قویاش انرژیسی یاردمیده سوونی معیاریدن آرتیق چیقریش؛ میدان وردک‌ده‌گی قودوقلر و کاریزلر اوچون تهدید
ایلیا
اطراف-محیط و اېکینچیلیک بۉییچه بیر قطار متخصصلر میدان وردک ولایتیده معیارلرگه جواب بېرمه‌یدیگن قودوقلر قزیلیشی و اېکینچیلیک اوچون یېرآستی سوولریدن حددن تشقری کۉپ فایده‌لنیله‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اېکینچیلیک یېرلرینی سوغاریشده قویاش انرژیسیده ایشله‌یدیگن پمپ‌لردن فایده‌لنیش‌نینگ کېنگه‌ییشی، یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌ییشی و قورغاقچیلیک‌نینگ دوام اېتیشی یېرآستی سوو منبعلریگه باسیمنی کوچه‌یتیرگن. اوشبو متخصصلر‌نینگ تأکیدلشیچه، یېرآستی سوو ذخیره‌لری‌نینگ امکانیتلرینی حسابگه آلمسدن سوو آلیش سوو سطحی‌نینگ پسه‌ییشیگه آلیب کېلیشی، بولاقلر و کاریزلر‌نینگ قوریب قالیش خوفینی آشیریشی ممکن. اولر یامغیر سووی و سېل سوولرینی تۉپلش اوچون امکانیتلر یېتیشمسلیگینی هم دهقانلر‌نینگ قودوقلرگه قره‌ملیگینی آشیره‌یاتگن عامللردن بیری دېب حسابله‌یدی. متخصصلر یېرآستی سوو ذخیره‌لری‌نینگ ینه‌ده کمه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون قودوق قزیلیشینی نظارت قیلیش، سوو آلیش مقدارینی ترتیبگه سالیش، سوونی تېجه‌یدیگن سوغاریش اصوللرینی کېنگه‌یتیریش و سوو انبارلرینی برپا اېتیش ضرورلیگینی تأکیدله‌ماقده.
اطراف-محیط بۉییچه متخصصلردن بیری احمد جاوید نور معیارلرگه جواب بېرمه‌یدیگن قودوقلر قزیش، یېرآستی سوولرینی چیقریب آلیش اوچون قویاش انرژیسیده ایشله‌یدیگن پمپ‌لردن فایده‌لنیش همده قوروق و سووی کم یېرلرده دهقانچیلیک قیلیش افغانستان‌نینگ کۉپلب حدودلریده، اینیقسه، میدان وردک ولایتیده کېنگه‌یگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، قورغاقچیلیک و اقلیم اۉزگریشی دوام اېته‌یاتگن شرایطده بو جریان یېرآستی سوو منبعلری و اۉسیملیک قاپله‌مینی خوف آستیده قالدیرماقده. نور سوودن معیاریدن آرتیق فایده‌لنیش قیسقه مدتده اَیریم دهقانلرگه اقتصادی فایده کېلتیریشی ممکنلیگینی، بیراق اوزاق مدتده اهالی‌نینگ سووگه بۉلگن امکانیتلرینی چېکلشی و اېکینچیلیکنی قیین احوالگه سالیشینی تأکیدله‌یدی.
احمد جاوید نور شونده‌ی دېیدی: «قوروق و سووی کم یېرلرنی اجاره‌گه آلیب، او یېرده معیارلرگه جواب بېرمه‌یدیگن قودوقلر قزیش و قویاش انرژیسیده ایشله‌یدیگن پمپ‌لردن فایده‌لنیش آرقه‌لی دهقانچیلیکنی یۉلگه قۉیه‌دیگن شخصلر و دهقانلر قیسقه مدتده اقتصادی فایده آلیشی ممکن. اما بو ایش سوو ذخیره‌لری‌نینگ کمه‌ییشی عوضیگه عملگه آشه‌دی. یېرآستی سوولری سطحی پسه‌ییشی بیلن قودوقلر، بولاقلر و کاریزلر قوریدی، حدود اهالیسی اوچون سوودن فایده‌لنیش امکانیتی کمه‌یه‌دی».
اطراف-محیط بۉییچه اوشبو متخصص سوو تنقیص حدودلرده سوو منبعلرینی باشقریش استوار وظیفه بۉلیشی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، قیسقه مدتلی فایده آلیش مقصدیده، بو‌نینگ عاقبتلرینی حسابگه آلمه‌سدن، اوشبو منبعدن فایده‌لنیشنی دوام اېتتیریش ممکن اېمس.
نور شونده‌ی دېیدی: «بیز سبزه‌واتلر و اَیریم اېکینچیلیک محصولاتلریسیز یشه‌شیمیز ممکن، اما سووسیز حتا بیر نېچه ساعت هم یشه‌ی آلمه‌یمیز. قنچه‌لیک کتّه اقتصادی قیمتگه اېگه بۉلمه‌سین، هېچ بیر محصولات سوو‌نینگ اۉرنینی باسه آلمه‌یدی. شو سببلی قیسقه مدتلی فایده آلیش اوچون سوودن معیاریدن آرتیق فایده‌لنیش عاقلانه ایش اېمس و آدملر‌نینگ حیاتی اوچون ضرور منبعلرینی یۉق قیلیشی ممکن».
