از علم تا ایدیولوژی؛ تسلط طالبان بر دانشگاه‌ها و استخدام گسترده ملاها

روند جابه‌جایی ملاهای طالبان به‌جای اعضای هیات علمی در دانشگاه‌های دولتی شدت گرفته است. در تازه‌ترین مورد، اسنادی در اختیار روزنامه ۸صبح قرار گرفته که نشان می‌دهد وزارت تحصیلات عالی طالبان ۱۵ تن از ملاهای این گروه را به‌عنوان استاد در دانشگاه‌های پروان و البیرونی استخدام کرده و همزمان ۱۶ تن اعضای هیات علمی پیشین این دانشگاه‌ها را از بست‌های کادری برکنار و به بست‌های اداری تبدیل کرده‌اند. شماری از استادان دانشگاه‌ها می‌گویند که حذف زنان، سانسور محتوای درسی، گزینش استادان براساس وفاداری ایدیولوژیک به طالبان و تبدیل دانشگاه‌ها به ابزار تبلیغاتی، بخشی از سیاست‌های طالبان در راستای طالبانیزه شدن دانشگاه‌هاست. این در حالی است که دانشگاه البیرونی با کمبود شدید استاد مواجه است. اسنادی که در اختیار روزنامه ۸صبح قرار گرفته، نشان می‌دهد که در برخی موارد، یک استاد همزمان مضامین مربوط به رشته‌های مختلف را تدریس می‌کند. از سوی دیگر، شماری از استادان نسبت به آن‌چه تبعیض قومی و گماشته شدن دوباره برخی استادان به دلیل وابسته‌گی‌های قومی عنوان کرده‌اند، ابراز نارضایتی کرده‌اند. همچنان طالبان در موسسه تحصیلات عالی غور سمینار «ملاعمرشناسی» برگزار کرده و از رهبر پیشین این گروه به عنوان «عمر ثالث» یاد کرده‌اند، عبارتی که رهبر پیشین طالبان را هم‌ردیف با خلیفه دوم مسلمانان، عمر بن خطاب، قرار می‌دهد.

روزنامه ۸صبح به مدارکی دست یافته است که نشان می‌دهد در ادامه روند منفک‌سازی استادان رشته‌های ثقافت اسلامی و علوم اسلامی از دانشگاه‌های دولتی، وزارت تحصیلات عالی طالبان، ۱۶ تن از اعضای کادر علمی دانشگاه‌های پروان و البیرونی را برکنار کرده و به‌جای آنان، افرادی وابسته به این گروه را که بیش‌ترشان فارغ‌التحصیل مدرسه‌های دینی در پاکستان هستند، به‌عنوان استاد دانشگاه گماشته‌اند.

منابع در دانشگاه البیرونی در گفت‌وگو با روزنامه ۸صبح گفته‌اند که وزارت تحصیلات عالی طالبان پیش‌تر به استادان دستور داده بود تا برای ارایه یک سمینار آماده شوند؛ سمیناری که قرار بود مبنای ارزیابی عملکرد آن‌ها قرار گیرد و در صورت عدم موفقیت، منجر به برکناری و جای‌گزینی با استادان جدید شود. به گفته این منابع، طالبان تنها یک روز پیش از برگزاری این ارزیابی، به‌گونه‌ ناگهانی به استادان اطلاع دادند که موضوع سمینارهای‌شان تغییر یافته و موضوعات جدیدی که مرتبط به رشته‌ تخصصی آن‌ها نبود، برای‌شان تعیین شده است. منابع می‌افزایند که در مکاتیب رسمی عنوان شده بود استادان به بست‌های اداری منتقل خواهند شد، اما در عمل هیچ‌یک از آن‌ها به پست اداری تبدیل نشده و به‌طور مستقیم از وظایف‌شان منفک شده‌اند.

