ایراندهگی افغانستانلیک مهاجر عیاللرنینگ آغیر حیات شرایطلری حقیدهگی حکایهلری
شهناز سعیدی
جمهوریت توزومینینگ قولهشی و طالباننینگ حاکمیتگه قَیتیشی میلیونلب افغانستان وطنداشلرینینگ حیاتینی کېنگ کۉلملی اۉزگریشلر و معمالرگه دچار قیلدی. مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگنلر آرهسیده کۉپلب اجتماعی فعال عیاللر، انسان حقوقلری حمایهچیلری، ژورنالیستلر، دولت خدمتچیلری و خوفسیزلیک تهدیدلری همده قصاص آلیشدن قۉرقیب، افغانستاننی ترک اېتیب، مهاجرت یۉلینی تنلهگن عایلهلر بار اېدی.
بو عیاللرنینگ کۉپچیلیگی اوچون مهاجرت تینچ و خوفسیز حیات باشلنیشینی انگلهتمهدی، عکسینچه، ناانیقلیک، اقتصادی معمالر، اجتماعی چېکلاولر و کېلهجکدن خواطر دورینینگ باشلنیشی بۉلدی. حاضر ایرانده یشهیاتگن اَیریم افغانستانلیک مهاجر عیاللرنینگ اَیتیشیچه، اۉز جانلری و عایلهلرینینگ حیاتینی سقلب قالیش اوچون افغانستاننی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن بۉلسهلر-ده، مېزبان مملکتده هم یشهش شرایطی، اقتصادی و اجتماعی معمالرگه دوچ کېلماقده؛ بو معمالر اولرنینگ کوندهلیک حیاتینی قیینلشتیریب، اولرگه کتّه روحی باسیم اۉتکزماقده.
یشهش حجتلرینینگ یۉقلیگی ایراندهگی افغانستانلیک مهاجرلرنینگ اېنگ مهم معمالریدن بیریدیر. قانونی حجتلرنینگ یۉقلیگی اولرنینگ ایش، تعلیم و اَیریم خدمتلردن فایدهلنیش امکانیتلرینی چېکلهگن. اقتصادی باسیم بیلن بیر قطارده، حبسگه آلینیشی و دېپورت قیلینیشیدن قۉرقیش همده کمسیتووچی مناسبتلر اولرنینگ اۉرتهسیده خوفسیزلیک و بېقرارلیک حسسینی کوچهیتیرگن.
افغانستانلیک مهاجر عیاللردن بیری فریده محبی، او مهاجرتدن آلدین افغانستاندهگی ولایتلردن بیریده جندر بۉییچه متخصص صفتیده ایشلهگن، بیراق خوفسیزلیک تهدیدلرینینگ کوچهییشی آرتیدن افغانستاننی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن و حاضر ایرانده ایکّی فرزندی بیلن یشهیدی. فریدهنینگ اَیتیشیچه، مهاجرت اوندن نهفقط ایشینی و اجتماعی موقعینی تارتیب آلدی، بلکه اونی ناانیق کېلهجک بیلن هم یوزمه-یوز قالدیردی.
او شوندهی دېیدی: «ایرانگه کیرگنیمده، افغانستانده اۉزلیگی، ایشی، موقعی و انیق کېلهجگی بۉلگن انسان اېنگ عادی حیات حقوقلریدن هم محروم بۉلگن باشپناهسیز آدمگه ایلنگنینی حس قیلدیم. مهاجرتدن کېین افغانستانده ییللر دوامیده قیلگن برچه محنتلریم ضایع کېتدی.»
