پنجشیرده ۱۴ کیشینی اۉلدیرگنینی تن آلگن بیر طالب؛ «انسانیتگه قرشی جنایت»نینگ آچیق یره‌سی
امین کاوه
طالبان بو گروه تشکیل اېتیلگنیدن بویان کېنگ کۉلمده و منتظم روشده عامه‌وی قاتللیک، انسانیتگه قرشی جنایتلر و مخالفلرینی قییناققه سالیشده عیبلنیب کېلماقده. بو گروه سۉنگگی بېش ییلدن آرتیق وقت دوامیده هم، عمومی کېچیریم اعلان قیلینگنینی دعوا قیلگنیگه قره‌مه‌ی، مخالفلرینی گروه-گروه قیلیب، قۉللری باغلنگن حالده آتیب اۉلدیرگن. اېنگ سۉنگگی حالتده، طالبان اعضالریدن بیری بریتانیالیک سیاح بیلن صحبتده پنجشیرده یالغیز اۉزی ۱۴ کیشینی اۉلدیرگنینی تن آلگن. بریتانیالیک سیاح اۉزی‌نینگ یوتیوب کانالیده اعلان قیلگن ویدیوده ترجمان بو طالبان اعضاسی مذکور کیشیلرنی افغانستان ملی قرشیلیک جبهه‌سیگه اعضا بۉلگنلیکده عیبلب اۉلدیرگنینی اَیته‌دی؛ بیراق طالبان جنگچیسی‌نینگ اۉزی ملی قرشیلیک جبهه‌سی نامینی انیق تیلگه آلمه‌یدی. اَیریم فایده‌لنووچیلر همده سیاسی و مدنی سیمالر بو بیاناتلرگه مناسبت بیلدیرر اېکن، اولرنی طالبان تامانیدن اوروش جنایتلری صادر اېتیلگنی و مخالفلر قیرغین قیلینگنی‌نینگ بېلگیسی دېب بهاله‌گن. اولر بو بیاناتلرنی طالبان جنایتلری‌نینگ «کیچیک بیر قِسمی» دېب تعریفلب، بونده‌ی خطی-حرکت انسانیتگه قرشی جنایت اېکنینی تأکیدله‌گن.
بریتانیالیک سیاح و کانتېنت یره‌تووچیسی ویل بیلی، دوشنبه کونی، ۶ میزان، افغانستانگه قیلگن تۉرت کونلیک سفری حقیده‌گی «دنیاده‌گی اېنگ خوفلی مملکتده تۉرت کون» ناملی ویدیونی یوتیوب کانالیده اعلان قیلگن. ویدیو‌نینگ یکونی قِسمیده او طالبان اعضالریدن بیری بیلن صحبتلشه‌دی. اوشبو جنگچی پنجشیرده ۱۴ کیشینی اۉلدیرگنی حقیده فخر بیلن گپیره‌دی و بالواسطه مسلمان بۉلمه‌گن آدملرنی اۉلدیریش اونینگ اوچون «بیر تاووقنی اۉلدیریشدېک» اېکنینی اَیته‌دی.
ویدیوده او طالبان اعضالری بیلن بیرگه افغانستان‌نینگ بیر نېچه ولایتیگه سفر قیلگنی، کلاشنکوف‌دن اۉق اوزگنی و طالبان‌نینگ نظارت-اۉتکزیش پستلریده اوروش، قورال-یراغ، شخصی حیات، نکاح و عیاللر حقیده صحبتلشگنی کۉرینه‌دی.
اوشبو طالبان اعضاسی بیلی بیلن صحبتده مکتبنی تمامله‌گچ، ننگرهارده‌گی دینی مدرسه‌گه قۉشیلگنی حقیده گپیره‌دی و مذکور دینی مدرسه‌ده حربی همده جهادی تعلیم آلگنینی اَیته‌دی. او، شونینگدېک، کنر ولایتیده داعش اعضالری بیلن جنگ قیلگنینی و اولر بیلن اوروشنی امریکا کوچلری بیلن جنگ قیلیشدن قیینراق دېب بیلیشینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، داعش اعضالری اۉز اعتقادلری اساسیده جنگ قیله‌دی، امریکا کوچلری اېسه معاش آلیش و اوییگه قَیتیش اوچون جنگ قیله‌دی.
