ایشسیزلیک و امکانیتلر‌نینگ کمه‌ییشی؛ آدملر امیدسیزلیک و قیینچیلیکلر بیلن کوره‌شماقده
ایلیا
مملکت‌نینگ بیر قطار وطنداشلری افغانستانده ایشسیزلیک‌نینگ آرتیشی و ایش امکانیتلری‌نینگ کمه‌ییشیدن شکایت قیلماقده. اولر ماس ایش ا‌ۉرینلری‌نینگ یۉقلیگی کۉپلب یاشلر و عایله‌لر باقووچیلرینی اقتصادی معمالرگه دچار قیلگنینی اَیتماقده. مملکت وطنداشلری قۉشیمچه قیلیشیچه، طالبان افغانستاننی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ خصوصی کمپنیلرده‌گی ایش امکانیتلری سېزیلرلی درجه‌ده کمه‌یگن، دولت اداره‌لریده اېسه ایشگه قبول قیلیش جریانیده ایش تجربه‌سی یاکه طالبان بیلن یقین علاقه‌لری بۉلگن شخصلرگه کۉپراق امکانیت بېریلماقده. اهالی ایشسیزلیک‌نینگ دوام اېتیشی اولرنی مهاجرت، وقتینچه‌لیک ایشلر و کم درآمدلی کسبلرگه اونده‌یاتگنینی تأکیدله‌ماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، دایمی درآمد‌نینگ یۉقلیگی عایله‌لر اوچون تیریکچیلیک خرجتلرینی آغیرلشتیرگن و یاشلر‌نینگ کېله‌جککه بۉلگن استقباللرینی هم چېکله‌گن.
هرات، پنجشیر، کنر، کابل، خوست و غزنی ولایتلری‌نینگ بیر قطار اهالیسی ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده حاضرگی شرایطنی حسابگه آلگن حالده طالبان تامانیدن ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیلیشیگه کتّه امید قیلمه‌یاتگنینی اَیتماقده. اولر خصوصی کمپنی و تشکیلاتلردن یاشلر، اینیقسه عالی معلوماتلی شخصلر اوچون کۉپراق ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش شرایطینی تأمینلشنی سۉره‌ماقده. شونینگدېک، اولر ایشسیزلیکنی کمه‌یتیریش اوچون خصوصی سکتورده سرمایه کیریتیش شرایطی یره‌تیلیشی و ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیش همده یاش ایشچی کوچینی جلب قیلیش بۉییچه انیق دستورلر ایشلب چیقیلیشی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌ماقده.
غزنی اهالیسیدن بیری، حقوق و سیاسی فنلر یۉنه‌لیشی بیتیرووچیسی شیرالله‌نینگ اَیتیشیچه، قریب بیر ییلدن بېری مناسب ایش تاپیشگه حرکت قیلماقده، بیراق حاضرگچه اۉز متخصصلیگیگه ماس ایش تاپه آلمه‌گن. او ایش ا‌ۉرینلری‌نینگ یۉقلیگی کۉپلب یاشلرنی متخصصلیگیگه ماس بۉلمه‌گن و کم درآمدلی ایشلرگه مراجعت قیلیشگه مجبور قیلگنینی قۉشیمچه قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، طالبان اداره‌لری و اَیریم خصوصی تشکیلاتلرده ایشگه قبول قیلیش جریانیده‌گی واسطه‌چیلیک و قومپره‌ستلیک هم یاشلر‌نینگ ایش امکانیتلریدن فایده‌لنیشینی چېکله‌یاتگن عامللردن بیریدیر.
شیرالله شوندی دېیدی: «ایشسیزلیک مملکت یاشلری دوچ کېله‌یاتگن معمالردن بیریدیر. حتا خارجده تحصیل آلگن یاشلر هم افغانستانگه قَیتگنلریده، قَیتگنیدن پُشیمان بۉله‌دی؛ چونکه افغانستانده ایش امکانیتی یۉق.»
