ریمدان چېگرهسیده یوک موترلرینینگ تۉختهب قالیشی؛ افغانستاننینگ مېوه و سبزهواتلری چیریماقده
ایلیا
بیر قطار افغانستانلیک سوداگرلر ایراننینگ ریمدان یۉنهلیشی آرقهلی اۉزلرینینگ مېوه و سبزهوات یوکلرینی تشیشدهگی کېچیکیشلردن شکایت قیلماقدهلر. اولرنینگ اَیتیشیچه، تجارت یوکلری آرتیلگن موترلری بو یۉنهلیشده بعضاً ۲۵ کوندن بیر آیگچه تۉختهب قالماقده. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، بو کېچیکیشلر محصولاتلرنینگ بیر قِسمی منزلگه یېتیب بارگونچه چیریب کېتیشیگه همده سوداگرلر و باغبانلرگه کتّه مالیوی ضرر یېتیشیگه سبب بۉلماقده. اولر، شونینگدېک، ایران چېگره رسمیلری اوشبو مملکتنینگ گاز و نفت تشووچی موترلریگه افغانستانلیک سوداگرلرنینگ موترلریگه نسبتاً اۉتیشده استوارلیک بېرهیاتگنینی، بو حالت اېسه تیربندلیکنینگ آرتیشی بیلن بیر قطارده، یوکلرنینگ چیریش جریانینی تېزلشتیرگنینی قۉشیمچه قیلماقدهلر.
افغانستانلیک مېوه و سبزهوات سوداگرلریدن بیری یمن وطنیارنینگ اَیتیشیچه، پاکستان بیلن سودا چېگرهلری یاپیلگنیدن سۉنگ، او و بیر قطار باشقه سوداگرلر اۉز یوکلرینی ایراننینگ ریمدان یۉنهلیشی آرقهلی پاکستانگه اۉتکزیشگه مجبور بۉلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، محصولات آرتیلگن موترلرنینگ اوشبو یۉنهلیشده اوزاق مدت تۉختهب قالیشی تشیش خرجتلرینی آشیرگن و ساتیلمه/صادراتنی قیینچیلیکلرگه دچار قیلگن. وطنیارنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اونینگ یوکلری آرتیلگن موترلر اَیریم حاللرده یۉلده ۱۰ دن ۱۵ کېچهگچه تۉختهب قالگن و بو کېچیکیشلر حتا یوک موترلرینینگ اجاره حقینی هم قاپلهی آلمسلیگیگه سبب بۉلگن.
جناب وطنیار شوندهی دېیدی: «بیز ایران یۉنهلیشیده کۉپلب معمالرگه دوچ کېلماقدهمیز. ریمدان یۉلی آرقهلی پاکستانگه اوزوم سوداسینی قیلهمیز، اما موترلریمیز ۱۰ دن ۱۵ کېچهگچه یۉلده قالیب کېتماقده. پاکستانگه یېتیب بارگنده هم، بعضاً حتا موتر کرایهسی قاپلنمهیپتی. ایران اۉزینینگ گاز و یانیلغی تشووچی موترلریگه استوارلیک بېرماقده و موترلر تیربندلیگی هم جوده کتّه. بیر نېچه کون پاکستان یۉلی یاپیلدی، شوندن سۉنگ اېرانده، کېین اېسه افغانستان چېگرهسیده هم معمالرگه دوچ کېلدیک. ریمدن چېگرهسیده هم موزلهتکیچلی موترلرنی تۉختهتیب قۉییشدی و ترانزیتگه رخصت بېریشمهدی. اگر اۉزیمیزنینگ سودا چېگرهلریمیز آچیق بۉلسه، ایران یۉنهلیشیدن فایدهلنیشگه حاجت قالمهیدی».
مملکتنینگ ینه بیر سوداگری رامین حیدرینینگ اَیتیشیچه، ریمدان چېگرهسیدن یوکلرنی اۉتکزیشدهگی کېچیکیشلر سوداگرلردن تشقری باغبانلرنی هم آغیر ضررلرگه دچار قیلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اوزوم، انار و آلمه کبی اَیریم محصولاتلر یوک موترلریده اوزاق مدت قالیب کېتگنی سببلی منزل بازاریگه یېتیب بارگونچه چیریب کېتگن.
اوشبو سوداگر شوندهی دېیدی: «ریمدان چېگرهسیدن چیقیش اوچون یوک آرتیلگن هر بیر موتر ۲۰ دن ۲۵ کونگچه و حتا بیر آیگچه چېگرهده قالیب کېتماقده. بو وقت ایچیده موترلر ایچیدهگی محصولاتلر نابود بۉلماقده. باغبانلریمیز اوزوم و انار آرتگن اېدیلر، اما یوکلر منزلگه یېتیب بارگنده محصولاتلر چیریب بۉلگن اېدی. آلمه هم آرتگن اېدیلر، او هم نابود بۉلدی. بو حالت بیز سوداگرلر و باغبانلرگه کتّه ضرر یېتکزدی».
مملکتنینگ ینه بیر سوداگری گدا محمد کوهدامنینینگ اَیتیشیچه، تفتان چېگرهسینینگ یاپیقلیگی و ریمدان یۉنهلیشی آرقهلی یوک تشیشدهگی معمالر افغانستانلیک سوداگرلر اوچون اېکسپورت امکانیتلرینی چېکلب قۉیگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، هوا یۉلهگی (کوریدوری) آرقهلی ییریک یوکلرنی تشیشدهگی چېکلاولر طفیلی تجارتچیلر اۉز محصولاتلرینی اېکسپورت قیلیش اوچون بو یۉنهلیشدن بېملال فایدهلنه آلمهیپتیلر. کۉهدامنینینگ سۉزلریگه کۉره، مملکتده ستندرد و یېترلی درجهدهگی ساووتکیچلی انبارلرنینگ (موزلهتکیچخانهلرنینگ) یۉقلیگی هم چېگرهدهگی کېچیکیشلر چاغیده اېکینچیلیک محصولاتلرینینگ چیریب کېتیش خوفینی آشیرهدی.
