آزیق-آوقت چیقیندیلری؛ افغانستان اطراف-محیطی و اقلیمی اوچون یشیرین تهدید
ایلیا
مملکتدهگی اَیریم اېکولوژی متخصصلری آزیق-آوقت چیقیندیلرینینگ باشقریلمسلیگی و آچیق جایلرگه تشلب یوباریلیشیدن خواطر بیلدیرماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، افغانستان اقلیم اۉزگریشینینگ عاقبتلریگه دوچ کېلهیاتگن بیر پیتده، بو چیقیندیلرنینگ تۉپلنیشی ایسّیقخانه گازلری چیقیشینی کۉپهیتیریب، اوشبو معمانینگ کوچهییشیگه آلیب کېلیشی ممکن. متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، آزیق-آوقت چیقیندیلری اکسیجنسیز محیطده پرچهلنگنده مېتان گازی حاصل قیلهدی؛ بو گاز یېرنینگ ایسیشیده مهم رۉل اۉینهیدی. اولر افغانستان شهرلریده چیقیندیلرنی سرهلش تیزیمینینگ یۉقلیگی آزیق-آوقت چیقیندیلرینینگ کتّه قِسمی باشقه چیقیندیلر بیلن بیرگه کۉمیلیشی یاکه تۉپلنیشیگه سبب بۉلگنینی قۉشیمچه قیلماقده.
اوشبو متخصصلر ۸صبح گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده بو جریاننینگ دوام اېتیشی اقلیمی عاقبتلردن تشقری، چیقیندیلر حجمی، توپراق و سوو منبعلرینینگ افلاسلنیشی همده حشرهلر و دهیدی حیوانلر سانینینگ کۉپهییشیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی تأکیدلهماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، آزیق-آوقت چیقیندیلرینی باشقه چیقیندیلردن اجرهتیش و پرچهلنهدیگن ماتریاللرنی اۉغیتگه ایلنتیریش کۉمیلهدیگن چیقیندیلر حجمی همده ایسّیقخانه گازلری چیقیشینی کمهیتیریشی ممکن.
اېکولوژی متخصصلریدن بیری کاظم همایون نان، سبزهوات، مېوه و باشقه آزیق-آوقت محصولاتلرینینگ آچیق جایلرگه تشلب یوباریلیشی چیقیندیلر حجمینی آشیریشدن تشقری، چیقیندیلرنی باشقریشنی بلدیه اوچون قیینلشتیریشینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، چیقیندیلر حجمینینگ آرتیشی اولرنی ییغیش اوچون کۉپراق ایشچی کوچی و اسکونهلرنی طلب قیلهدی، شهرلرده آزیق-آوقت چیقیندیلرینینگ تۉپلنیشی اېسه حشرهلر و دهیدی حیوانلر کۉپهییشیگه شرایط یرهتهدی.
اوشبو اېکولوژی متخصصی شوندهی دېیدی: «آزیق-آوقت چیقیندیلری ارگانیک چیقیندیلر جملهسیگه کیرهدی و پرچهلنیش خصوصیتیگه اېگه. نان، سبزهوات، مېوه و کچالو آچیق جایگه تشلب یوباریلگنده، اوّلا شهر کۉرینیشینی بوزهدی و چیقیندیلر حجمینی آشیرهدی. چیقیندیلر حجمی آرتیشی بیلن بلدیهنینگ ایشی هم قیینلشهدی و بو ادارهگه اولرنی ییغیش اوچون کۉپراق ایشچی کوچی و واسطهلر کېرهک بۉلهدی. باشقه تاماندن، آزیق-آوقت چیقیندیلری یېرنینگ چوقور قتلملریده، اکسیجن بۉلمهگن جایده تۉپلنگنده، پرچهلنیش جریانیده مېتان گازی حاصل بۉلهدی. اگر بو گاز چیقیندی کۉمیلهدیگن جایلرده یاکه چیقیندیلردن تېکیسلش اوچون فایدهلنیلهدیگن حدودلرده تۉپلنیب قالسه و یېترلی نظارت بۉلمسه، پارتلش خوفینی کېلتیریب چیقریشی ممکن. شو سببلی بوندهی جایلرده جدّی نظارت آلیب باریلیشی کېرهک.»