کابل اهالیسیدن بیری، کابل بیلیم یورتی‌نینگ ژورنالیزم و عمومی علاقه‌لر یۉنه‌لیشی بیتیرووچیسی ستوده بیلیم یورتینی تمامله‌گچ، اۉز متخصصلیگیگه ماس ایش تاپیش او اوچون قیین بۉلگنینی اَیته‌دی. او ایش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی نه‌فقط یاشلر‌نینگ درآمدیگه تأثیر قیلگنینی، بلکه اولر‌نینگ بیلیم و قابلیتلریدن فایده‌لنیش امکانیتینی هم چېکله‌گنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
ستوده دېیدی: «قابلیتی، بیلیمی و ایشلش ایسته‌گی بار هر بیر انسان کېله‌جگینی قوریش و اۉز قابلیتلرینی ایشگه سالیش اوچون امکانیتگه اېگه بۉلیشگه لایق. ایش ا‌ۉرینلرینی یره‌تیش، اصلیده، جمعیت کېله‌جگیگه سرمایه کیریتیشدیر.»
هرات اهالیسیدن بیری فوزیه ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی کۉپلب یاشلرنی تیریکچیلیک خرجتلرینی قاپلش اوچون اۉز متخصصلیگیگه علاقه‌سی بۉلمه‌گن ایشلرگه مراجعت قیلیشگه مجبور قیلگنینی اَیته‌دی. او اۉزی هم اۉقیشنی تمامله‌گنیدن سۉنگ قابلیتلریگه ماس ایش تاپه آلمه‌گنینی و اَیریم یاشلر تیریکچیلیک خرجتلرینی تأمینلش اوچون تیکووچیلیک و گوزه‌لیک سالونلری کبی ایشلرگه مراجعت قیلگنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
فوزه‌ییه دېیدی: «افسوس که عالی معلوماتلی یاشلر‌نینگ اکثریتی، هم عیاللر، هم اېرککلر، ایشسیز. مېن تصویری صنعت یۉنه‌لیشیده اۉقیگنمن، اما درآمد تاپیشیم ممکن بۉلگن ایش یۉق. یاشلر‌نینگ اکثریتی تیکووچیلیک یاکه سرتراشلیککه مراجعت قیلگن.»
بیتیرووچیلردن تشقری، ملَکه‌لی ایشچیلر و مردکارلیک قیلووچیلر هم ایش تاپیش قیینلیگیدن شکایت قیلماقده.
خوست اهالیسیدن بیری امرالدین، بیلیم یورتینی بیتیرگنیدن کېین کۉپلب یاشلر ایش یۉقلیگی سببلی ایشسیز قاله‌یاتگنینی، ملَکه‌لی ایشچیلر اېسه کونلیک ایش تاپیشده قیینچیلیکلرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی.
خوستلیک بو اهالی دېیدی: «عالی معلوماتلی یاشلر بیلیم یورتیلرنی بیتیریب چیقه‌دی، اما ایشسیز قاله‌دی. خوست شهری‌نینگ مرکزی کۉچه‌لریدن بیریده هر کونی ییغیله‌دیگن ملَکه‌لی ایشچیلر قۉللری بۉش حالده اویلریگه قَیته‌دی و اولردن فقط آزچیلیک ایش تاپه‌دی.»
کنر اهالیسیدن بیری شاهد خان ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی و اقتصادی وضعیت‌نینگ یامانلیگی کۉپلب عایله‌لر حیاتینی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. او قشّاقلیک و ایشسیزلیک اَیریم باله‌لر‌نینگ تعلیمنی دوام اېتتیریش اۉرنیگه عایله‌لری‌نینگ خرجتلرینی قاپلشگه یاردم بېریش اوچون ایش بازاریگه کیریشیگه سبب بۉلگنینی قۉشیمچه قیله‌دی.
شاهد خان دېیدی: «ایش امکانیتی قه‌یېرده؟ اقتصادیمیز صفر. تۉغری، باله‌لر قشّاقلیک سببلی اۉقیشنی تشلب، ایشلشگه کېتماقده. یوقاریده تورگنلر‌نینگ هېچ قنده‌ی امکانیتی یۉق.»