اوشبو سوداگر شوندهی دېیدی: «بیز سوداگرلر کۉپلب معمالرگه دوچ کېلماقدهمیز. ریمدن یۉنهلیشی آرقهلی آلمه و باشقه محصولاتلریمیزنی اېکسپورت قیلهمیز، اما تفتان چېگرهسی یاپیق و ۱۰ دن ۲۰ دن آرتیق یوک موترلریمیز تۉختهب قالگن. باشقه تاماندن، طالباننینگ تن آلینمهگنلیگی سببلی تجارتچیلر اوچون هوا یۉلهگی آرقهلی اېکسپورت قیلیش امکانیتی هم موجود اېمس و بیز بو یۉنهلیش آرقهلی حتا ایکّی-تۉرت تُن یوکنی هم اۉتکزه آلمهیهپمیز. بیزنینگ التماسیمیز شوکی، باغبانلر و سوداگرلرنینگ محصولاتلری نابود بۉلمهسلیگی اوچون افغانستانده ستندرد ساووتکیچلی انبارلر قوریلسین. مملکت اقتصادیاتینینگ تیهنچی سوداگرلر و باغبانلردیر همده خلقیمیز دهقانچیلیک و باغدارچیلیککه باغلیق».
شو بیلن بیرگه، افغانستان اېکینچیلیک و چارواچیلیک اتاقی اېکینچیلیک محصولاتلری ساتیلیشیدهگی حاضرگی معمالرنی سۉنگگی تۉقنهشوولر و کېسکینلیکلر بیلن باغلهماقده همده سوداگرلر اۉز محصولاتلرینی تشیش اوچون مقابل یۉنهلیشلردن فایدهلنهیاتگنینی بیلدیرماقده. اوشبو اتاقنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستان ساووتکیچلی انبارلر سیغیمی بارهسیده کۉپ جهتدن اۉزینی-اۉزی تأمینلهگن، بیراق اَیریم ولایتلرده بو امکانیتلر یېتیشماوچیلیگیگه دوچ کېلماقده.
اېکینچیلیک و چارواچیلیک اتاقی خلقارا علاقهلر بۉلیمی باشلیغی و باشقروو کېنگشی اعضاسی امید حیدرینینگ اَیتیشیچه، مملکتدهگی موجود ساووتکیچلی انبارلرنینگ سیغیمی اېکینچیلیک محصولاتلرینی سقلش اوچون یېترلی و اساسی تنقیصلیک فقط اَیریم ولایتلرده موجود.
حیدری شوندهی قۉشیمچه قیلهدی: «بیز ساووتکیچلی انبارلر بارهسیده دېیرلی اۉزیمیزنی-اۉزیمیز تأمینلهگنمیز و فقط اَیریم ولایتلرده یېتیشماوچیلیککه اېگهمیز. سۉنگگی تۉقنهشوولر اېکسپورتیمیزگه تأثیر کۉرسهتدی و شو سببلی حاضرگی وقتده ایران بندرلریدن اوّلگیدېک فایدهلنه آلمهیهپمیز. شونگه قرهمهی، سوداگرلر مقابل یۉنهلیشلر، جملهدن، دبی و تاشکېنت هوا یۉلکلری آرقهلی صادر قیلماقدهلر. ساووتکیچلی انبارلرنینگ محصولاتلرنی سقلش سیغیمی سکّیز آیدن ۱۰ آیگچه. تۉقنهشوولر یکونلنیشی بیلن ساتیلمه ساحهسیدهگی موجود معمالر هم حل بۉلهدی».
طالبان و پاکستان اۉرتهسیدهگی چېگره تۉقنهشوولریدن سۉنگ، اسلامآباد افغانستان بیلن چېگرهداش اۉتکزیش یۉللرینی یوک ترانزیتی و یۉلاوچیلر حرکتی اوچون یاپیب قۉیدی. حاضرگی وقتده ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی اۉتکزیش یۉللری ترانزیت و سودا اوچون یاپیق بۉلیب، اَیریم یۉنهلیشلرده فقط مهاجر عایلهلرگهگینه افغانستانگه کیریشگه رخصت بېریلماقده.
اوشبو چېکلاولردن سۉنگ، افغانستانلیک سوداگرلر اۉز تجارت یوکلرینی تشیش اوچون کۉپراق ایران یۉنهلیشلریگه، اینیقسه چابهار و بندرعباس بندرلریگه یوزلنیشگن. اوشبو یۉنهلیشلر افغانستان سوداسی اوچون مقابل وریانت یرهتگن بۉلسه-ده، خرجتلرنینگ آشیشی، یوک تشیشدهگی کېچیکیشلر و ترانزیت معمالری کبی قیینچیلیکلر بیلن بیرگه کېچماقده.
طالبان صناعت و سودا وزیرلیگی معلوماتلریگه کۉره، اۉتگن ییلی افغانستان و ایران اۉرتهسیدهگی سودا ایلنمسی حجمی ۶،۷ فایزگه اۉسیب، اوچ میلیارد ۶۳۲ میلیون دالرگه یېتگن. شوندن اتیگی ۷۲ میلیون دالری افغانستاننینگ ایرانگه ساتیلمهسیگه تۉغری کېلگن.