براساس پیشنهاد شماره ۳۹۴۵ بر ۳۴۲۷ مورخ ۲ حوت ۱۴۰۳، ریاست ترفیع و استخدام استادان وزارت تحصیلات عالی طالبان و با منظوری ندا محمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی این گروه، ۱۵ تن از ملاهای وابسته به طالبان -که اکثراً از مدرسه‌های دینی پاکستان فارغ‌التحصیل شده‌اند- به‌عنوان استادان جدید دانشگاه‌های پروان و البیرونی استخدام شدند. در همین راستا، استادان پیشین از بست‌های کادری منفک و به بست‌های اداری تبدیل شده‌اند. در این نامه آمده است که اعضای کادر علمی که از بست‌های کادری منفک شده‌اند، براساس مفاد این مکتوب به بست‌های اداری منتقل شوند.

فهرست ملاهای طالبان که به‌عنوان استاد دانشگاه‌های پروان و البیرونی استخدام شدند

فهرست استادان که از بست علمی منفک و به بست اداری تبدیل شدند

با این حال، استادان دانشگاه‌ها می‌گویند که طالبان نهادهای تحصیلی را به مدرسه‌های دینی خود تبدیل کرده‌اند. این استادان دارای مدارک تحصیلی معتبر و بیش از ۲۰ سال سابقه تدریس بودند، اما به‌جای آن‌ها ملاهای مدرسه‌های دینی پاکستان بدون طی روند قانونی و گذراندن آزمون‌های کادری منصوب شده‌اند.

استادان در دانشگاه‌های البیرونی و پروان در کنار طالبانیزه‌ کردن دانشگاه‌ها، منابع از برخوردهای قومی و تبعیض‌آمیز وزارت تحصیلات عالی طالبان نیز شکایت دارند. آن‌ها می‌گویند که این گروه نه‌تنها در پی تحمیل ایدیولوژی خود بر نظام نظام تحصیلی است، بلکه به‌دنبال تصفیه قومی در میان کادر علمی دانشگاه‌ها نیز هستند.

با این حال، سندی که در اختیار روزنامه ۸صبح قرار گرفته، دیده می‌شود که دو تن از استادانی که پیش‌تر توسط طالبان منفک شده بودند، بار دیگر با پیشنهاد ریاست ترفیع و استخدام استادان و تایید ندا محمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان، به کار گماشته شده‌اند.

در نامه شماره ۴۹۲ مورخ ۱۳/۱۲/۱۴۰۳ آمده است که دو تن از استادان منفک شده از سوی وزارت تحصیلات عالی طالبان دوباره استخدام شده‌اند. در این نامه عنوان وزیر تحصیلات عالی طالبان نوشته شده که براساس ارزیابی کمیته تعیین شده شما دو تن از استادان از بست علمی به اداری تبدیل شده بودند، محمد شعیب سید داود و امین‌الله امان‌الله از بخش ثقافت اسلامی منفک شده بودند که با ارزیابی مجدد دوباره کامیاب شدند. هردو تن دوباره استخدام شده‌اند.

در همین حال، منابع معتبر در دانشگاه البیرونی می‌گویند که طالبان شماری از استادان این دانشگاه را به اتهام عضویت در حزب‌التحریر و گرایش به سلفیت برکنار کرده‌اند و به‌جای آنان، ملاهایی را که با دیدگاه‌های این گروه هم‌سو هستند، استخدام کرده‌اند. به گفته این منابع، این دانشگاه اکنون با کمبود شدید کادر علمی مواجه است، به‌گونه‌ای که برخی استادان ناچار شده‌اند برخلاف رشته تخصصی خود، دو یا سه مضمون متفاوت را تدریس کنند.

تقسیم اوقات یکی از دانشکده‌های دانشگاه البیرونی که به دست روزنامه ۸صبح رسیده، نشان می‌دهد یک استاد سه مضمون از سه رشته متفاوت را درس می‌دهد. براساس این تقسیم اوقات، این استاد مضمون‌های کمپیوتر، تاریخ رسانه‌های جهان و روان‌شناسی را تدریس می‌کند.

منابع همچنان می‌گویند که شماری از استادان دانشگاه‌های البیرونی و پروان، برای حفظ جایگاه شغلی خود، دست «به خوش‌ خدمتی»، تمجید و همراهی ظاهری با طالبان شده‌اند. به گفته این منابع، بسیاری از کادرهای علمی متخصص و باتجربه از این دانشگاه‌ها مهاجرت یا استعفا کرده‌اند. در همین حال، دانشجویان نیز از آزادی‌های پیشین خود محروم شده‌اند و در صورتی که مطابق معیارها و انتظارات طالبان رفتار نکنند، با برخوردهای تحقیرآمیز و توهین‌آمیز مواجه می‌شوند.

