افغانستان، شانگهای همکارلیک تشکیلاتیدهگی رقابت و همکارلیک کېسیشگن نقطه
فیاضالدین غیاثی
۱-سپتمبر کونی قیرقیزستان پایتختی بیشکک شهریده بۉلیب اۉتگن شانگهای همکارلیک تشکیلاتی (SCO) ییغیلیشی ینه بیر بار اعضا دولتلرگه اوراسیا آلدیده تورگن خوفسیزلیک و اقتصادی معمالرنی محاکمه قیلیش اوچون قولهی میدان یرهتدی. افغانستان منطقوی برقرارلیکنینگ اساسی مرکزی و تشکیلات اعضالری اۉرتهسیدهگی مناسب یاکه تفاوت درجهسینینگ مهم کۉرسهتکیچی صفتیده کون ترتیبیگه چیقدی. اوشبو ییغیلیشنینگ حقیقی بهاسی شونی کۉرسهتهدی که شانگهای تشکیلاتی اعضالری رسمی بیانات و چیقیشلریده افغانستانده تینچلیک و برقرارلیککه اېریشیش ضرورلیگی بارهسیده رسماً یکدل بۉلسهلر-ده، عمومی منفعتلر، اجرا میکانیزملری و سیاسی یاندهشوولر بارهسیده سېزیلرلی تفاوتلر سقلنیب قالماقده. ییغیلیش تحلیلی، اینیقسه، هندوستان اېگهللهگن مهم یاندهشوو خوفسیزلیک، تروریزم و منطقوی باغلیقلیکنینگ مرکّب جهتلرینی نمایان اېتهدی. بولر اېسه پاکستاننینگ حالتی همده اونینگ ینهده کېنگراق منطقوی و خلقارا سیاستی بیلن بېواسطه باغلیق.
ییغیلیش اعضالرنینگ عمومی یاندهشووی کۉپراق سلبی، ایجابی اېمسلیگینی کۉرسهتدی. مرکزی آسیا دولتلری، روسیه، چین و هندوستان افغانستان حدودیدن کېلیب چیقهدیگن تروریزم، مخدره مادّهلر سوداسی و بېقرارلیکنینگ ترقهلیشی احتمالیدن خواطرده. بیراق کابلدهگی باشقروو بیلن قندهی مناسبتده بۉلیش بارهسیده چوقور تفاوتلر موجود. مسکو، پکن و تاشکېنت کبی تامانلر عملی دیپلوماسی و کابل بیلن علاقه کاناللرینی آچیشگه اینتیلهیاتگن بیر پیتده، ینگی دهلی نهایتده احتیاطکارلیککه اساسلنگن، رسمی تن آلمسلیک، افغانستان خلقینینگ اساسی حقوقلریگه اورغو بېریش و تروریزمگه قرشی کورهشگه عملی صداقتنی نظرده توتووچی یاندهشوونی قبول قیلگن. شو بیلن بیرگه، بیشکک ییغیلیشی منطقهدهگی هېچ بیر دولت خوفسیزلیگی تأمینلنمهگن افغانستاننینگ تۉلیق یکّهلنیب قالیشینی قۉللب-قوّتلهمسلیگینی انیق کۉرسهتدی.
خوفسیزلیک و تروریزم مسألهسیده هندوستان باش وزیری نارندرا مودینینگ بیاناتلری اوشبو ییغیلیشده بیلدیریلگن اېنگ انیق و جدّی یاندهشوو بۉلدی. اوراسیاده خوفسیزلیک و برقرار تینچلیک افغانستاندهگی وضعیتگه باغلیقلیگینی تأکیدلهگن مادی تروریزمنی مالیهلشتیریش، یاللش ترماقلری، رادیکاللشوو و خوفسیز باشپناهلرنی اۉز ایچیگه آلگن ترورچیلیک تیزیمینی توبدن و بوتونلهی یۉق قیلیشگه چقیردی. پاکستان نامینی بېواسطه تیلگه آلمهگن حالده، مادی تروریزمدن تشقی سیاست واسطهسی صفتیده فایدهلنهدیگن و ترورچیلرگه باشپناه بېرهدیگن دولتلرگه انیق آگاهلنتیریش یوباردی. اونینگ بیاناتلری ترورچی گروهلرگه قرشی حقیقی کورهشده صمیمی اېمسلیکده عیبلنهیاتگنی، چېگره خوفسیزلیگی بارهسیدهگی قرهمه-قرشی سیاستی، چېگره اۉتیش یۉللرینینگ تېز-تېز یاپیلیشی و پراکسی کوچلرنی قۉللب-قوّتلشده عیبلنهیاتگنی سببلی خلقارا مقیاسده بیر نېچه بار تنقید آستیده قالگن پاکستانگه نسبتاً کوچهییب بارهیاتگن دیپلوماتیک باسیمنی عکس اېتتیردی. هندوستاننینگ ایکّی خیل ستندردلرنی رد اېتیش بارهسیدهگی قطعی طلبی پاکستاننی، اونینگ باش وزیری شهباز شریف تامانیدن وکیللیک قیلینگن حالده، اینیقسه مدافعه یاندهشووگه توشیریب قۉیدی.