فریده قانونی حجتلرنینگ یۉقلیگینی اۉزینینگ اېنگ مهم معمالریدن بیری دېب بیلهدی. اونینگ اَیتیشیچه، یشهش رخصتینینگ یۉقلیگی سببلی آسانلیک بیلن ایش تاپه آلمهیدی و بو حالت عایلهسیگه اقتصادی باسیمنی ینهده کوچهیتیرگن. او قۉشیمچه قیلهدی: «ایراندهگی اېنگ مهم معمام قانونی حجتلریمنینگ یۉقلیگی دیر. یشهش رخصتیم بۉلمهگنی اوچون مېنگه ایش هم بېریشمهیدی. حیات خرجتلری، نرخلرنینگ آشیشی، پولیسدن قۉرقیش و اۉزیم همده فرزندلریمنینگ ناانیق کېلهجگی مېنی بوتونلهی چرچهتدی. بعضاً انسان آچلیک و قیینچیلیککه چیدهشی ممکن، اما ناانیقلیک و هواده معلق تورگن کېلهجک جوده آغیر درددیر.»
اقتصادی و یشهش حقیگه عاید معمالردن تشقری، کمسیتووچی مناسبتلر هم ایرانده افغانستانلیک مهاجر عیاللرنینگ حیات تجربهسینینگ ینه بیر قِسمیدیر. فریدهنینگ اَیتیشیچه، افغانستانلیک مهاجرلرگه نسبتاً تورلیچه مناسبت اولرنینگ اۉزلرینی قدرسیز و بېگانه حس قیلیشلرینی کوچهیتیرگن.
او شوندهی دېیدی: «افغانستانلیک اېکنیمیزنی بیلیشلری بیلن مناسبتلری بوتونلهی اۉزگرهدی. مېنیمچه، مهاجر حیاتینینگ اېنگ آغریقلی جهتلریدن بیری هم شو که بو یېرده انساننی انسان صفتیده کۉریشمهیدی، اونی فقط افغانستانلیک، ایشچی و مهاجر صفتیده کۉریشهدی.»
بو شرایط فریده اوچون مهاجرت فقط افغانستاننی ترک اېتیش اېمس، بلکه خواطر، تشویش و روحی باسیم بیلن کېچهدیگن تجربهگه ایلنگن. اونینگ اَیتیشیچه، حیاتینینگ ناانیق حالتی، فرزندلری حقیدهگی خواطر و انیق کېلهجک قوره آلمهسلیک اونینگ روحی حالتیگه هم تأثیر کۉرسهتگن.
او قۉشیمچه قیلهدی: «هر کونی اۉزیم و بالهلریمنینگ کېلهجگی نیمه بۉلیشینی اۉیلهیمن. بو حالتده ینه قنچه دوام اېتیشیمیز کېرهک؟ هر کونی فرزندلریم اولغهیهیاتگنینی و اۉقی آلمهیاتگنینی کۉرگنیمده، بالهلریمنینگ کېلهجگی نیمه بۉلیشیدن عذاب چېکهمن. نېگه بیز عادی حیاتدن محروم بۉلیشیمیز کېرهک؟ بو بالهلرنینگ گناهی نیمه؟ قیزیمنینگ کېلهجگی نیمه بۉلهدی؟ ینه مینگلب سواللر هر کونی خَیالیمنی بند قیلهدی.»
فریده فرزندلرینینگ کېلهجگی و روحی حالتی حقیده دوام اېتیب، شوندهی دېیدی: «مېنینگ قۉرقوویم شو که حیاتیم ییللر دوامیده شو بېقرارلیکده اۉتیب کېتهدی و بالهلریم تعلیم آلیش، رواجلنیش و اۉز کېلهجگینی قوریش امکانیتیدن محروم بۉلیب قالهدی. بو شرایط حقیده اۉیلش مېنی بوتونلهی توشکونلیککه توشیردی. هر کونی اوّلگی کوندن کۉره کۉپراق توشکونلیککه توشهیاتگنیمنی حس قیلهمن. بو توشکونلیک نهفقط روحی حالتیمنی بوزدی، بلکه تنهمنی هم چرچهتیب، کسل قیلدی.»
