پنجره آرتیده‌گی حکایه‌لر؛ طالبان قماقخانه‌لریده عیاللر بیلن نیمه‌لر یوز بېرماقده؟ (۵)
نسیمه شفیق
اېسلتمه: طالبان افغانستاننی اېگه‌للب آلگنیگه بېش ییل بۉلدی. بو دور مابینیده یوزلب عیاللر طالبان تامانیدن اۉغیرلب کېتیلگن، حبسگه آلینگن و قماققه تشلنگن. اولر‌نینگ اکثریتی عیبی اثباتلنمسدن، موهوم عیبلاولر یاکه عایله‌وی و اجتماعی مسأله‌لر سببلی قماققه توشگن. قماقخانه پنجره‌لری آرتیده اولر بیلن یوز بېرگن و یوز بېره‌یاتگن واقعه‌لر افغانستان عیاللری‌نینگ سۉنگگی بېش ییلده‌گی اچّیق تجربه‌لری‌نینگ بیر قِسمیدیر. اوشبو حکایه یازووچیسی‌نینگ طالبان‌نینگ کابلده‌گی قماقخانه‌لریده محبوس بۉلگن دوریده‌گی بې‌واسطه کوزه‌توولری و باشیدن کېچیرگنلری‌نینگ بیر قِسمینی عکس اېتتیره‌دی. یازووچی حبسده بۉلگن وقتیده اۉز کۉزی بیلن کۉرگن و باشیدن کېچیرگن واقعه‌لردن تشقری، بیر کمره‌ده سقلنگن عیاللر و قیزلر‌نینگ حیاتی همده تقدیری حقیده‌گی حکایه‌لرنی هم تینگله‌گن. شو باعث، اوشبو متن قماقخانه دېوارلری آرتیده عیاللر‌نینگ یشش شرایطی، اولرگه نسبتاً مناسبت و باشلریدن اۉتگن واقعه‌لر‌نینگ بیر قِسمی حقیده بیرینچی قۉلدن حکایه قیله‌دی.
افغانستاندهگی کۉپلب قیزلر طالبان چېکلاولریدن تشقری، ییللر دوامیده مدنیت و بعضاً دین نامی بیلن اولرگه یوکله‌تیله‌دیگن عرف-عادتلر همده ناتۉغری قره‌شلر باسیمی آستیده یشب کېلماقده. بعضاً بو عنعنه‌لر قیز اوچون اوینی تشقریدن هم خوفلیراق جایگه ایلنتیره‌دی. مستوره‌‌نینگ حکایه‌سی انه شونده‌ی قیزلردن بیری‌نینگ تقدیریدیر. عایله‌وی زۉرآورلیک و باسیم اونی اوییدن قاچیشگه مجبور قیلگن، آخر-عاقبت اېسه طالبان قماقخانه‌سیگه آلیب کېلگن.
۱۸ یاشلی مستوره صحبتیمیز چاغیده مېنگه طالبان قماقخانه‌سیده قریب تۉرت آیدن بېری سقلنه‌یاتگنینی اَیتدی. او اۉز حیاتی حقیده سۉزلر اېکن، اتیگی ۱۳ یاشیده بوویسی اونینگ راضیلیگیسیز تورموشگه بېریلیشینی ۴۸ یاشلی بیر اېرکککه وعده قیلگنینی اَیتدی. بو اېرکک‌نینگ خاتینی و فرزندلری هم بۉلگن. مستوره‌‌نینگ اَیتیشیچه، عایله‌سی او ۱۵ یاشگه تۉلگنیده بو نکاحنی عملگه آشیریشگه اورینگن، بیراق او بونگه قرشی چیققن. شونگه قره‌مه‌ی، عایله‌سی‌نینگ باسیمی ییلدن-ییلگه کوچه‌ییب بارگن و نهایت، ۱۸ یاشیده اونگه بو نکاحگه راضی بۉلیشی کېره‌کلیگی اَیتیلگن. چونکه «عایله وعده بېرگن، قرینداش-اوروغ‌نینگ آبروسی و شأنی اۉرته‌ده»، دېییشگن.