سودا و منطقوی باغلیقلیک مسألهسیده هندوستان شانگهای مجلسیده تیزیملی یاندهشوونی ایلگری سوردی. ینگی دهلی ترانزیت یۉلکلرینی رواجلنتیریش، لوجستیک ترماقلرینی مدرنیزه قیلیش و باجخانه جریانلرینی رقملشتیریش فقط دولتلرنینگ حدودی یخلیتلیگی و ملی حاکمیتلرینی حرمت قیلینگن تقدیردهگینه مضمون کسب اېتیشی ممکنلیگینی تأکیدلهدی. شو بیلن بیرگه، اسلامابادنینگ قوروقلیک آرقهلی قتناوگه قۉیگن تۉسیقلری و هندوستاننینگ مرکزی آسیا بیلن پاکستان حدودی آرقهلی سودا قیلیشیگه قۉیگن سیاسی چېکلاولری اساسی تۉسیقلر صفتیده نمایان بۉلدی.
امکانیتلر نقطه نظریدن، هندوستاننینگ افغانستان خلقیگه یاردم بېریش و مملکتنینگ انسانی صلاحیتیدن فایدهلنیشدهگی رۉلی ینهده یارقین و انیق کۉریندی. دهلی اۉز استراتیژیسینی یومشاق کوچ دیپلوماسیگه اساسلب، آزیق-طعام، دارو-درمان، طبی جهازلر یېتکزیب بېریش و، اینیقسه، تعلیمدن محروم قیلینگن قیزلر اوچون بورسیهلر اجرهتیشنی اۉز ایچیگه آلگن انسانپرورلیک یاردمینی دوام اېتتیردی. شو بیلن بیرگه، کابل و اسلامآباد اۉرتهسیدهگی سیاسی کېسکینلیک همده پاکستان تامانیدن چېگره اۉتیش یۉللرینینگ یاپیلیشی سببلی منطقهنینگ اقتصادی صلاحیتیگه ضرر یېتدی. پاکستاننینگ وقتینچهلیک و خوفسیزلیککه یۉنهلتیریلگن سیاستی اهالینینگ تیریکچیلیک بیلن باغلیق انقراضلرینی کوچهیتیردی، عینی پیتده اسلامآباد یوزلب طلبهلرنینگ ویزهلرینی اوزهیتیریشدن هم باش تارتدی.
شو نقطه نظردن، بیشکک مجلسینینگ یکونی بیاناتی هم افغانستانده کېنگ قمراولی حکومت ضرورلیگی، تروریزمگه قرشی کمسیتیلمهیدیگن چارهلر کۉریش، سودا و ترانزیت علاقهلرینی کېنگهیتیریش همده انسان حقوقلرینی حرمت قیلیشگه اورغو بېرگن حالده عمومی دایرهوی یاندهشوو یرهتیشگه اینتیلدی. بیراق دیپلوماتیک کېلیشوولر سببلی بیاناتده تروریزمنی قۉللب-قوّتلهیدیگن دولتلرنی جوابگرلیککه تارتیش یاکه ترانزیت تۉسیقلرینی برطرف اېتیش اوچون کوچلی اجرا میکانیزملری بېلگیلنه آلمهدی.
