غزنی قشّاقلیک و یاقیلغی تنقیصلیگی باسیمی آستیده؛ بوته تېریش اۉسیملیک قاپلهمی و ییلاولرگه تهدید سالماقده
ایلیا
غزنی ولایتینینگ بیر گروه اهالیسی اوشبو ولایت دشتلریده اۉتین ییغووچیلر تامانیدن بوتهلر، درختلر و یاووایی اۉسهدیگن تیکانلرنینگ تاباره کۉپراق ایلدیزی بیلن سوغوریب آلینهیاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، آدملر قشّاقلیک و یاقیلغیگه احتیاج طفیلی بوتهلر و یاووایی تیکانلرنی ایلدیزی بیلن سوغوریب آلماقده و بو جریان دشتلر همده ییلاولرنینگ طبیعی اۉسیملیک قاپلهمی کمهییشیگه آلیب کېلگن. بو اهالینینگ اَیتیشیچه، وضعیتنینگ دوام اېتیشی طبیعی منبعلر و طبیعی ییلاولرگه باغلیق بۉلگن عایلهلرنینگ چارواچیلیگینی ینهده قیین احوالگه سالیشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، قیشکی اۉتین و یازگی یاقیلغی بیلن تأمینلش اوچون بوتهلر و یاووایی تیکانلرگه باغلیق بۉلگن غزنی اهالیسینینگ بیر گروهی دشتلرنینگ اۉسیملیک قاپلهمی اوّلگیگه نسبتاً کمهیگنینی اَیتماقده. اولرنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، مقابل یاقیلغینینگ یۉقلیگی و اقتصادی معمالر کۉپلب عایلهلرنی اویلرینی ایسیتیش و ضرور یاقیلغی بیلن تامینلش اوچون یاووایی بوتهلردن فایدهلنیشگه مجبور قیلگن. اولرنینگ اَیتیشیچه، کۉپلب عایلهلر اوچون یاووایی بوتهلر یاقیلغی تامینلشنینگ کم سانلی موجود منبعلریدن بیری دیر و مقابل امکانیت یرهتیلمسدن توریب، اوندن فایدهلنیشنی تۉختهتیب بۉلمهیدی. اولر دشتلر و ییلاولرنی محافظه قیلیش بیلن بیر قطارده، محتاج عایلهلر اوچون یاقیلغی تامینلشنینگ مقابل یۉللری هم یرهتیلیشی کېرهکلیگینی تاکیدلهماقده.
غزنی ولایتینینگ سهگدول حدودیده یشاوچی اسداللهنینگ اَیتیشیچه، یاقیلغی تامینلش اوچون یاووایی بوتهلر و درختلردن فایدهلنیشنینگ کۉپهییشی اوشبو حدوددهگی دشتلر و تاغلرنینگ اۉسیملیک قاپلهمینی سېزیلرلی درجهده کمهیتیرگن. اونینگ اَیتیشیچه، قشّاقلیک و مقابل یاقیلغینینگ یۉقلیگی عایلهلرنی اۉتین بیلن تامینلش اوچون طبیعی منبعلرگه مراجعت قیلیشگه مجبور قیلگن، اَیریم اۉتین ییغووچیلر اېسه بوتهلر و یاووایی تیکانلرنی ایلدیزی بیلن سوغوریب آلماقده.
اسداللهنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو حالت فقط بوتهلرنینگ کمهییشی بیلن چېکلنمهگن، بوندن آلدین «قرغنه» دېب اتلهدیگن یاووایی بادام توری هم یاغاچیدن یاقیلغی صفتیده فایدهلنیلگنی سببلی حدودده یۉق بۉلیب کېتگن.
غزنی اهالیسی وکیلی اسدالله شوندهی دېیدی: «اگر بو یېردهگی دشتلرگه قرهسنگیز، ایلگری بوندهی اېمس اېدی. دشتلر یم-یشیلراق اېدی، تیکان و بوتهلر کۉپ اېدی، ینه «قرغنه» دېب اتلهدیگن بیر توردهگی یاووایی بادام هم بار اېدی. افسوس که عیناً شو بادام قشّاقلیک، اعتبارسیزلیک و آدملرنینگ بېخبرلیگی سببلی یۉق بۉلیب کېتدی. قرغنهنینگ یاغاچی یخشی یاقیلغی بۉلگنی اوچون آدملر اۉز منفعتلری اوچون اونی کېسیشردی و استه-سېکین اونینگ توری بوتونلهی یۉق بۉلدی.»
اسداللهنینگ اَیتیشیچه، بو جریاننینگ دوام اېتیشی باشقه طبیعی منبعلرنی هم خودّی شوندهی تقدیرگه دچار قیلیشی ممکن. اونینگ فکریچه، ایلگری اۉسیملیک قاپلهمی کۉپراق بۉلیشی بیلن بیرگه، اَیریم یاووایی درخت و اۉسیملیکلردن اقتصادی فایدهلنیش امکانیتی هم موجود اېدی؛ بیراق بو منبعلرنی محافظه قیلیشگه اعتبار بېریلمهگنی اولرنینگ یۉق بۉلیب کېتیشیگه سبب بۉلگن.
