قبر بیلن یکون تاپگن سفر؛ نیمروز قوملریده جان بېرگن۱۹ نفر افغانستانلیک مهاجر فاجعهسی
نیما
دشتلرنینگ کویدیرووچی ایسّیغی و نیمروزنینگ شفقتسیز قومتېپهلری ییللر دوامیده افغانستان مهاجرلرینینگ جیمجیت قبرستانیگه ایلنگن بۉلسه، بو سفر هم مملکتنینگ ۱۹ نفر وطنداشی حیاتینی آلدی. بو یاشلر و اۉسمیرلر قشّاقلیکدن قوتولیش و بیر لقمه نان ایزلب یۉلگه چیققن اېدیلر. اما اولرنینگ سفری منزلگه یېتیب باریش بیلن اېمس، بلکه چنقاقلیک، آچلیک، جزیرهمه ایسّیق و چېکسیز قومتېپهلرده اۉلیم بیلن یکونلندی. اولرنینگ بېش نفرینینگ جسدی بېدرک یۉقالگنیدن بیر نېچه کون اۉتیب تاپیلدی، اما ینه ۱۴ نفری قریب اوچ هفته دوامیده نیمروزنینگ کویدیرووچی قومتېپهلری آرهسیده بېدرک بۉلیب قالدی. آخر-عاقبت، قشّاقلیکدن قوتولیش امیدیده مهاجرت یۉلینی تنلهگن، اما اۉلیم قربانیگه ایلنگن بو نامعلوم و جیمجیت قربانلرنینگ جسدلری «ریگهای لالو» حدودیدن تاپیلدی. منبعلرنینگ اَیتیشیچه، اولر آدم سوداگرلری بیلن یوزهگه کېلگن ماجرا آرتیدن چوللرده تشلب کېتیلگن و جزیرهمه ایسّیق همده چنقاقلیک عاقبتیده جان بېرگن. منبعلرگه کۉره، بو قربانلر بدخشان اېمس، بادغیس ولایتینینگ دره بوم اولسواللیگی اهالیسی بۉلیب، قشّاقلیک و ایش امکانیتلری یۉقلیگی سببلی ایرانگه ناقانونی یۉل بیلن باریشنی تنلهگن اېدی.
روز گذشته جسد ۱۴ شهروند افغانستان که در مسیر قاچاق به ایران، در دشتهای نیمروز ناپدید شده بودند، پیدا شد. طالبان نیز تایید کردهاند که اجساد این افراد از ساحه «ریگهای لالو» در ولایت نیمروز به دست آمده است. تصاویر و ویدیوهای منتشرشده نشان میدهد که این ۱۴ نفر پس از گم شدن در مسیر قاچاق، بر اثر گرمای شدید و تشنهگی جان باختهاند. انتشار این تصاویر واکنشها و انتقادهای گسترده شهروندان را در پی داشته است.
اۉتگن کون ایرانگه ناقانونی آلیب اۉتیش یۉلیده نیمروز دشتلریده بېدرَک یۉقالگن ۱۴ نفر افغانستان وطنداشینینگ جسدی تاپیلدی. طالبان هم اوشبو جسدلر نیمروز ولایتیدهگی «ریگهای لالو» حدودیدن تاپیلگنینی تصدیقلهدی. ترقهتیلگن صورت و ویدیولرده بو ۱۴ کیشی ناقانونی مهاجرت یۉلیده ادهشیب قالگنیدن سۉنگ جزیرهمه ایسّیق و چنقاقلیک عاقبتیده جان بېرگنی کۉرینهدی. اوشبو تصویرلرنینگ اعلان قیلینیشی وطنداشلر آرهسیده کېنگ کۉلملی مناسبت و تنقیدلرنی کېلتیریب چیقردی.
نیمروز ولایتینینگ کویدیرووچی دشتلری و چوللریده ۱۴ نفر افغانستان وطنداشی هلاک بۉلگنیدن سۉنگ، منبعلر اولرنینگ بادغیس ولایتینینگ بوم تومنی اهالیسی بۉلگنینی و ایرانگه باریشنی رېجهلشتیرگنینی اَیتماقده. منبعلرگه کۉره، اولرنینگ اکثریتی اۉسمیرلر بۉلیب، فقط آز سانلیگینه ۱۸ یاشدن کتّه بۉلگن. منبعلر تصدیقلشیچه، اولر مردکارلیک قیلیش اوچون ایرانگه یۉل آلگن و هیداوچی بیلن یوزهگه کېلگن ماجرا آرتیدن اوشبو فاجعهده جان بېرگن.