اوشبو طالبان جنگچیسی صحبت دوامیده مسلمانلرنی اۉلدیریش بیلن اونینگ نظریده اسلامنی قبول قیلمه‌یدیگن آدملرنی اۉلدیریش اۉرته‌سیده فرق بارلیگینی اَیته‌دی. او شو موضوعگه اشاره قیلیب، مسلمان بۉلمه‌گنلرنی اۉلدیریش اونینگ اوچون بیر تاووقنی اۉلدیریشدېک آسان اېکنینی تأکیدله‌یدی.
بریتانیالیک سیاح طالبان جنگچیسیدن شو پیتگچه شخصا نېچه کیشینی اۉلدیرگنینی سۉره‌گنیده، او بیر مرته پنجشیرده ۱۴ کیشینی اۉلدیرگنینی اَیته‌دی. بیلی بو آدملر داعش اعضالری بۉلگنمی، دېب سۉره‌گنیده، طالبان ترجمانی: «یۉق، اولر افغانستان ملی قرشیلیک جبهه‌سی اعضالری اېدی»، دېب جواب بېره‌دی.
اوشبو ویدیو‌نینگ اجتماعی ترماقلرده ترقه‌لیشی کېنگ مناسبتلرگه سبب بۉلدی. اَیریم فایده‌لنووچیلر اونی طالبان تامانیدن اوروش جنایتلری و تینچ اهالی‌نینگ قیرغین قیلینگنینی تصدیقلاوچی دلیل دېب بیلگن همده بو حرکت اېتنیک سببلرگه اېگه بۉلگنینی دعوا قیلگن.
افغانستاندهگی سابق بیلیم یورتی پروفیسورلریدن بیری نصرت‌الله بهرنگ، طالبان جنگچیسی‌نینگ پنجشیرده ۱۴ کیشینی اۉلدیرگنی حقیده‌گی اقراریگه اشاره قیلیب، شونده‌ی یازگن: «بو افغانستان‌نینگ بوتون حدودیده، اینیقسه پنجشیر، بغلان، بدخشان، تخار و شمالیده قبیله نامیدن دین آستیده حکمرانلیک قیله‌یاتگن یاووزلیک تامانیدن صادر اېتیلگن جنایتلر‌نینگ کیچیک بیر قِسمیدیر. پنجشیری بۉلیش قیرغین اوچون بیرینچی بهانه‌دیر. اگر کابل کۉچه‌لری‌نینگ بیرار بورچه‌گیده حادثه یوز بېرسه، یاووزلیک حکمرانلیگی‌نینگ پولیس‌لری هېچ قنده‌ی دلیل و حجتسیز اۉشه محله‌ده‌گی پنجشیریلرنی ایزله‌یدی. بوگون افغانستانده عادی پنجشیر اهالیسی جماعه‌وی طرزده جزالنماقده. اولر همه جایدن قوویلگن. پنجشیر خلقی و پنجشیر ولایتیگه دشمن، اسیر و باسیب آلینگن حدود کبی مناسبت قیلینماقده. بوگونگی کونده حتا پنجشیر قیشلاغی‌نینگ اهالیسی هم رخصتسیز اۉز اېکینچیلیک یېرلریگه باریشگه حقلی اېمس.»
هجویه یازووچی احسان سلام کنایه‌لی آهنگده شونده‌ی یازگن: «هر کیم نیمه‌دندیر فخرلنه‌دی. بو تجاوزکار بیر کونده اۉن تۉرت پنجشیرینی اۉلدیرگنی بیلن مقته‌نه‌دی! بو فخر اېندی خوف قۉنغیراغی اېمس؛ انسانیتگه قرشی جنایت قۉنغیراغی دیر. خوف قۉنغیراغی بوندن قیرق-بېش اۉن ییل اوّل چه‌لینگن اېدی! اۉلدیریش سۉزی اېندی هېچ قنده‌ی مناسبت اویغاتمه‌یدی؛ گۉیا اۉلدیریش سوو ایچیش بیلن تېنگدېک.»
