(۹) پشتو تیلی امتحانی‌نینگ توگللنمه‌گن ورقلری؛ ایکّی بار تعلیمدن محروم بۉلگن قیز
سامعه علمیار
تبسم پشتو تیلی امتحانی کونی حقیده گپیرگنیده، بیر لحظه سکوت سقله‌یدی. اونینگ قره‌شی اوزاقده‌گی بیر نقطه‌گه قده‌له‌دی. گۉیا او هنوز اۉشه صنفده، میز آرقه‌سیده اۉتیریب، امتحان ور‌غیگه قره‌ب تورگندېک. بو ورقده او جوابلرینی یازیشی کېره‌ک اېدی، اما اونی آخریگچه تۉلدیریشگه هېچ قچان اولگورمه‌گن.
اۉشه کونی تبسم افغانستانده اۉنینچی صنف اۉقووچیسی اېدی. اۉقووچیلر پشتو تیلی امتحانیگه تیّارلنیشگن. امتحان ورقلری میزلر اوستیگه قۉییلگن، هر بیر اۉقووچی اۉز جوابلرینی یازیش بیلن بند اېدی. همه‌سی عادتی امتحان کونیگه اۉخشردی. بیر نېچه آی دوامیده اۉقیگن اۉقووچیلر اۉز بیلیملرینی کاغذده نمایش اېتیشلری کېره‌ک اېدی. اما امتحان پیتیده طالبان حاکمیتگه کېلگنی حقیده‌گی خبر مکتبگه یېتیب کېلدی. خبر تۉلقین کبی بیر صنفدن باشقه‌سیگه ترقه‌لدی. تینچلیک اۉرنینی قۉرقوو اېگه‌لله‌دی، شاوقین-سوران کۉتریلدی و بیر نېچه لحظه‌ده مکتبده‌گی ترتیب بوزیلدی. اۉقووچیلر نیمه بۉلگنینی و بوندن کېین نیمه‌لر یوز بېریشینی توشونمه‌ی قالیشدی. بعضیلری شاشیلیب صنفدن چیقیب کېتدی، باشقه‌لری هم سراسیمه و خواطر ایچیده مکتبنی ترک اېتدی. توگللنمه‌گن امتحان ورقلری میزلر اوستیده قالدی. یازیلیشی آخریگه یېتمه‌گن جوابلر و اولرگه جواب بېریشگه باشقه هېچ کیم‌نینگ امکانی بۉلمه‌گن سواللر اۉشه یېرده قالدی.
تبسم اۉشه کوننی شونده‌ی اېسله‌یدی: «پشتو تیلی امتحانینی تاپشیره‌یاتگن کونیمیزده حکومت اۉزگردی و طالبان حاکمیتگه کېلدی. همه قۉرققن اېدی. مکتبده شاوقین کۉتریلدی، هېچ کیم نیمه بۉله‌یاتگنینی توشونمسدی».
بو خبر کېلیشی بیلن امتحان تبسم اوچون اوّلگی اهمیتینی یۉقاتدی. صادر بۉله‌یاتگن واقعه‌لر حقیده‌گی قۉرقوو سواللرگه جواب بېرایش حقیدگی اۉیلرنی چېتگه سوردی. اۉقووچیلر مکتبدن چیقیب کېتیشدی، اما تبسم اوچون اۉشه کون مکتب دروازه‌سیدن چیقیش بیلن توگه‌مه‌دی. حکومت‌نینگ اۉزگریشی اونینگ حیات یۉلینی هم اۉزگرتیردی.
بیر مونچه وقت اۉتگچ، تبسم‌نینگ عایله‌سی افغانستاننی ترک اېتیب، ایرانگه کۉچیب باردی. مهاجرلیک اونی مکتبیدن، صنفداشلریدن و تعلیم آلگن محیطیدن اوزاقلشتیردی. شونگه قره‌مه‌ی، تبسم اۉقیشینی تۉخته‌تیشنی ایسته‌مسدی. اېرانگه یېتیب کېلگنیدن سۉنگ، مکتبگه کیریش یۉلینی تاپیش اوچون قریب بیر ییل حرکت قیلدی. نهایت، ینه صنفگه قَیتیشگه موفق بۉلگونیگه قدَر بیر ییل تعلیمدن چېتده قالدی.
او ایرانده اۉنینچی صنفدن اۉقیشنی باشله‌دی. بو افغانستانده هم تحصیل آله‌یاتگن صنفی اېدی. بیر ییللیک کوتیشدن سۉنگ او ینه کتابلرینی آچدی، مکتبگه باردی و اۉنینچی همده اۉن بیرینچی صنفلرده اۉقیدی. او طبیعی فنلرگه قیزیقر، درسلرینی یخشی اۉزلشتیریش اوچون حرکت قیلردی. اونینگ محنتی هم امیدلی نتیجه بېردی: او اېنگ یوقاری بهانی آلدی و طبیعی فنلر یۉنه‌لیشیگه اۉتدی.
تبسم اوچون مکتبگه قَیتیش افغانستانده یوزه‌گه کېلگن تنفسدن کېین ینه کېله‌جگی حقیده اۉیلش امکانیتی اېدی. او ینه اۉقووچیگه ایلنگن، درسلر، امتحانلر و اېریشیشنی ایسته‌گن مقصدلری بیلن یشه‌ی باشله‌گن اېدی. اما بو سفر اونینگ یۉلیده باشقه بیر تۉسیق پیدا بۉلدی.
