طالبان سانسور و تهدیدلری؛ افغانستان ژورنالیستلری سۉز اېرکینلیگی باستیریلیشی و اقتصادی باسیملر اۉرته‌سیده قالماقده
آدرینا بهزاد
افغانستاندهگی بیر قطار ژورنالیستلر اۉزلری‌نینگ کسبی فعالیتیگه نسبتاً چېکلاولر و تهدیدلر کوچه‌ییب باره‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، سانسور، حبسگه آلیش، تهدیدلر، شونینگدېک، ژورنالیستلرنی قۉللب-قوّتلش و اولر‌نینگ شکایتلرینی کۉریب چیقیش اوچون مستقل تشکیلات‌نینگ موجود اېمسلیگی یېتکرمه فعالیتی اوچون شرایطلرنی تاباره قیینلشتیرگن. ژورنالیستلر‌نینگ تأکیدلشیچه، طالبان سانسور جاری اېتیش، قۉرقوو و تهدید محیطینی یره‌تیش آرقه‌لی عامه‌وی اخبارات واسطه‌لری فعالیتینی چېکله‌گن. اولر بونده‌ی مناسبت نه‌فقط ژورنالیست‌لیک فعالیت اېرکینلیگینی بوزیشی، بلکه ژورنالیستلر‌نینگ اساسی حقوقلرینی هم بوزیشینی تأکیدله‌ماقده.
ژورنالیست شهناز (مستعار) طالبان نظارتی آستیده‌گی افغانستانده ژورنالیستلر‌نینگ آغیر احوالیدن شکایت قیلماقده. اونینگ اَیتیشیچه، ژورنالیستلر سانسور، حبسگه آلیش و تهدید کبی جدّی معمالرگه دوچ کېلماقده.
اوشبو ژورنالیست شونده‌ی دېیدی: «افغانستاندهگی ژورنالیستلر سانسور، تهدید و حبسگه آلیش، اخبارات آلیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشی، خوفسیزلیک و اقتصادی باسیملر، شونینگدېک، اۉز شکایتلرینی کۉریب چیقه‌دیگن مستقل اداره‌‌نینگ یۉقلیگی کبی کۉپلب معمالرگه دوچ کېلماقده. عیال ژورنالیستلر اېسه ینه‌ده کېسکین چېکلاولر و باسیملرگه اوچره‌ماقده. افغانستاندهگی ژورنالیستلر حقیقتنی اېرکین افاده اېتیش حقوقیدن محروم اېتیلگن و طالبان‌نینگ ایستکلری همده بویروقلریگه موافق گپیریش و راپورتاژلر تیّارلشگه مجبور».
ژورنالیست ناصر (مستعار) افغانستاندهگی ژورنالیستلر کۉپلب معما و قیینچیلیکلرگه، اینیقسه، اقتصادی معمالر، اخبارات آلیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشی همده ژورنالیستلر‌نینگ حقوقلرینی حمایه قیلیش و قۉللب-قوّتلش اوچون مسؤول اداره‌‌نینگ یۉقلیگیگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی.
اوشبو ژورنالیست شونده‌ی دېیدی: «خلق‌ارا تشکیلاتلر‌نینگ قۉللب-قوّتلشی و همکارلیگی افغانستاندهگی ژورنالیستلر معمالرینی حل اېتیشده، اینیقسه، اولر‌نینگ حقوقلرینی حمایه قیلیش و اقتصادی قیینچیلیکلرینی برطرف اېتیشده ثمره‌لی رۉل اۉینه‌شی ممکن. بو تشکیلاتلر حکومتلر بیلن همکارلیکده قۉللب-قوّتلش میکانیزملرینی یره‌تیش، ژورنالیست‌لیک فعالیتی رواجی و ترقیاتی اوچون ینه‌ده قوله‌ی محیطنی تأمینلشگه یاردم‌لشیشی ممکن».
ژورنالیست عایشه (مستعار) اَیریم حدودلرده راپورتاژ تیّارلش اوچون اداری چېکلاولر و طالبان‌نینگ خوفسیزلیک اداره‌لری اۉرته‌سیده موافقلشتیریش یۉقلیگی ژورنالیستلر اوچون معما توغدیره‌یاتگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، ژورنالیستلر واقعه‌لرنی یاریتیش و راپورتاژ تیّارلش اوچون اوشبو گروه‌نینگ هر بیر خوفسیزلیک بۉلینمه‌سیدن علیحده یازمه رخصت آلیشگه یاکه آلدیندن اولر بیلن کېلیشیشگه مجبور. بو اېسه میدیا فعالیتی جریانینی قیینلشتیرماقده.
اوشبو ژورنالیست شونده‌ی دېیدی: «اَیریم حاللرده ژورنالیستلرگه تهدیدلر هم بۉلیشی ممکن، بیراق مېنینگ فکریمچه، حاضرگی اساسی معما طالبان‌نینگ خوفسیزلیک اداره‌لری بیلن ژورنالیستلر اۉرته‌سیده موافقلشتیریش‌نینگ یۉقلیگیدیر. اېنگ مهمی، ژورنالیستلر فعالیتی اوچون انیق قانون و بېلگیلنگن ترتیب-قاعده‌لر‌نینگ موجود اېمسلیگی دیر».