پنجشیر اهالیسیدن بیری شمس‌الله ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگینی مملکت یاشلری‌نینگ اساسی معمالریدن بیری دېب بیله‌دی و بو حالت‌نینگ دوام اېتیشی اجتماعی و اقتصادی عاقبتلرگه هم آلیب کېلیشی ممکنلیگینی اَیته‌دی. او اَیریم یاشلر‌نینگ مخدره مادّه‌لرنی استعمال قیلیشگه مراجعت قیلیشی و روحی معمالرگه دوچ کېلیشینی ایشسیزلیک‌نینگ عاقبتلریدن دېب حسابلش ممکنلیگینی قۉشیمچه قیله‌دی.
شمس‌الله شوندی دېیدی: «بوگونگی کونده ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی مملکت ایشچی کوچی‌نینگ کتّه قِسمینی معمالرگه دچار قیلماقده. یاشلر‌نینگ مخدره مادّه‌لرنی استعمال قیلیشگه مراجعت قیلیشی و روحی معمالرنی شولر جمله‌سیگه مثال صفتیده کېلتیریش ممکن.»
بو پنجشیر یشاوچیسی قۉشیمچه قیله‌دی: «هر قنده‌ی ایشلب چیقریش محصولاتلرنی بازارگه چیقریش اوچون ایشچی کوچی، منبعلر و ماشین-اسکونه‌لرگه محتاج؛ بیراق مملکتده منبعلر و ایشچی کوچی موجود بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، بو امکانیتلردن فایده‌لنیلمه‌گن.»
پنجشیر اهالیسیدن ینه بیری مارینا عمومی ایشسیزلیکدن تشقری، اوشبو ولایتده عیاللر هم ایش تاپیشده ینه‌ده کۉپراق چېکلاولرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیته‌دی. او اَیریم اهالی کونلیک ایشلرده، بعضیلری اېسه دولت اداره‌لریده ایشله‌یاتگنینی، بیراق ینه بیر گروه عموماً ایشگه اېگه اېمسلیگینی قۉشیمچه قیله‌دی.
مارینا دېیدی: «اقتصادی وضعیت جوده ضعیف. بعضیلر ایشچی، بعضیلر دولت ایشیده، بعضیلر اېسه ایشسیز. عموماً آلگنده، خلق‌نینگ اقتصادی احوالی یخشی اېمس. اگر عیاللرنی نظرده توته‌‌یاتگن بۉلسنگیز، اولر‌نینگ اکثریتی ایشسیز.»
بو شکایتلر افغانستان اقتصادیاتی همان جدّی چېکلاولرگه دوچ کېله‌یاتگن بیر پیتده بیلدیریلماقده. جهان بانکی ۲۰۲۵-ییلگی حساباتیده افغانستان یاشلری‌نینگ قریب تۉرت‌دن بیر قِسمی ایشسیز اېکنینی و ایش بیلن تأمینلنگن کۉپلب یاشلر هم پست درآمد، قیسقه‌راق ایش وقتی همده تعلیم درجه‌سیگه ماس کېلمه‌یدیگن کسبلرگه دوچ کېله‌یاتگنینی اَیتگن اېدی.
افغانستان‌نینگ ۲۰۲۶-ییل اوچون احتیاجلر و انسانپرورلیک جواب دستوریگه کۉره، قریب ۲۱،۹ میلیون کیشی، یعنی مملکت اهالیسی‌نینگ قریب ۴۵ فایزی انسانپرورلک یاردمگه محتاج. شولردن ۱۷،۵ میلیون کیشی یاردم آلیش اوچون مقصد قیلیب بېلگیلنگن.
شو بیلن بیرگه، اقتصادی انقراض و عایله‌لر‌نینگ خرید قابلیتی‌نینگ پسه‌ییشی آزیق-آوقت خوفسیزلیگی و تۉییب-آوقت‌لنمسلیک معمالری بیلن بیرگه کېچماقده. ۲۰۲۶-ییلگی حساب-کتابلرگه کۉره، افغانستانده قریب ۱۷،۴ میلیون کیشی اۉتکیر آزیق-آوقت خوفسیزلیگی معماسیگه دوچ کېلماقده و بېش یاشگچه بۉلگن قریب ۳،۷ میلیون باله هم اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکماقده.