ایشانچلی منبعنینگ اَیتیشیچه، بو شخصلر اوّللری بادغیس ولایتینینگ بالامرغاب اولسواللیگیگه قرهشلی بۉلگن، حاضر اېسه دره بوم اولسواللیگی ترکیبیگه کیرووچی «قولیقی» حدودی اهالیسی اېدی. منبعگه کۉره، اولر اقتصادی معمالر سببلی و آدم سوداگریگه کمراق حق تۉلهش اوچون قومتېپهلردن اۉتیشگه یراقسیز همده قوم بۉرانی وقتیده آسانلیکچه تیقیلیب قالهدیگن «چهارسلند» روسوملی موترنی اجارهگه آلگن اېدی. منبعنینگ اَیتیشیچه، اولر یۉلده هیداوچی بیلن جنجللشیب قالگن و هیداوچی اولرنی چوللرده تشلب کېتگن. منبع قۉشیمچه قیلیشیچه، هیداوچی اوچ-تۉرت کوندن کېین بو حقده طالبانگه خبر بېرگن.
اوشبو منبعنینگ دعواسیگه کۉره، طالبان واقعهدن تۉرت کون اۉتیب حدودگه یېتیب کېلگن و بلخ ولایتینینگ بېش نفر وطنداشی جسدینی تاپیشگه موفق بۉلگن. اونینگ اَیتیشیچه، احتمال قوتولیش یۉلینی تاپیش اوچون باشقه یۉنهلیشنی تنلهگن ینه ۱۴ کیشینینگ جسدی اېسه اۉتگن جمعه کونیگچه بېدرَک بۉلیب قالگن.
بو واقعه افغانستان وطنداشلری آرهسیده کېسکین مناسبتلر تۉلقینینی کېلتیریب چیقردی. اولرنینگ اَیتیشیچه، قشّاقلیک، ایشسیزلیک و موجود باسیملر کۉپلب یاشلرنی ایش تاپیش امیدیده خوفلی ناقانونی یۉللرنی تنلشگه مجبور قیلماقده و اولر مهاجرت یۉللریده دېنگیزلرده، کویدیرووچی دشتلر و چوللرده چنقاقلیک، آچلیک همده آغیر شرایطلر عاقبتیده حیاتدن کۉز یومیشماقده. وطنداشلرنینگ تأکیدلشیچه، بو انسانلر چیدهب بۉلمس جزیرهمه و چنقاقلیک ایچیده جان بېرگن، منزلگه یېتیش آرزوسی اېسه اولر اوچون اچّیق یکونگه ایلنگن. اولرنینگ فکریچه، بوگون عیناً شوندهی تقدیر مینگلب افغانستان یاشلرینی کوتماقده.
مملکت وطنداشلری بو یاشلر بیر آغیز نان و یخشیراق کېلهجک ایزلب مهاجرت یۉلینی تنلهگنینی، اما نیمروزنینگ کویدیرووچی قومتېپهلری آرهسیده چنقاقلیک و پناهسیزلیک ایچیده هلاک بۉلیب، انسانی فاجعهنی یوزهگه کېلتیرگنینی تأکیدلهماقده.
فایدهلنووچیلردن بیری شوندهی یازگن: «بو قربانلرنینگ قانی هر کونی افغانستان کانلری و بایلیکلرینی تلش حقیده اۉیلهیدیگن ظالم حکمدارلرنینگ بۉینیدهدیر. یاشلر اېسه قشّاقلیک و ایشسیزلیک سببلی مهاجرت قیلیشگه مجبور بۉلیب، شوندهی اَینچلی تقدیرگه دچار بۉلماقده.»
ینه بیر فایدهلنووچی نفسیه بهار شوندهی یازگن: «لالو قوملریدهگی جیمجیت اۉلیم؛ ناقانونی مهاجرت یۉلینی هوسدن اېمس، بلکه مجبوریتدن تنلهگن ۱۹ نفر یاشنینگ حکایهسی. دشتده ادهشیش، جزیرهمه و کوچلی چنقاقلیک اولرنینگ آرزولرینی کولگه ایلنتیردی. بو جانسیز جسدلر «وطنسیزلیک» و «بختسیزلیک» دېب اتلهدیگن آغیر دردنینگ اچّیق گواهی دیر.»