سابق حکومت دوریده کابل ساغلیقنی سقلش باشلیغی خوشحال نبی‌زاده، شونده‌ی یازگن: «جمعیت‌نینگ بیر قتلمیدن انسانیلیک آلیب تشلنگنده، زۉرآورلیک صادر اېتووچیلر اوچون اولرنی اۉلدیریش آسانلشه‌دی؛ چونکه جبرلنووچی اېندی اولر‌نینگ آنگیده جانی، عایله‌سی، حس-تویغولری و یشش حقوقیگه اېگه انسان اېمس، بلکه دشمن و نشانگه ایلنتیریله‌دی. انه شونده‌ی محیطده کیمدیر ۱۴ کیشینی اۉلدیرگنی حقیده خاطرجمع گپیریشی و بوندن فخرلنیشی ممکن.»
اونینگ اَیتیشیچه، سۉنگگی بېش ییل دوامیده پنجشیر خلقی انسانیلیکدن محروم اېتیلیش حالتیگه دوچ کېلگن. او قۉشیمچه قیله‌دی: «بو خوفلی محیطنی یره‌تیش مسؤولیتی فقط قوراللنگن طالبان اعضالریگه تېگیشلی اېمس. بو زۉرآورلیکنی عادتی حالگه ایلنتیره‌یاتگن، جبرلنووچیلرنی قدرسیزلنتیره‌یاتگن و بو حرکتگه دینی توس بېره‌یاتگن کیشیلر هم اوشبو محیط‌نینگ دوام اېتیشیده اۉز حصه‌سیگه اېگه.»
بو آره‌ده ۸صبح گزېته‌سی هم اۉزی‌نینگ تېرگاو حساباتلریده طالبان افغانستان اوستیدن حکمرانلیک قیلگن دستلبکی آیلریده، یېتّی کون ایچیده پنجشیر‌نینگ دره تومنیدن ۱۷ نفر اهالینی آتیب اۉلدیرگنینی انیقله‌گن اېدی. ۸صبح‌نینگ باشقه بیر حساباتیگه کۉره، طالبان پنجشیر‌نینگ ۷۰ نفر اهالیسینی هم قۉللری باغلنگن حالده آتیب اۉلدیرگن. اوشبو آتیشمه‌لر‌نینگ ویدیولری هم اجتماعی ترماقلرده کېنگ ترقه‌لگن. اۉشه پیتده طالبان بو آدملر افغانستان ملی جبهه‌سی اعضالری بۉلگنینی دعوا قیلگن؛ محلی منبعلر اېسه اۉلدیریلگنلر آره‌سیده اَیریم تینچ اهالی، جمله‌دن اۉقووچیلر و ایشچیلر هم بۉلگنینی تصدیقله‌گن.
شونینگدېک، طالبان حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن کېین اجتماعی ترماقلرده کۉپلب ویدیولر ترقه‌لگن بۉلیب، اولرده تینچ اهالی یلینیب، آزاد قیلینیشینی سۉره‌گنیگه قره‌مه‌ی، طالبان جنگچیلری تامانیدن آتیب اۉلدیریله‌یاتگنی کۉرینه‌دی. اۉشه پیتده بو گروه جبهه‌لر‌نینگ کۉپچیلیک اعضالرینی اسیرگه آلگنیدن سۉنگ آتیب اۉلدیرگن.
ایکّی کون اوّل «پنجشیریلر خلق‌ارا کېنگشی» ناملی تشکیلات هم اۉز حساباتیده بیر ییل دوامیده پنجشیرده طالبان تامانیدن ۶۶ ته مقصدلی قاتللیک و ۳۴۰ ته حبسگه آلیش همده قییناققه سالیش حالتی قید اېتیلگنینی معلوم قیلگن اېدی. اوشبو کېنگش‌نینگ اَیتیشیچه، ۱۵۰ دن آرتیق عایله طالبان تامانیدن یشه‌ش جایینی ترک اېتیشگه مجبور قیلینگن.
مذکور حساباتگه کۉره، طالبان پنجشیرده ۷۰۰ دن آرتیق حربی مرکز و بزه تشکیل اېتگن همده اوشبو ولایتده ۲۱ مینگدن آرتیق حربی کوچ جایلشتیرگن.