«ملا عمرشناسی»؛ روند ملا عمرسازی دانشجویان

پیش از این، منابع از برگزاری سمیناری با عنوان «ملاعمرشناسی» در دانشگاه البیرونی خبر داده بودند. به گفته این منابع، طالبان استادان و دانشجویان را به‌زور وادار به حضور در این برنامه کرده‌اند. معاون دانشگاه البیرونی چند روز پیش در گروه‌های وتسپ اعلام کرده بود که این سمینار برگزار خواهد شد و حضور دانشجویان الزامی است. به استادان نیز دستور داده شده بود که تمامی دانشجویان را به مسجد بفرستند و عدم حضور آنان به‌عنوان غیبت تلقی شود. منابع تاکید می‌کنند که بیش‌تر دانشجویان تمایلی به شرکت در این برنامه نداشتند، اما با واکنش تند طالبان روبه‌رو شدند؛ دروازه‌های دانشگاه بسته شد و دانشجویان با اجبار به مسجد منتقل شدند.

وزارت تحصیلات عالی تحت کنترل طالبان روند برگزاری سمینارهایی با عنوان «ملاعمرشناسی» را در تمامی دانشگاه‌های کشور آغاز کرده است. پس از دانشگاه البیرونی، موسسه تحصیلات عالی غور نیز از برگزاری این سمینار خبر داده است. این نهاد در اطلاعیه‌ای که در صفحه رسمی فیسبوک خود منتشر کرده، اعلام کرده است که یک «سمینار تخصصی» در مورد زنده‌گی و کارنامه ملا عمر، رهبر پیشین طالبان، برگزار شده و در آن از او با عنوان «عمر ثالث» یاد شده است؛ عبارتی که رهبر پیشین طالبان را هم‌ردیف خلیفه دوم مسلمانان، عمر بن خطاب، قرار می‌دهد.

در همین حال، طالبان روز گذشته در دانشگاه فاریاب سمیناری تحت عنوان «اهمیت ریش در اسلام» برای استادان و دانشجویان برگزار کرده‌اند. رییس منصوب‌شده از سوی طالبان در این دانشگاه، تراشیدن ریش را «تقلید از دشمنان اسلام و نتیجه ناآگاهی از آموزه‌های دینی» خوانده است. او همچنین مدعی شده که تراشیدن ریش از منظر صحی نیز زیان‌بار است. به گفته این مقام طالبان، دلیل رواج ریش‌تراشی میان جوانان، «بی‌خبری از زیان‌های پزشکی آن، ناآگاهی از نهی صریح شرعی و الگوبرداری از چهره‌های مشهور جهانی» است.

طالبان زنان و دختران، به‌شمول دانشجویان و استادان را از حضور در دانشگاه‌ها محروم کرده‌اند.

طالبان یک نهاد تحت نام «جامعه عبدالله بن مسعود» تاسیس کرده‌اند و از این طریق ملاهای مدارس را جذب و در دانشگاه‌های کشور به‌‌حیث استاد استخدام می‌کنند. این نهاد به‌عنوان زیرمجموعه ریاست «جامعه تخصصات» طالبان فعالیت می‌کند و هم ‌اکنون توسط یکی از اعضای طالبان به نام اسدالله فرید رهبری می‌شود. این نهاد طالبان همچنان در بخش «قضاء و افتاء» این گروه نیز فعالیت می‌کند، برای ملاهای طالبان اجازه صادر کردن فتوا و قضاوت را می‌دهد.

پیش از این، وزارت تحصیلات عالی طالبان در ادامه تقرر ملاهای وابسته به این گروه در دانشگاه‌های کشور، ۲۶ تن از استادان دانشکده‌های شرعیات دانشگاه کابل، دانشگاه طبی کابل، دانشگاه تعلیم و تربیه کابل و دانشگاه پولی‌تخنیک کابل را از بست‌های علمی منفک و آنان را در بست‌های اداری استخدام کرده است.