میروس سادات، شوندهی یازگن: «بو کویدیرووچی قومتېپهلر ناقانونی مهاجرت یۉلیده یاشلریمیزنی یوتیب یوبارهیاتگن بیرینچی حالت اېمس. ییللر دوامیده بو حالت دوام اېتیب کېلگن، بو سفر فقط واقعه عامهوی اخبارات واسطهلریده یاریتیلگنی بیلن فرق قیلهدی. عکس حالده، بو یۉلده جانینی یۉقاتگن و جسدی کویدیرووچی قوملر آستیده قالیب کېتگن، حتا بوگونگچه تاپیلمهگن آدملر جوده کۉپ بۉلگن.»
جناب سادات اوشبو یۉلدن اۉتگن کیشیلردن بیرینینگ خاطرهسینی شوندهی کېلتیرهدی: «بو یۉلدن کېتهیاتگنینگده فقط آلدینگه قرهشینگ کېرهک؛ چپگه هم، اۉنگگه هم قرهمهگین، چونکه هر ایکّی تامانده چولگه تشلب کېتیلگن جسدلرنی کۉرهسن. بو حالت روحیتینگنی سیندیرهدی، قۉرقوو سېنی اېگهللهیدی و اۉزینگ هم خودّی شو تقدیرگه دچار بۉلیشینگ ممکن.» او قۉشیمچه قیلیشیچه، اۉشه پیتده او باله اېدی و بو حکایهلرگه ایشانمهگن، اما اېندی اوشبو ویدیولرنی کۉریب، اۉشه آدم حقیقتنی اَیتگنینی انگلهگن.
ینه بیر فایدهلنووچی صفی حساس صورتلرنی قَیته اولشیب، شوندهی یازگن: «اۉلیم بیز اوچون بغرینی آچگن یگانه قوچاقدیر.»
یاشلردن بیری شبیر احمد نیازی، شوندهی یازگن: «یورتیمیز انسانلرینینگ اضطرابلری هېچ قچان توگهمهیدی. مملکت یاشلرینینگ بو سووسیز چوللرده جان بېریشیدن آلدین نیمهلرنی باشیدن کېچیرگنینی تصور قیلیشنینگ اۉزی آدمنینگ بدنینی جونجیکتیرهدی. بو یورتیمیزدهگی اَینچلی شرایطنینگ نتیجهسی دیر یاشلریمیز صحرا جزیرهمهسی یاکه دېنگیز کیتلرینینگ یېمیگه ایلنیب، اۉز شیرین جانینی اېنگ دهشتلی و اېنگ عذابلی طرزده یۉقاتماقده.»
جناب نیازی ینه شوندهی قۉشیمچه قیلگن: «جماعهوی صبر کاسهمیز نقدر کتّه اېکنکی، او هېچ قچان تۉلمهیدی. راستدن هم، نېگه هېچ بیر فاجعه بیزنی بیرلشتیریب، بو جهنمدن چیقیشگه اوندهمهیدی؟»
طالبان افغانستانده حاکمیتنی اېگهللهگنیدن سۉنگ قشّاقلیکنینگ کېنگهییشی، ایشسیزلیک، طالباننینگ قصاص آلیش سیاستی و یاشلرنینگ اوشبو گروه حکمرانلیگی آستیدهگی ناانیق کېلهجکدن خواطری کۉپلب آدملرنی مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور قیلگن.
جهان آزیق-آوقت دستوری تشویشلی درجهده کوچهییب بارهیاتگن آچرچیلیک افغانستانده میلیونلب آدملرنی تاباره چوقورلشهیاتگن انقراض و تاباره سۉنیب بارهیاتگن امید آرهسیده قالدیرهیاتگنینی معلوم قیلگن. اوشبو تشکیلاتگه کۉره، مملکت اهالیسینینگ اوچ دن بیر قِسمی، یعنی ۱۷،۴ میلیون کیشی آزیق-آوقت خوفسیزلیگینینگ آغیر درجهسی بیلن یوزلشهدی. شوندن ۴،۷ میلیون نفری فوق العاده آچرچیلیک حالتیده بۉلهدی. شونینگدېک، اوشبو تشکیلات بهالشیگه کۉره، ۲۰۲۶-ییلده تۉییب-آوقتلنمسلیکدن اذیت چېکهدیگن عیاللر و بالهلر سانی مثلی کۉریلمهگن درجهده — قریب ۵ میلیون کیشیگه یېتهدی. شو بیلن بیرگه، طبی خدمتلردن فایدهلنیش امکانیتی هم کوندن-کونگه چېکلنیب بارماقده.