غزنی اهالیسی وکیلی شوندهی دېیدی: «اگر اۉشه پیتده بو درختلر و یاووایی باداملرگه سرمایه کیریتیلگنیده، بلکه اولر آدملر اوچون منفعت کېلتیرردی و حتا اَیریم عایلهلرنی قشّاقلیکدن قوتقرردی؛ اما هېچ کیم بو مسالهگه اعتبار بېرمهدی. قیسقه مدتلی منفعت آدملر اوچون ییللر دوامیده قالیشی ممکن بۉلگن نرسهنینگ یۉق بۉلیشیگه سبب بۉلدی.»
آتهسی چاروادار بۉلگن اوشبو ولایتنینگ ینه بیر اهالیسی الفخان، اۉسیملیک قاپلهمی و آزوقهنینگ کمهییشی عایلهسینینگ چارواچیلیگینی قیینلشتیرگنینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ایلگری حدوددهگی تاغلر و ییلاولرده اۉسیملیک قاپلهمی کۉپراق بۉلگن، اما حاضر آدملر اوچون آزوقه و اۉتین تاپیش قیینلشگن.
الفخان شوندهی دېیدی: «تخمیناً ییگیرمه ییل آلدین هر ییلی اۉنته قۉی ساتردیم، اما حاضر اوندهی اېمس. حتا عایلهم اوچون اۉنته قۉینی باقیش هم قیینلشگن. آزوقه کمهیگن، ییلاولر هم اوّلگیدېک اېمس. اۉتّیز ییل آلدین تاغگه بارگنیمده، بیر کونده تۉرتته یوک اۉتین آلیب کېلردیم؛ حاضر جوده کۉپ حرکت قیلسم هم، بیرته یوکنی زۉرغه تاپهمن. تاغلرده اېندی اوّلگیدېک بوته و اۉسیملیکلر یۉق. ایلگری تاغلر یم-یشیل اېدی، اۉت کۉپ اېدی و چاروا هم یخشی اۉتلر اېدی، اما حاضر کۉپ جایلر قوریب قالگن؛ قهیېرگه قرهسنگ، توپراق و تاش. آدملر یاقیلغی اوچون تاغدن اۉتین آلیب کېلیشگه مجبور، چونکه باشقه یاقیلغیمیز یۉق، اما هر ییلی بوتهلر و اۉسیملیکلر سوغوریب تشلنهوېرسه، تاغلر هم استه-سېکین بۉشهب قالهدی.»
شو بیلن بیرگه، یاقیلغیسینی دشتلردن تأمینلهیدیگن غزنی اهالیسینینگ اَیریملری عایلهلریده یاقیلغی صفتیده فایدهلنیلهدیگن قوروق بوتهلرنینگ کمهییشی اۉتین آلیشنی قیینلشتیرگنینی اَیتماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، یشهش جایلری یقینیده یاقیلغی صفتیده فایدهلنیش ممکن بۉلگن بوتهلر کمهیگن و اۉتین تاپیش اوچون اوزاقراق حدودلرگه باریشگه مجبور بۉلماقده.
غزنی اهالیسینینگ ینه بیری بیبی سوسن، کۉپلب عایلهلرنینگ ضرور یاقیلغینی ساتیب آلیشگه قُربی یېتمسلیگینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، شو سببلی قوروق بوتهلرنی ییغیش عایلهلرنی اۉتین بیلن تامینلشنینگ اساسی یۉللریدن بیریگه ایلنگن.
بیبی سوسن شوندهی دېیدی: «بیز قدیمدن قوروق بوتهلردن اۉتین صفتیده فایدهلنهمیز، چونکه کۉپلب عایلهلر اوچون باشقه یاقیلغینی ساتیب آلیش آسان اېمس. اما حاضر دشتلردهگی بوتهلر اوّلگیگه نسبتاً جوده کمهیگن و آدملر اۉتین تاپیش اوچون اوزاقراق حدودلرگه باریشگه مجبور. اَیریملر بتهلرنی ایلدیزی بیلن سوغوریب آلهدی و بو اولرنینگ قَیته اۉسمهسلیگیگه سبب بۉلهدی.»
اطراف-محیط بۉییچه اَیریم تحلیلچیلر بوتهلر و اۉسیملیک قاپلهمینینگ کېسیلیشی همده ایلدیزی بیلن سوغوریب تشلنیشینینگ دوام اېتیشی دشتلر و طبیعی ییلاولرگه ضرر یېتکزیشینی اَیتماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، یاقیلغی تامینلش اوچون بوتهلرنینگ معیاریدن آرتیق ییغیب آلینیشی اۉسیملیک قاپلهمینینگ طبیعی قَیته تیکلنیش امکانیتینی کمهیتیرگن و اوزاق مدتده توپراق یېمیریلیشی همده ییلاولرنینگ یېمیریلیشیگه آلیب کېلیشی ممکن.