جناب نور رخصتسیز قودوقلر قزیلیشی‌نینگ آلدینی آلیش، سوو آلیش مقدارینی ترتیبگه سالیش، تامچیله‌تیب سوغاریشنی عامه‌لشتیریش، موسمی سوولرنی تۉپلش و اقلیم شرایطیگه ماس اېکینلرنی یېتیشتیریشنی یېرآستی سوو منبعلریگه توشه‌یاتگن باسیمنی کمه‌یتیریش یۉللری دېب بیله‌دی.
اطراف-محیط بۉییچه ینه بیر متخصص حبیب‌الله طاهری یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌ییشی و قورغاقچیلیک‌نینگ دوام اېتیشی میدان وردک ولایتیده دهقانلر‌نینگ اېکینچیلیک یېرلرینی سوغاریش اوچون یېرآستی سوولریگه قره‌ملیگینی آشیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، سوو تنقیصلیگی شرایطیده پامیدور، پیاز، بادرنگ، بامیه و تربوز کبی اېکینلرنی سوو صرفی همده اولردن آلینه‌دیگن درآمدنی حسابگه آلمسدن یېتیشتیریش سوو منبعلرینی باشقریشده معمالر کېلتیریب چیقریشی ممکن. طاهری‌نینگ اَیتیشیچه، یېرآستی سوو ذخیره‌لری‌نینگ ینه‌ده کمه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون اېکینلرنی یېتیشتیریش اقلیم شرایطی و سوو منبعلری‌نینگ امکانیتلریگه ماسلشتیریلیشی، سوو آلیش مقداری اوستیدن نظارت کوچه‌یتیریلیشی کېره‌ک. او اېکینچیلیکده فایده‌لنیش اوچون یامغیر و سېل سوولرینی تۉپلش ضرورلیگینی هم تأکیدله‌یدی.
اطراف-محیط بۉییچه اوشبو متخصص شونده‌ی دېیدی: «قویاش انرژیسیده ایشله‌یدیگن پمپ‌لردن فایده‌لنیش خرجتی پست بۉلگنی سببلی، دهقانلر اوزاق ساعتلر دوامیده سوو چیقریب، یېرآستی سوولری‌نینگ کتّه مقدارینی صرفلشلری ممکن. اوشبو ذخیره‌لر‌نینگ کمه‌ییشی توپراق نملیگینی و اۉسیملیکلر‌نینگ سووگه بۉلگن امکانیتینی هم پسه‌یتیره‌دی، درختلر، ییلاولر و باشقه اۉسیملیک قاپله‌می‌نینگ اۉسیشیگه تأثیر قیله‌دی. سوو اوزاق وقت دوامیده کتّه مقدارده آلینه‌دیگن حدودلرده حتا یېر‌نینگ چۉکیشی و یوزه‌سیده یاریقلر پیدا بۉلیشی احتمالی هم موجود. بو اېسه اطراف-محیط اوچون جدّی عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن».
طاهری شونده‌ی دېیدی: «سوو ذخیره‌لری‌نینگ ینه‌ده کمه‌ییشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون قودوقلردن سوو آلیش مقدارینی موجود منبعلر امکانیتلریگه قره‌ب ترتیبگه سالیش، تامچیله‌تیب سوغاریش، سوغاریش وقتینی بېلگیلش و اقلیم شرایطیگه ماس اېکینلرنی یېتیشتیریش کبی اصوللرنی کېنگه‌یتیریش ضرور. شونینگدېک، مسؤول اداره‌لر یامغیر و سېل سوولرینی تۉپلش، یېرآستی سوو منبعلرینی قَیته تۉلدیریش، بولاقلر و کاریزلرنی تیکلش بۉییچه عملی دستورلرنی ایشلب چیقیشی کېره‌ک. ایچیملیک سووی منبعلرینی سقلش، میدان وردک ولایتیده دهقانچیلیک و باغدارچیلیک احتیاجلرینی قاندیریش اوچون سوونی برقرار باشقریشده دهقانلر، محلی جماعه‌لر و مسؤول اداره‌لر‌نینگ همکارلیگی ضرور».