مستوره‌‌نینگ اَیتیشیچه، هېچ کیم اونینگ ناراضیلیگینی اېشیتیشگه تیّار بۉلمه‌گن. او عایله‌سیگه بیر نېچه بار اسلامده عیال‌نینگ راضیلیگیسیز نکاح جایز اېمسلیگینی اَیتگن، بیراق عایله‌سی‌نینگ طلبی دوام اېته‌وېرگن. آخر-عاقبت، او باشقه بیر اېرکک بیلن قاچیش یاکه عشقی مناسبت سببلی اېمس، بلکه فقط مجبوری نکاحدن قوتولیش اوچون اویینی ترک اېتگن.
اما بو قرار اونی آزادلیککه آلیب کېلمه‌دی. عایله‌سی بو حقده طالبانگه خبر بېرگن و طالبان کوچلری اونی «اویدن قاچیش» عیبلاوی بیلن حبسگه آلگن. مستوره بیرار معشوقه‌سی بیلن هوایی ایستک آرتیدن اوییدن قاچمه‌گن اېدی؛ او فقط عایله‌سی بوتون عمری اوچون بېلگیلب قۉیماقچی بۉلگن قارانغو تقدیردن قاچه‌یاتگن اېدی. شونگه قره‌مه‌ی، طالبان حکمرانلیگی آستیده قتّیق جزاگه سبب بۉله‌دیگن بو عیبلاو مستوره‌نی هم چېتلب اۉتمه‌دی و او بیر نېچه آیدن بېری قماقده سقلنماقده.
طالبان رژیمیده «اویدن قاچیش» جنایتی اوچون اتیگی اوچ آی قماق جزاسی بېلگیلنگن. پل‌چرخی قماقخانه‌سیده‌گی ۲۵ یاشگه تۉلمه‌گن عیاللر‌نینگ یریمیدن کۉپی عیناً شو «جنایت»نی صادر اېتگنلیک عیبلاوی بیلن سقلنه‌یاتگن اېدی. اما کۉپلب قیزلر اوچون بو اوچ آی توگه‌شی آزادلیککه چیقیش دېگنی اېمس. اولر بېلگیلنگن جزا مدتینی تۉلیق اۉته‌ب بۉلگنلریدن کېین هم قماقخانه پنجره‌لری آرتیده قالیشه‌دی. بونگه سبب اولر ینگی جنایت صادر اېتگنی اېمس، بلکه اولرنی آلیب کېتیش اوچون هېچ کیم کېلمسلیگیدیر.
هه! طالبان قماقخانه‌لریده عیال‌نینگ آزادلیککه چیقیشی اونینگ جزا مدتی توگه‌شیگه اېمس، بلکه یانیده اېرکک محرمی بارلیگیگه باغلیق. آته‌سی، اکه‌سی یاکه اوکه‌سی، اېری، عمکیسی، تاغه‌سی یاخود باباسی قماقخانه دروازه‌سینی تقیلله‌تیب، اونی آلیب کېتیشی کېره‌ک. اگر اولر‌نینگ هېچ بیری کېلمسه، قماقخانه دروازه‌سی هم اونینگ اوچون آچیلمه‌یدی.
مستوره‌‌نینگ تقدیری هم خودّی شونده‌ی. او باشقه بیر اېرکک بیلن یشش اوچون اوییدن قاچمه‌گن، بلکه مجبوری نکاحدن قوتولیش اوچون اویینی ترک اېتگن. اما حاضر، قماقده بیر نېچه آی اۉتکزگنیدن کېین هم، آزادلیک اونگه همان یېتیب بۉلمس آرزو بۉلیب قالماقده. بیر پیتلر اونی ایسته‌مه‌گن نکاحگه مجبورله‌گن عایله‌سی بوگون هم قماقخانه‌گه کېلمه‌ی، اونینگ تقدیرینی بېلگیله‌ماقده.