فریدهنینگ تجربهسی فقط بیر مهاجر عیالنینگ حکایهسی اېمس. مملکتدهگی سیاسی و خوفسیزلیکدهگی اۉزگریشلردن سۉنگ مهاجرت قیلیشگه مجبور بۉلگن کۉپلب افغانستانلیک عیاللر هم شونگه اۉخشهش معمالرگه دوچ کېلماقده. اولر افغانستانده ایش، اجتماعی موقع و کسبی مسوولیتلرگه اېگه اېدی، بیراق مهاجرتدن کېین بو امکانیتلرنینگ کۉپینی یۉقاتدی و حیاتنینگ اېنگ عادی احتیاجلرینی تأمینلشده هم چېکلاولرگه دوچ کېلماقده.
نور صدف جهان قاریزاده ینه بیر افغانستانلیک مهاجر عیال بۉلیب، طالبان حاکمیتگه قَیتیشیدن آلدین پروان ولایتیدهگی عیاللرنی قۉللب-قوّتلش مرکزی مسوولی صفتیده فعالیت یوریتگن. او ییللر دوامیده عیاللرگه نسبتاً زۉرآورلیک قربانلرینی قۉللب-قوّتلش اوچون ایشلهگن، بیراق خوفسیزلیک تهدیدلریدن سۉنگ افغانستاننی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن و حاضر ایرانده یېتّی کیشیلیک عایلهنینگ باشلیغی صفتیده یشهیدی.
او شوندهی دېیدی: «مېن اۉن ییل دوامیده زۉرآورلیک قربانلرینینگ ایشلرینی کۉریب چیقدیم و اولر اوچون عدالت طلب قیلدیم، اما حاضر اۉزیم ایرانده جوده آغیر شرایطده، هېچ قندهی امکانیتسیز یشهیپمن. مېن و همکسبلریم خوفسیزلیک تهدیدلری، طالبان تامانیدن حبسگه آلینیشی و قییناققه سالینیشیدن قۉرقیب، افغانستاننی ترک اېتیب، ایرانگه کېلیشگه مجبور بۉلدیک.»
نور صدف افغانستاننی ترک اېتگنیدن سۉنگ هېچ بۉلمهگنده خوفسیز محیطده یشهی آلهمن، دېب اۉیلهگنینی اَیتهدی، بیراق انیق یشهش شرایطینینگ یۉقلیگی و حیاتی امکانیتلردن فایدهلنه آلمهسلیگی اونی و عایلهسینی جدّی معمالرگه دچار قیلگن.
او شوندهی دېیدی: «بو یېرده عیاللر حقوقلری و انسان حقوقلری فعاللری هېچ قندهی قۉللب-قوّتلش و امکانیتلرگه اېگه اېمس. اساسی معمالریمیزدن بیری یشهش رخصتی و قانونی حجتلرنینگ یۉقلیگیدیر. مهاجرت ادارهسیگه مراجعت قیلگنیمیزده، ایشیمیز کۉریب چیقیلمهیدی و تشکیلاتلر تامانیدن هم هېچ قندهی یاردم کۉرسهتیلمهیدی. حاضر ایرانده تقدیری ناانیق حالده قالیب کېتدیم و عیناً شو ناانیقلیک مېنگه اېنگ کتّه باسیمنی اۉتکزیب، خاطرجمعلیگیمنی تارتیب آلدی.»
نور صدف اوچون مهاجرت تجربهسی دېپورت قیلینیش قۉرقووی و کمسیتووچی مناسبتلر بیلن هم باغلیق. اونینگ اَیتیشیچه، افغانستانلیک مهاجرلرنی دېپورت قیلیشگه باسیم کوچهیگن دورلرده کۉپلب عایلهلر حتا باشپناه تاپیشده هم معمالرگه دوچ کېلگن.