بوندن تشقری، بیشکک مجلسینینگ سیاسی جهتلرینی کۉریب چیقیش شانگهای همکارلیک تشکیلاتی هنوزگچه اۉزینینگ صلاحیتی بیلن اعضا دولتلرنینگ سیاسی ارادهسی اۉرتهسیدهگی تفاوتگه دوچ کېلهیاتگنینی کۉرسهتهدی. بیر تاماندن، تشکیلات اۉزینی عمومی خوفسیزلیک تهدیدلریگه قرشی کورهشیش اوچون پلتفورم صفتیده نمایان اېتیشگه حرکت قیلماقده؛ باشقه تاماندن اېسه، اعضالر منفعتلرینینگ تورلیچه بۉلیشی مجبوری قرارلر قبول قیلیش امکانیتینی چېکلهماقده. هندوستان و پاکستان اۉرتهسیدهگی رقابت، روسیه و چیننینگ خوفسیزلیک و اقتصادی استوارلیکلر بارهسیدهگی تورلی قرهشلری همده مرکزی آسیا دولتلرینینگ ترورچیلیک ترقهلیشیدن خواطری افغانستاننی کۉپ قتلملی و مرکّب مسألهگه ایلنتیرگن؛ بو مسألهنی فقط خوفسیزلیک یاندهشووی یاکه سیاسی باسیم آرقهلی حل قیلیب بۉلمهیدی.
بوندن تشقری، افغانستاننینگ اقتصادی حالتی و اونینگ چېگره سوداسی همده تشقی یاردمگه کوچلی قرهملیگی برقرار منطقوی میکانیزملرگه احتیاجنی ینهده یقّال کۉرسهتماقده. تېمیر یۉل لینلرینی رواجلنتیریش، چېگره سودا یۉللرینی مستحکملش، مقابل یۉنهلیشلرنی یرهتیش و بانک عملیاتلرینی آسانلشتیریش افغانستاننینگ اقتصادی یکّهلنیشدن چیقیشیگه یاردم بېریشی ممکن. بیراق بو مقصدگه اېریشیش ژئوپلیتیک رقابتلر انسانپرورلیک و اقتصادی منفعتلردن اوستون کېلمسلیگینی طلب قیلهدی. شو نقطه نظردن، هندوستان، اېران، مرکزی آسیا دولتلری، روسیه و چین اۉرتهسیدهگی همکارلیک افغانستاننی منطقوی بازارلرگه باغلش اوچون ینگی امکانیتلر یرهتیشی ممکن، بونینگ اوچون ترانزیت یۉللری خوفسیزلیگی، سودا شفّافلیگی و آست-قورمهلرنینگ بېطرفلیگی کفالتلنیشی کېرهک.
نهایت، بیشکک ییغیلیشینینگ اهمیتی نهفقط اونینگ یکونی بیاناتی مضمونیده، بلکه تشکیلات اعضالری اۉرتهسیدهگی همکارلیک و رقابت چېگرهلرینی قندهی آچیب بېرگنیده هم نمایان بۉلهدی. افغانستاننینگ کېلهجگی اوشبو دولتلرنینگ عمومی یاندهشوولرنی موافقلشتیریلگن، عملی و اۉلچهب بۉلهدیگن حرکتلرگه ایلنتیره آلیش قابلیتیگه باغلیق بۉلهدی.
ییغیلیش شونینگدېک، کېنگراق خلقارا اۉزگریشلر بیلن بیر وقتده خلقارا یاندهشوو تېزکار رئالیزم تامان سیلجییاتگنینی کۉرسهتدی. یېتکچیلرنینگ جنگ میدانیدهگی قرهمه-قرشیلیک اۉرنیگه دیپلوماسیگه استوار اهمیت بېرایش حقیدگی تأکیدلری خوفسیزلیکنی سیاسی مناسبتلر یۉلیده قربان قیلگن تامانلرگه انیق سیگنال یوباردی. شانگهای همکارلیک تشکیلاتی ثمرهلی نهادگه ایلنیشی اوچون تروریزمنی قۉللب-قوّتلاوچی دولتلرگه حقیقی باسیم اۉتکزیشی، ترانزیت یۉللرینی کمسیتیشلرسیز آچیشی و افغانستانده انسانی ترقیاتنی رواجلنتیریش اوچون موافقلشتیریلگن یاردمنی تأمینلشی کېرهک. شو نقطه نظردن، هندوستاننینگ عملی یاندهشووی، خصوصاً، افغانستان خلقیگه تعلیم ساحهسیدهگی تشبثلر و انسانپرورلیک یاردمی کۉرسهتیشی امید اوچقونی پیدا بۉلهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