اېکینچیلیک مسأله‌لری بۉییچه متخصصلردن بیری محمد سالم ساعی کابل بازاریده‌گی طلب طفیلی میدان وردک ولایتیده سبزه‌وات یېتیشتیریش کېنگه‌یگنی دهقانلر‌نینگ درآمدینی آشیریش امکانیتینی یره‌تگنینی اَیته‌دی. بیراق اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو جریان‌نینگ دوام اېتیشی سوو منبعلرینی باشقریشگه باغلیق. یامغیر و قار سوولرینی تۉپلش اوچون ضرور آست-قورمه‌‌نینگ یۉقلیگی موسمی سوولردن اېکینچیلیکده ثمره‌لی فایده‌لنیشگه تۉسقینلیک قیله‌دی. نتیجه‌ده دهقانلر اۉز یېرلرینی سوغاریش اوچون ضرور سوونی تأمینلشده قودوقلرگه کۉپراق تیه‌نیشگه مجبور بۉلماقده. ساعی سوو سقلش انشااتلرینی قوریش و دهقانلرگه تخنیکی یاردم کۉرسه‌تیش سوو منبعلریدن فایده‌لنیشنی یخشیلشی همده کېلگوسی ییللرده اېکینچیلیک محصولاتلری یېتیشتیریشگه ضرر یېتیشی‌نینگ آلدینی آلیشی ممکنلیگینی تأکیدله‌یدی.
ساعی شونده‌ی دېیدی: «یېرآستی سوولری اصلیده استراتژیک منبع حسابلنه‌دی. دولتلر و جماعه‌لر فوق العاده وضعیتلرده همده انسانلر‌نینگ سووگه بۉلگن احتیاجی آرتگن پیتلرده حیاتنی دوام اېتتیریش اوچون اوندن تۉغری و عاقلانه فایده‌لنیشلری ممکن. افغانستانده سوونی باشقریش تیزیمی‌نینگ یېترلی اېمسلیگی و یاغینگرچیلیک موسمیده آقیب کېله‌دیگن سوولردن ثمره‌لی فایده‌لنیلمسلیگی سببلی، دهقانلر زمانوی واسطه‌لر و سوغاریش پمپ‌لری یاردمیده یېرآستی سوولریگه اوّلگیدن کۉپراق مراجعت قیلماقده. بو جریان اېکوتیزیم موازنتینی بوزیشی، قورغاقچیلیک و یېر‌نینگ یاریلیشیگه آلیب کېلیشی، اوزاق مدتده اېسه یېرآستی سوو ذخیره‌لرینی کېسکین کمه‌یتیریشی ممکن».
اېکینچیلیک بۉییچه اوشبو متخصص یامغیر و قار سوولرینی تۉپلش امکانیتلری‌نینگ یېتیشمسلیگینی میدان وردک ولایتیده سوو منبعلرینی باشقریشده‌گی معمالردن بیری دېب حسابله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، سوو ییغیش حوزه‌لری و اونی سقلش اوچون ماس جایلر یۉقلیگی سببلی موسمی سوولر‌نینگ بیر قِسمی ولایت حدودیدن آقیب چیقیب کېته‌دی و یېرآستی سوو ذخیره‌لرینی قَیته تۉلدیریش اوچون اولردن فایده‌لنیش امکانیتی بای بېریله‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ افغانستاندهگی یاردم هیاتی (یوناما) اوّلراق مملکتده‌گی اقلیم و اطراف-محیط معمالری اهالی تورموش منبعلری همده آزیق-طعام خوفسیزلیگیگه تهدید ساله‌یاتگنی حقیده آگاهلنتیرگن اېدی. اوشبو تشکیلات حساباتیگه کۉره، قورغاقچیلیک و سوو تنقیصلیگی مملکت‌نینگ اېنگ جدّی اېکولوژیک معمالریدن بۉلیب، اهالی‌نینگ یریمیدن کۉپراغی اولر‌نینگ عاقبتلریدن ضرر کۉرگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ آزیق-طعام و اېکینچیلیک تشکیلاتی (فائو) هم کېتمه-کېت دوام اېته‌یاتگن قورغاقچیلیک افغانستان‌نینگ ۱۹ ولایتیگه تأثیر کۉرسه‌تگنی، شمالی حدودلر اېسه اېنگ کتّه ضرر کۉرگنینی معلوم قیلگن. اوشبو تشکیلات‌نینگ اَیتیشیچه، سوو ذخیره‌لری‌نینگ کمه‌ییشی، ییلاولر‌نینگ قوریشی و دهقانچیلیک اېکینلری‌نینگ نابود بۉلیشی قیشلاق جماعه‌لری حیاتینی ینه‌ده قیینلشتیرگن.
بونده‌ی شرایطده اطراف-محیط و اېکینچیلیک متخصصلری میدان وردک ولایتیده یېرآستی سوولریدن معیاریدن آرتیق فایده‌لنیله‌یاتگنی حقیده آگاهلنتیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بو جریان قورغاقچیلیک و سوو ذخیره‌لری‌نینگ کمه‌ییشی بیلن بیرگه دوام اېتسه، اهالی‌نینگ سوودن فایده‌لنیش امکانیتلری و اېکینچیلیک‌نینگ برقرارلیگی ینه‌ده جدّی معمالرگه دوچ کېلیشی ممکن.