ینه بیر ژورنالیست احمد (مستعار) طالبان ژورنالیستلر‌نینگ میکروفونلرینی تارتیب آلیش، سانسور جاری اېتیش، قۉرقوو و تهدید محیطینی یره‌تیش آرقه‌لی میدیا فعالیتیگه کېنگ کۉلملی چېکلاولر قۉیگنینی اَیته‌دی. اونینگ تأکیدلشیچه، بونده‌ی وضعیت ژورنالیستلر‌نینگ حقوق و اېرکینلیکلری آچیقدن-آچیق بوزیلیشیدیر.
اوشبو ژورنالیست شونده‌ی دېیدی: «افغانستاندهگی ژورنالیستلر هر لحظه حبسگه آلینیش، تهدید و اۉز کسبی فعالیتینی دوام اېتتیریش حقوقیدن محروم اېتیلیش خوفی بیلن یشه‌ماقده. طالبان تامانیدن سۉراققه توتیلیش و تضییققه اوچره‌ش قۉرقووی طفیلی کۉپلب واقعه و ینگیلیکلرنی یاریتالمه‌یمیز. میکروفون ژورنالیست‌نینگ قورالی. بو واسطه اوندن تارتیب آلینسه، ژورنالیستگه ینه نیمه قاله‌دی؟»
میدیا فعالی امید‌نینگ اَیتیشیچه، ژورنالیستلر طالبان حکمرانلیگی آستیده جدّی اقتصادی معمالرگه دوچ کېلماقده. اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان حاکمیتنی اېگه‌للب آلگنیدن و خصوصی تشکیلاتلر، اینیقسه، میدیا فعالیتیگه چېکلاولر جاری اېتیلگنیدن کېین ژورنالیستلر‌نینگ اقتصادی احوالی کوند‌ن-کونگه یامانلشگن. بو آره‌ده کۉپلب عیال ژورنالیستلر اویده قالیشگه مجبور بۉلگن، میدیاده هلی هم فعالیت یوریته‌یاتگن آز سانلی عیاللر اېسه تورلی خواطر و چېکلاولر آستیده ایشلشده دوام اېتماقده.
اوشبو میدیا فعالی شونده‌ی دېیدی: «بیر قطار خصوصی میدیا فعالیتی تۉخته‌تیلگنی یاکه مجبورا یاپیلگنی آرتیدن کۉپلب اېرکک ژورنالیستلر هم ایشسیز قالیب، اویده اۉتیریشگه مجبور بۉلگن. باشقه تاماندن، میدیاده هلی هم ایشله‌یاتگن ژورنالیستلر جوده کم آیلیک معاش عوضیگه فعالیت یوریتماقده. بیر تاماندن، ایلگری خارجی یاردمگه تیه‌نیب کېلگن میدیا‌نینگ مالیوی منبعلری اوزیلگن بۉلسه، ایکّینچی تاماندن، مالیوی احوالی یخشیراق بۉلگن اَیریم میدیا ژورنالیستلر‌نینگ آغیر احوالی و مجبوریتیدن فایده‌لنیب، اولرنی جوده کم حق عوضیگه ایشگه یالله‌ماقده».
عینی پیتده، «چېگره بیلمس مخبرلر» تشکیلاتی طالبان رهبری هبت‌الله آخوندزاده‌نی ینه ۳۲ نفر شخص و تشکیلات بیلن بیرگه هر ییلی اعلان قیلینه‌دیگن «میدیا اېرکینلیگی دشمنلری» رۉیخطیگه کیریتگن.
اوشبو تشکیلات ژورنالیستلرگه قرشی جنایتلر اوچون جزاسیزلیککه برهم بېریش خلق‌ارا کونی مناسبتی بیلن «میدیا اېرکینلیگی دشمنلری» دېب اعلان قیلینگن ۳۳ نفر شخص و تشکیلات نامینی اۉز ایچیگه آلگن رۉیخطنی اعلان قیلگن.
«چېگره بیلمس مخبرلر» اوشبو رۉیخطنی سیاسی، خوفسیزلیک، حقوقی، اقتصادی و اجتماعی کبی بېش طایفه‌گه اجره‌تگن همده طالبان رهبرینی رۉیخط‌نینگ سیاسی بۉلیمیگه کیریتگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ افغانستاندهگی یاردم هیاتی (یوناما) باشلیغی رباب فاطمه هم ژورنالیستلرگه قرشی جنایتلر اوچون جزاسیزلیککه برهم بېریش خلق‌ارا کونی مناسبتی بیلن ژورنالیستلر خوفسیزلیگینی تأمینلشگه چقیرگن. فاطمه‌‌نینگ تأکیدلشیچه، حیاتینی حقیقتنی ایزلشگه بغیشله‌گن ژورنالیستلر خوفسیزلیگی افغانستان و بوتون دنیاده استوار وظیفه بۉلیشی کېره‌ک.