مستوره‌‌نینگ اَیتیشیچه، او هر سفر آپه‌سی بیلن تېلفون آرقه‌لی گپلشگنیده بیر خیل جوابنی اېشیتگن: «آته‌م اَیتدی که مستوره قچان قیلگن ایشیدن توبه قیلیب، تورموشگه چیقیشگه راضی بۉلسه، اونی آلیب کېتیشگه باره‌میز».
دېمک، مستوره اوچون قماقخانه دروازه‌سی اۉشه کونییاق آچیلیشی ممکن اېدی. بو‌نینگ اوچون او اۉزی هېچ قچان ایسته‌مه‌گن اېرکککه تورموشگه چیقیشگه راضی بۉلیشی کفایه اېدی. اونینگ آزادلیگی عوضیگه بیر حق طلب قیلینردی: تنلش حقوقیدن واز کېچیش و ییللر دوامیده قاچیشگه اورینیب کېلگن مجبوری نکاحگه بۉیسونیش. اما مستوره بو عدالتسیزلیککه کۉنمه‌گن. او بوتون عمرینی مجبوری نکاح اسارتیده اۉتکزگندن کۉره، قماقخانه پنجره‌لری آرتیده قالیشنی افضل کۉرگن.
اما اساسی سوال شوکی: «اویدن قاچیش» حالتی تېکشیروو‌نینگ یکونی بۉلیشی کېره‌کمی یاکه اونینگ باشلنیشیمی؟
قیز اوییدن قاچگنیده، اوّلا، اوندن نیمه سببدن بونده‌ی قرارگه کېلگنی سۉره‌لیشی کېره‌ک اېمسمی؟ اویینی ترک اېتگن هر بیر قیز بونی هوایی ایستک بیلن یاکه سببسیز قیله‌دیمی؟ یاکه بو قرار آرتیده ییللر دوامیده دوام اېتگن زۉرآورلیک، مجبورلش و قۉرقوو یشیرینگن بۉلیشی ممکنمی؟
مستوره‌‌نینگ حکایه‌سیده قاچیش سببی انیق اېدی: او مجبوری نکاحدن قوتولیش اوچون اویینی ترک اېتگنینی اَیتگن. اگر شونده‌ی بۉلسه، ینه بیر سوال توغیله‌دی: نېگه فقط قیز جنایتچی دېب تاپیله‌دی؟ اونی ایسته‌مه‌گن نکاحگه مجبورله‌گنلر حقیده نېگه هېچ قنده‌ی سوال بېریلمه‌یدی؟ اگر اسلام فقه‌ده عیال‌نینگ راضیلیگی نکاح‌نینگ حقیقیلیگی اوچون شرط دېب قره‌لسه، اونده نکاحگه مجبورلش قنده‌ی بهالنه‌دی و بو‌نینگ اوچون کیم جوابگر بۉلیشی کېره‌ک؟
مستوره‌‌نینگ ایشیده حبسگه آلینیب، قماققه تشلنگن یگانه شخص اونینگ اۉزی بۉلدی. مستوره‌‌نینگ اَیتیشیچه، اونی ایسته‌مه‌گن نکاحگه راضی بۉلیشگه مجبورله‌گن آته‌سی اېسه هېچ قچان جوابگرلیککه تارتیلمه‌دی. بو سوال فقط مستوره‌گه تعلقلی اېمس. او باشقه اۉنلب قیزلر‌نینگ تقدیریده هم تکرارلنه‌دی: نېگه بونده‌ی ایشلرده دایما اویدن قاچگن قیز جنایتچی دېب تاپیله‌دی-یو، اونی قاچیش درجه‌سیگه آلیب کېلگن کیشیلر اېمس؟