جناب همایون آزیق-آوقت چیقیندیلرینینگ تۉپلنیشی فقط مېتان حاصل بۉلیشی بیلن چېکلنمسلیگی، حشرهلر کۉپهییشی هم اونینگ عاقبتلریدن بیری اېکنینی تأکیدلهیدی. او حشرهلر بیر حدوددن باشقهسیگه کۉچیشی و آزیق-آوقت محصولاتلریگه قۉنیشی آرقهلی انسان سلامتلیگیگه بېواسطه و بالواسطه تأثیر کۉرسهتیشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیلهدی. اونینگ اَیتیشیچه، آزیق-آوقت چیقیندیلرینینگ کۉپهییشی شهرلرده دهیدی ایتلر و موشوکلر سانینینگ آرتیشیگه هم سبب بۉلهدی.
مملکت اېکولوژیسی بۉییچه اوشبو متخصصنینگ فکریچه، بو معمانی کمهیتیریش اوچون مهمانخانهلر، رستورانتلر و تۉیخانهلردهگی آرتیقچه و استعمال قیلیشگه یراقلی آزیق-آوقتلردن محتاج عایلهلر اوچون فایدهلنیش ممکن؛ اونینگ اَیتیشیچه، بو اصول ایلگری کابلده هم تکلیف قیلینگن.
اوشبو اېکولوژی متخصصی شوندهی دېیدی: «کابل اېکولوژی باشقرمهسیده ایشلهگنیمدن آلگن تجربهم شونی کۉرسهتهدی که ایلگری مهمانخانهلر و رستورانتلرگه آرتیقچه آزیق-آوقتلرینی چیقیندی تشلنهدیگن جایلرگه تشلشگه رخصت بېریلمس اېدی. تازه و استعمال قیلیشگه یراقلی آزیق-آوقتنینگ بیر قِسمی محتاج آدملرگه یېتکزیلیشی کېرهک اېدی. بو ایش اۉغیتلش باشقرمهسی آرقهلی عملگه آشیریلردی و بیزنینگ رېجهمیز شهر بلدیهسی مهمانخانهلر و رستورانتلر بیلن شرطنامه توزیب، موافقلشتیریش آرقهلی آرتیقچه آزیق-آوقتلرنی ییغیب، محتاج عایلهلرگه یېتکزیشیدن عبارت اېدی. اگر بوندهی دستور عملگه آشیریلسه، آزیق-آوقت چیقیندیلری حجمی هم کمهیهدی، حشرهلر، دهیدی ایتلر و موشوکلرنینگ کۉپهییشینینگ هم آلدینی آلیش ممکن بۉلهدی؛ بو کابل شهریده جدّی تهدید حسابلنهدی.»
ینه بیر اېکولوژی متخصصی سید محمد سلیمان آزیق-آوقت اسرافی اَیریم افغانستانلیکلر آزیق-آوقت خوفسیزلیگی معماسیگه دوچ کېلهیاتگن بیر پیتده هم دوام اېتهیاتگنینی اَیتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، احتیاجدن آرتیق آزیق-آوقت تیّارلش و اونی تشلب یوباریش آزیق-آوقتنینگ اسراف بۉلیشیدن تشقری، آچیق جایگه تشلنگنده ساغلیق و اطراف-محیط بیلن باغلیق معمالرگه آلیب کېلیشی ممکن.
او پرچهلنهدیگن و فایدهلنیش ممکن بۉلگن ماتریاللرنی باشقه چیقیندیلر بیلن بیرگه تشلب یوباریلیشیگه مملکتده کمپوست تیّارلش و قَیته ایشلشنینگ تېگیشلی تیزیمی یۉقلیگی سبب بۉلگنینی قۉشیمچه قیلهدی؛ حالبوکه، اوشبو ماتریاللردن اۉغیت ایشلب چیقریش و اېکینچیلیک همده باغدارچیلیکده فایدهلنیش ممکن.