پس از صدور دستور رسمی این گروه در دسامبر ۲۰۲۲، تمامی زنان از ادامه تحصیل در دانشگاه‌های دولتی و خصوصی منع شده‌اند. همزمان، بسیاری از استادان با تجربه که منتقد سیاست‌های طالبان بودند، یا از کار برکنار شده‌اند یا ناچار به ترک کشور شده‌اند.

محتوای درسی نیز به‌سمت «طالبانیزه‌ شدن» کامل سوق یافته و برخی رشته‌ها، از جمله هنرهای زیبا، تعطیل شده‌اند. فضای دانشگاه‌ها تحت سلطه فشار ایدیولوژیک و امنیتی شدید قرار دارد. استادان و دانشجویان به‌طور دایم تحت نظارت‌ قرار دارند و هرگونه ابراز مخالفت می‌تواند منجر به اخراج، بازداشت یا آزار شود.

پیش از این، ندا محمد ندیم، سرپرست وزارت تحصیلات عالی طالبان، گفته است که امتحان گرفتن از اعضای طالبان برای تثبیت رتبه علمی بی‌احترامی به جنگ‌جویان این گروه است. او در سخنرانی خود در دانشگاه هرات تاکید کرده است که درجه علمی یک طالب باید از روی تعداد ماین‌گذاری‌هایی که انجام داده محاسبه شود.

در بسیاری از دانشگاه‌ها، محستبان امر به معروف و نهی از منکر طالبان بر پوشش، گفتار و رفتار دانشجویان نظارت می‌کنند. این وضعیت باعث گسترش ترس، خودسانسوری و جو بی‌اعتمادی در محیط‌های علمی شده است. از سوی دیگر، با خروج استادان مجرب و محدودیت‌های گسترده، کیفیت آموزشی به‌شدت کاهش یافته است.

همچنان دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) در گزارش‌ها و بیانیه‌های رسمی خود، به «پاک‌سازی آکادمیک»، ممنوعیت تحصیل برای زنان و سیاست‌های تبعیض‌آمیز آموزشی طالبان اعتراض کرده است. یوناما در بیانیه‌ای که در دسامبر ۲۰۲۲ منتشر کرده بود، ممنوعیت آموزش زنان را «نقض فاحش حقوق بشر و مایه شرم جهانی» توصیف کرده است. این نهاد در گزارش‌های سالانه‌اش نیز با ابراز نگرانی از کاهش مشارکت علمی، اخراج استادان و سانسور محتوای آموزشی، این تحولات را تهدیدی برای آینده نظام آموزشی افغانستان دانسته است.

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) در گزارشی در سال ۲۰۲۳ هشدار داده بود که نهادهای علمی افغانستان با بحرانی عمیق در زمینه استقلال علمی، آزادی بیان و تبادل دانش روبه‌رو هستند.

همچنان دیده‌بان حقوق بشر از اخراج استادان منتقد، محدود کردن محتوای درسی و اعمال فشار ایدیولوژیک بر دانشگاه‌ها به‌عنوان بخشی از تلاش طالبان برای کنترل کامل جامعه یاد کرده است.

پژوهش‌گران در معرض خطر (Scholars at Risk) در گزارشی با عنوان «پروژه نظارت بر آزادی آکادمیک» اعلام کرده‌ که محققان و دانشجویان در افغانستان با حملات مکرر و فراگیر علیه آزادی آکادمیک و استقلال نهادهایی که در آن فعالیت دارند، روبه‌رو هستند. این گزارش می‌افزاید که طالبان اقدام به جمع‌آوری کتاب‌هایی کرده‌اند که مغایر با فقه حنفی دانسته می‌شوند و شماری از استادان دانشگاه‌ها را به‌دلیل فراهم‌کردن زمینه آموزش برای زنان، بازداشت و زندانی کرده‌اند.

براساس یافته‌های این نهاد، مقررات سخت‌گیرانه طالبان نه‌تنها موجب نقض استقلال دانشگاهی شده، بلکه موجی از مهاجرت استادان و افزایش تهدیدهای امنیتی علیه پژوهشگران را نیز در پی داشته است. در بخش دیگری از گزارش آمده است که طالبان با اعمال سیاست‌هایی کوشیده‌اند کنترل گسترده‌ای بر محتوای آموزشی و تحصیلی اعمال کنند.