اطراف-محیط بۉییچه تحلیلچی سید عبدالباسط رحمانی اۉسیملیک قاپلهمینینگ کمهییشی اېکوتیزیم موازنتینی بوزیشی و سوو، توپراق همده بیولوژیک خیلمه-خیللیککه تأثیر قیلیشی ممکنلیگینی اَیتهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اۉسیملیک قاپلهمی توپراق نملیگینی سقلش و اونینگ یېمیریلیشینینگ آلدینی آلیش آرقهلی یاغینگرچیلیک پیتیده سوونینگ یېرگه سینگیشی و یېراستی سوولرینینگ قَیته تۉیینیشی جریانیده مهم رۉل اۉینهیدی. اونینگ اَیتیشیچه، یاغینگرچیلیکنینگ کمهییشی بیلن بیر قطارده اۉسیملیک قاپلهمینینگ کمهییشی چنگ-تۉزانلر کۉپهییشیگه هم شرایط یرهتیشی و اونینگ عاقبتلری استه-سېکین آدملر حیاتیگه تأثیر قیلیشی ممکن.
اوشبو اطراف-محیط تحلیلچی شوندهی دېیدی: «یېر یوزهسیده موجود بۉلگن اۉسیملیک و طبیعی قاپلهم انسانیتگه بېریلگن بویوک نعمتلردن بیری دیر و توپراقنی همده بیولوژیک خیلمه-خیللیکنی سقلش اوچون مهم و حیاتی اهمیتگه اېگه. موجود بۉلگن بوتهلر و هر قندهی اۉسیملیک قاپلهمی نملیکنی سقلش و توپراقنینگ یېمیریلیشینینگ آلدینی آلیشده کتّه رۉل اۉینهیدی همده حدوددهگی توپراق توزیلیشینی سقلش اوچون قلقان وظیفهسینی بجرهدی. یاغینگرچیلیک یوز بېرگنده، هیدرولوژیک جهتدن یېراستی سوولرینی قَیته تۉلدیریشده هم ثمرهلی رۉل اۉینهیدی. حیاتنینگ تورلی خیل تورلری اوشبو اۉسیملیک قاپلهملری آرهسیده یشهیدی و بو اونینگ اېکوتیزیم اوچون نقدر مهملیگینی کۉرسهتهدی.»
جناب رحمانی طبیعی اۉسیملیک قاپلهمیگه باسیمنی کمهیتیریش اوچون ییلاولردن فایدهلنیش هر بیر حدودنینگ امکانیتیگه ماس روشده ترتیبگه سالینیشی و بوتهلرگه یاقیلغی صفتیده باغلیق بۉلگن عایلهلر اوچون مقابل تنلاولر یرهتیلیشی کېرهکلیگینی تأکیدلهیدی.
اوشبو اطراف-محیط متخصصی شوندهی دېیدی: «اۉسیملیک قاپلهمی انسانی سببلر یاکه باشقه عامللر طفیلی کمهیگنده و عینی پیتده یاغینگرچیلیک یېتیشماوچیلیگی هم موجود بۉلسه، اېکوتیزیم ایزدن چیقهدی و سوو، توپراق منبعلری همده اطراف-محیطنینگ باشقه قِسملری تأثیر آستیده قالهدی. افغانستاننینگ اَیریم حدودلریده کۉرهیاتگن چنگ-تۉزانلریمیز اۉسیملیک قاپلهمینینگ کمهییشی و یۉق بۉلیب کېتیشینینگ عاقبتلریدن بیری دیر. چاروانینگ حددن تشقری باقیلیشی و بوتهلرنینگ ایلدیزی بیلن سوغوریب تشلنیشی هم اولرنینگ قَیته اۉسیشی و کۉکهریشی امکانیتینی یۉققه چیقرهدی همده اوزاق مدتده کېنگ کۉلملی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن.»
بوندن آلدین بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ۱۷-جون چۉللنیش و قورغاقچیلیککه قرشی کورهش خلقارا کونی مناسبتی بیلن بېرگن بیاناتیده افغانستان اهالیسینینگ یریمیدن کۉپی قورغاقچیلیک و یېرلرنینگ یېمیریلیشی عاقبتلریدن تأثیرلنگنیدن آگاهلنتیرگن اېدی. اوشبو تشکیلات قورغاقچیلیکلرنینگ دوام اېتیشی، اینیقسه قیشلاق جایلریدهگی میلیونلب آدملرنینگ اساسی درآمد منبعی بۉلگن اېکینچیلیکنی تاباره ضعیف احوالگه سالیب قۉیگنینی قۉشیمچه قیلگن اېدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، شونینگدېک، ییلاولرنی تیکلش، یېرلرنی برقرار باشقریش و طبیعی منبعلرنی محافظه قیلیش ضرورلیگیگه اورغو بېریب، چۉللنیشنینگ کېنگهییشیگه قرشی کورهشیش و اقلیم اۉزگریشینینگ تأثیرینی کمهیتیریش اوچون یېر و طبیعی منبعلرنی محافظه قیلیش ساحهسیگه سرمایه کیریتیش ضرورلیگینی بیلدیرگن.