ایرانده یشه‌ش بیلن باغلیق معمالر و افغان مهاجرلری دوچ کېلگن چېکلاولر تبسم‌نینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشینی قیینلشتیردی. ایکّی ییل تحصیل آلگنیگه و اۉقیشینی دوام اېتتیریشنی ایسته‌گنیگه قره‌مه‌ی، او مکتبگه باره آلمه‌ی قالدی. او ینه تعلیمدن چېتده قالدی. بو سفر بونگه افغانستانده حکومت‌نینگ اۉزگریشی اېمس، بلکه ایرانده‌گی یشه‌ش مقامی بیلن باغلیق معمالر سبب بۉلدی.
تبسم اۉشه ییللر حقیده گپیرر اېکن، اېرانلیک صنفداشلری بیلن توشگن صورتلرینی مېنگه کۉرسه‌ته‌دی. صورتلرده او بیر پیتلر بیر صنفده بیرگه اۉقیگن قیزلر بیلن یانمه-یان توریبدی. او صورتلر آره‌سیدن دۉستلری‌نینگ خبرلرینی هم کۉرسه‌ته‌دی. بو خبرلرده اولر اونینگ حالیدن خبر آلیشگن و افغانستانگه قَیتگنیدن کېین قنده‌ی یشه‌یاتگنینی بیلیشنی ایستشگن.
تبسم صورتلر و خبرلرنی کۉریب، دۉستلرینی اېسله‌یدی. اېندی او بیلن صنفداشلری اۉرته‌سیده‌گی مصافه ایکّی صنف یاکه ایکّی مکتب آره‌سیده‌گی مصافه‌دن انچه کتّه. اولر ایرانده قالگن، تبسم اېسه افغانستانگه قَیتگن. شونگه قره‌مه‌ی، اولر هنوز بیر-بیرلری‌نینگ حالیدن خبر آلیب توریشه‌دی.
او ایرانده‌گی تجربه‌سی حقیده گپیرر اېکن، بو مملکت آدملری یخشی اېکنینی، بیراق دولت تامانیدن افغان مهاجرلریگه نسبتاً جاری اېتیلگن قطعی طلبلر و چېکلاولر اولر‌نینگ حیاتینی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. تبسم اوچون بو وضعیت‌نینگ اېنگ اچّیق عاقبتلریدن بیری اۉقیشینی دوام اېتتیره آلمه‌گنی بۉلدی. حال‌بوکه، او مکتبنی یخشی کۉره‌ر، اۉقیشگه اینتیلر و تعلیمده موفقیتگه اېریشه‌یاتگن اېدی.
حاضر تبسم افغانستانده و مکتبلر آچیلیشینی کوتماقده. او قچان ینه تعلیمنی دوام اېتتیریش امکانیتیگه اېگه بۉلیشینی حاضرچه انیق اَیته آلمه‌یدی. او بیله‌دیگن یگانه نرسه اۉقیشنی تشلب قۉییشنی ایسته‌مه‌یدی. ایکّی مرته تعلیمدن محروم بۉلگنیدن کېین هم او مکتبگه قَیتیشنی خواهله‌یدی.
کېله‌جگی و اۉقیشنی دوام اېتتیریشی حقیده گپیرگنیده، اونینگ یانیده کتابلری توره‌دی. بو کتابلرده اونینگ توگللنمه‌ی قالگن تعلیم یۉلی‌نینگ بیر قِسمی مجسم. صنفداشلری‌نینگ صورتلری هم او ینه مکتبگه قَیتیب، دۉستلری بیلن بیرگه اۉقی آلگن کونلرنی اېسله‌ته‌دی. اېندی اۉشه کونلر خاطره‌گه ایلنگن، اما اونینگ تعلیمنی دوام اېتتیریش ایسته‌گی همان سقلنیب قالگن.
تبسم‌نینگ حکایه‌سیده تعلیم یۉلی ایکّی مرته اوزیلگن. بیرینچی مرته طالبان‌نینگ حاکمیتگه کېلگنی حقیده‌گی خبر پشتو تیلی امتحانینی یریمته قالدیرگن و اونینگ عایله‌سی افغانستاننی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن پیتده. ایکّینچی مرته اېسه ایرانده ایکّی ییل تحصیل آلگنیدن سۉنگ، یشه‌ش مقامی بیلن باغلیق معمالر اونینگ اۉقیشنی دوام اېتتیریشیگه تۉسقینلیک قیلگنیده. هر ایکّی سفر او مکتبگه قَیتیشگه حرکت قیلدی: بیرینچی مرته مهاجرلیک و بیر ییللیک کوتیشدن کېین، حاضر اېسه افغانستانده مکتبلر اېشیکلری آچیلیشینی کوتماقده.
بلکه شو سببلی هم تبسم حکایه‌سی‌نینگ باشیده تیلگه آلینگن توگللنمه‌گن پشتو تیلی امتحانی ورقلری عادی‌گینه یکونلنمه‌گن امتحاندن کۉره کېنگراق معنانی انگله‌ته‌دی. اۉشه کونی اۉقووچیلر جوابلرینی پرته‌لر اوستیده قالدیریب، مکتب‌نینگ عادتی کونلریگه قچان قَیتیشلرینی بیلمه‌گن حالده صنفدن چیقیب کېتیشدی. تبسم اوچون اوندن کېینگی ییللر هم اۉزی تنله‌مه‌گن اوزیلیشلر بیلن اۉتدی.
بوگون او ینه مکتبگه قَیتیش امکانیتینی کوتماقده. بو توگللنمه‌ی قالگن درسلرینی دوام اېتتیریش و حلی هم امید قیله‌یاتگن کېله‌جگیگه اېریشیش امکانیتیدیر. اۉشه کونگی امتحان ور‌غی پرته اوستیده قالیب کېتدی، اما تبسم‌نینگ آرزوسی اۉشه توگللنمه‌گن ورق بیلن بیرگه توگه‌مه‌دی.
