت طالبان، محدودیتهای گسترده بر رسانهها اعمال شد، سانسور افزایش یافت و خبرنگاران ناچار شدند پیش از انتشار هر گزارش، پیامدهای امنیتی آن را در نظر بگیرند.» او میافزاید که فشارهای امنیتی و نگرانی از پیامدهای فعالیت حرفهای، در تصمیم او برای ترک افغانستان نیز نقش داشته است.
این خبرنگار میگوید: «ترک افغانستان برای من یک انتخاب نبود، بلکه ضرورتی برای حفظ جان و ادامه زندهگی بود. با توجه به پیشینه کاریام و گزارشهایی که در سالهای گذشته تهیه کرده بودم، احساس میکردم امنیت شخصی من و خانوادهام بهطور جدی در معرض خطر است. اگر در افغانستان میماندم، امکان ادامه فعالیت مستقل و حرفهای برایم وجود نداشت و احتمال بازداشت یا سایر پیامدهای امنیتی بسیار بالا بود.»
در همین حال، شماری از نهادهای رسانهای و مدافع آزادی رسانهها میگویند که در پنج سال گذشته، آزادی بیان و فعالیت رسانهای در افغانستان با محدودیتهای گسترده روبهرو شده است. آنان میافزایند که سانسور و کنترل محتوای رسانهها، در کنار فشار بر خبرنگاران، فضای اطلاعرسانی مستقل را بهشدت محدود کرده است.
مجیب خلوتگر، رییس نهاد حمایتکننده رسانههای آزاد افغانستان (نی) در تبعید، میگوید که پس از ۲۰۲۱، آزادی رسانه و آزادی بیان عملاً امکان فعالیت مستقل خود را از دست داده است. به گفته او، برخی رسانههایی که ظاهراً مستقل از طالبان فعالیت میکنند، در عمل از سوی این گروه برای بازتاب سیاستها و فعالیتهایش استفاده میشوند.
آقای خلوتگر میگوید: «وقتی از آزادی رسانه و آزادی بیان صحبت میکنیم، فکر میکنم در افغانستان این دو ارزش اصلی دیگر وجود ندارد. بعد از ۲۰۲۱، رسانه آزاد و آزادی بیان امکان حضور پیدا نکردند. چیزی که بهنام نهادهای غیرطالبی داریم، ظاهراً زیر مدیریت طالبان نیستند؛ اما طالبان از اینها بهعنوان بلندگو برای سیاستها و فعالیتهایشان استفاده میکنند. ایدئولوژی و باور طالبان چیزی بهنام آزادی رسانه را برنمیتابد.»
او میافزاید که طالبان حتا بر محتوای رسانهها پیش و پس از نشر نظارت دارند و این روند، رسانهها را از پرداختن به بسیاری از واقعیتهای جامعه بازداشته است.
به گفته خلوتگر، طالبان تلاش دارند با استفاده از رسانهها این تصویر را ایجاد کنند که نسبت به دوره نخست حاکمیت خود تغییر کردهاند؛ اما به باور او، حضور تلویزیونها و رسانههای شخصی به معنای وجود آزادی رسانهای نیست. از دید او، طالبان از این رسانهها برای نمایش فعالیتهای خود استفاده میکنند، در حالی که بسیاری از رویدادهای مهم و واقعیتهای تلخ جامعه پوشش داده نمیشود.
خلوتگر میگوید: «محتوا پیش از اینکه نشر شود و حتا بعد از نشر، از نظر طالبان میگذرد و این خودش نشان میدهد که آزادی بیان ماهیت خود را از دست داده است. حتا وقتی یک جوی را پاککاری میکنند، رسانههای افغانستان آن را نشان میدهند؛ اما وقتی در تعدادی از ولایتها جوی خون روان میشود، این رسانهها جرأت پوشش آن را ندارند. از حدود دو هزار زن که در رسانهها کار میکردند، حالا کمتر از صد تن بهگونه رسمی در این بخش مشغولاند و بسیاری از خبرنگاران نیز کشور را ترک کردهاند.»
پس از سلطه مجدد طالبان در ۲۴ اسد ۱۴۰۰، فعالیت رسانهای در افغانستان با محدودیتهای گسترده روبهرو شد. نهادهای مدافع آزادی رسانهها میگویند وضع محدودیت بر محتوای رسانهها، دسترسی به اطلاعات، انتقاد از حکومت و فعالیت خبرنگاران زن، استقلال رسانهها را بهشدت تضعیف کرده است.
نهاد «نی» در تبعید در آستانه پنجمین سالروز حاکمیت طالبان گفته بود که افغانستان برای آزادی بیان و رسانهها به «یک زندان بزرگ» تبدیل شده است. این نهاد افزوده بود که در پنج سال گذشته، شش خبرنگار در افغانستان جان باختهاند و طالبان و داعش خراسان در این رویدادها دخیل شناخته شدهاند.
به گفته «نی»، طالبان، برای محدودکردن آزادی رسانهها بیش از ۲۰ فرمان در سطح کشور و شمار زیادی دستورالعمل در سطح ولایتها صادر کردهاند.
سازمان گزارشگران بدون مرز نیز میگوید محدودیتها بر رسانهها در افغانستان رو به افزایش است و انتقاد از طالبان، بحثهای سیاسی و نشر تصاویر موجودات زنده با ممنوعیت یا محدودیت مواجه شده است. به گفته این سازمان، مجموعهای از فرمانها، دستورالعملها و اوامر کتبی و شفاهی طالبان، فعالیت رسانهای مستقل در افغانستان را بیش از پیش محدود کرده است.