او قۉشیمچه قیلهدی: «اۉتگن ییلی افغانستانلیکلرنی دېپورت قیلیش کمپنیسی دوامیده حتا محلی اهالی هم مهاجرلرنینگ حیاتینی حکومتگه کۉرسهتیب، «افغانستانلیکلر، اولرنی چیقریب یوبارینگلر»، دېر اېدی. هېچ کیم مهاجرلرگه اویینی اجارهگه بېریشگه راضی اېمسدی. بو حالت قریب ایکّی آی دوام اېتدی و مېن اوچون جوده آغریقلی بۉلدی.»
بو باسیملر نور صدفنینگ اجتماعی و کسبی حیاتیگه هم تأثیر کۉرسهتگن. ییللر دوامیده باشقهلرنینگ حقوقلرینی حمایه قیلیش اوچون فعالیت یوریتگن عیال حاضر اۉزینی فعالیتینی دوام اېتتیریش و عایلهسی اوچون یارقین کېلهجک قوریش امکانیتیگه اېگه بۉلمهگن شرایطده کۉرماقده.
او شوندهی دېیدی: «مهاجرت حیاتیمنینگ برچه جبههلرینی فلج قیلدی؛ نه ایشلش حقوقیم بار، نه تعلیم آلیش حقوقیم، نه فعالیتیمنی دوام اېتتیریش امکانیتیم. کونلریم و تونلریم عذاب بیلن اۉتماقده. بو چېکلاولر مېنی جوده چرچهتدی و اۉزیمنی خودّی محبوسدېک حس قیلهمن؛ فقط تیریکمن، اما یشهمهیهپمن.»
بو عیاللرنینگ حکایهلری شونی کۉرسهتهدی که مجبوری مهاجرت افغانستان وطنداشلرینینگ کۉپچیلیگی اوچون معمالرنینگ یکونی بۉلمهگن. اوروش، خوفسیزلیکنینگ یۉقلیگی، خوفسیزلیک تهدیدلری و سیاسی اۉزگریشلر سبب مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگنلر مېزبان مملکتده هم حیاتلرینینگ تورلی جبههلریگه تأثیر کۉرسهتهیاتگن معمالرگه دوچ کېلماقده.
افغانستانلیک مهاجرلر آرهسیده اجتماعی فعاللر، ژورنالیستلر، انسان حقوقلری حمایهچیلری و حکومتنینگ سابق خادملری اۉتمیشدهگی فعالیتی سبب خوفسیزلیک خواطرلری کۉپراق بۉلگن گروهلردن حسابلنهدی. شو بیلن بیرگه، برقرار یشهشنینگ یۉقلیگی، ایش و تعلیمگه کیریشدهگی قیینچیلیکلر، اقتصادی باسیم و دېپورت خواطری اولرنینگ حیاتینی ناانیق حالتگه سالیب قۉیگن.
بو عایلهلرنینگ کۉپچیلیگی اوچون مهاجرتنینگ اېنگ آغیر جهتی فقط قشّاقلیک و اقتصادی معمالر اېمس، بلکه خوفسیزلیک و یارقین کېلهجکنینگ یۉقلیگی دیر. اولر مېزبان مملکتده قنچه وقت قالیشلری ممکنلیگینی، فرزندلرینینگ تعلیمینی دوام اېتتیریش امکانیتی یرهتیلهدیمی یاکه یۉقمی و اۉزلری ینه کسبی همده اجتماعی حیاتلریگه قَیته آلهدیلرمی یاکه یۉقمی، بیلیشمهیدی.
کۉپلب عیاللر اوچون مهاجرت قۉرقوو، کوتیش و ناانیقلیک اۉرتهسیدهگی حیاتگه ایلنگن؛ افغانستاندهگی اۉتمیش بای بېریلگن، مېزبان مملکتدهگی بوگون چېکلاولر بیلن اۉتماقده، کېلهجک اېسه هنوز موهوملیک پردهسی آرتیده قالماقده.