اوشبو اېکولوژی متخصصی شوندهی دېیدی: «افسوس که بیز احتیاجدن آرتیق آزیق-آوقت تیّارلنهیاتگنیگه گواه بۉلماقدهمیز و بو طعام تیّارلشده اسرافگه سبب بۉلماقده؛ حالبوکه، افغانستان اهالیسینینگ کتّه قِسمی آزیق-آوقت خوفسیزلیگی معماسیگه دوچ کېلماقده. آرتیقچه آزیق-آوقت آچیق جایگه تشلنگنده، سسیدی و ساغلیق همده اطراف-محیط بیلن باغلیق معمالرنی کېلتیریب چیقرهدی. اگر آزیق-آوقت چیقیندیلرینی باشقریشگه تۉلیق قرهگنیمیزده، بو چیقیندیلرنی امکانیتگه ایلنتیریشیمیز ممکن؛ تشلب یوباریلگن آزیق-آوقت محصولاتلریدن کمپوست ایشلب چیقریش و اوندن اېکینچیلیک همده باغدارچیلیکده فایدهلنیش ممکن.»
اونینگ اَیتیشیچه، حاضر مملکتده آزیق-آوقتنی کمپوست قیلیش و قَیته ایشلش جریانی ضرور درجهده عملگه آشیریلمهیپتی و نتیجهده شهرلر بۉیلب تشلب کېتیلگن آزیق-آوقتلرنی دهیدی حیوانلر استعمال قیلماقده همده باشقه معمالر هم یوزهگه کېلماقده. او قۉشیمچه قیلهدی: «بو معمانی حل قیلیش اوچون آزیق-آوقتنی تیّارلش و استعمال قیلیش مقداری اۉرتهسیده موازنت یرهتیش، شو بیلن بیرگه عایلهلر، رستورانتلر، مهمانخانهلر و آزیق-آوقت تیّارلش مرکزلریگه آزیق-آوقت چیقیندیلرینی باشقریش بۉییچه توشونتیریش ایشلری آلیب باریش ضرور.»
بو آگاهلنتیریشلر افغانستان خلقارا ایسیش جریانیگه قۉشهدیگن حصهسی کم بۉلیشیگه قرهمهی، اقلیم اۉزگریشی عاقبتلریگه اېنگ ضعیف دولتلردن بیری حسابلنهیاتگن بیر پیتده ینگرهماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ ترقیات دستوری افغانستانده اقلیم اۉزگریشی و اوندن کېلیب چیقهدیگن حادثهلر هر ییلی تخمیناً ۲۰۰ مینگ کیشیگه تاثیر قیلیشینی بیلدیرگن. اوشبو تشکیلات اقلیم اۉزگریشی اېکینچیلیک محصولاتلرینینگ کمهییشی همده طبیعی حادثهلرنینگ کۉپهییشی و کوچهییشی آرقهلی آدملرنینگ حیاتی و تیریکچیلیک منبعلریگه تهدید سالهیاتگنینی قۉشیمچه قیلگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ افغانستاندهگی یاردم هیاتی (یوناما) هم مملکت بۉیلب جماعهلر تاباره کوچهییب بارهیاتگن اقلیمی و اېکالوژیک معمالرگه دوچ کېلهیاتگنینی معلوم قیلگن؛ بو معمالر اهالینینگ تیریکچیلیک منبعلری، آزیق-آوقت خوفسیزلیگی و اجتماعی برقرارلیگیگه تأثیر کۉرسهتماقده.
اوشبو حساباتگه کۉره، قورغاقچیلیک و سوو تنقیصلیگی افغانستاننینگ اېنگ جدّی اېکالوژیک تهدیدلریدن بۉلیب، مملکت اهالیسینینگ یرمیدن کۉپی اونینگ عاقبتلریدن ضرر کۉرگن.
آزیق-طعام چیقیندیلرینینگ عاقبتلری بارهسیدهگی خواطرلرگه قرهمهی، حاضرگچه افغانستانده بوندهی چیقیندیلر قنچه مقدارده ایشلب چیقریلیشی حقیده انیق معلومات موجود اېمس.
