بنا و کتابلر یېتیشمسلیگی؛ غورنینگ تولک تومنیده اۉقووچیلر معماسی
ایلیا
غور ولایتی‌نینگ تولک تومنیده‌گی اَیریم اهالی اوشبو تومنده‌گی مکتبلر اوچون بنالر یۉقلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، تومنده اتیگی ایکّی-اوچ ته مکتب‌نینگ اۉز بناسی بار، قالگن مکتبلر اېسه اهالی‌نینگ اویلریده فعالیت یوریته‌دی. اهالی‌نینگ تأکیدلشیچه، موجود مکتب بنالری هم ترمیملش و جهازلشگه محتاج. اولر ملَکه‌لی اۉقیتووچیلر و درسلیکلر یېتیشمسلیگی، صنفخانه‌لر‌نینگ طلبگه جواب بېرمسلیگی همده ایچیملیک سووی یۉقلیگینی تومنده‌گی تعلیم بیلن باغلیق باشقه معمالر صفتیده قید اېتماقده.
اوشبو اهالی ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتیده مکتبلر‌نینگ اکثریت اۉقیتووچیلری یاشی کتّه ملالر اېکنینی و اولر درس ماتریاللرینی اۉقووچیلرگه تۉغری یېتکزیش اوچون ضرور قابلیتگه اېگه اېمسلیگینی اَیتماقده. اولر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان نظارتی آستیده‌گی معارف وزیرلیگی و غور ولایتی معارف باشقرمه‌سی هم بو معماگه یېترلیچه اعتبار قره‌تمه‌گن. شونینگدېک، اولر جهان آزیق-طعام دستوری (WFP) تامانیدن اوشبو مکتبلرده آزیق-طعام یاردمی تقسیملنیشیدن هم ناراضی. اهالی‌نینگ اَیتیشیچه، تیّارلاو صنفلری یۉقلیگی سببلی رسمی رۉیخطدن اۉتمسدن تعلیم آلیش اوچون مکتبگه کېله‌دیگن باله‌لرگه عیناً شو یاردملر سببلی صنفخانه‌گه کیریشگه رخصت بېریلمه‌یدی و اولر درسلرنی صنفخانه تشقریسیدن کوزه‌تیشگه مجبور بۉله‌دی.
غور ولایتی‌نینگ تولک تومنی اهالیسیدن بیری یاسر (مستعار) مکتبلر اوچون ستندردلرگه جواب بېره‌دیگن بنالر یۉقلیگی اۉقووچیلر‌نینگ تعلیم آلیش جریانینی قیینلشتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، تومنده‌گی مکتبلر‌نینگ اکثریتی اهالی اویلریده فعالیت یوریته‌دی و اۉقووچیلرگه تعلیم بېریش اوچون ضرور شرایطلرگه اېگه اېمس.
یاسر شونده‌ی دېیدی: «مېن بناسی بۉلمه‌گن و اهالی اویلریده فعالیت یوریته‌یاتگن بیر نېچه ته مکتبنی کۉرگنمن. بو مکتبلرده ملالر بار، ایلگری درس بېرگن اۉقیتووچیلر اېسه اېندی یۉق».
اونینگ اَیتیشیچه، تیّارلاو صنفلری‌نینگ یۉقلیگی و باله‌لر‌نینگ صنفخانه‌لرگه کیریشیگه قۉییلگن چېکلاولر هم اوشبو تومنده‌گی اَیریم اۉقووچیلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتلرینی چېکله‌گن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، تعلیم تیزیمیده رسمی رۉیخطدن اۉتمسدن مکتبگه کېله‌دیگن باله‌لرگه صنفخانه‌گه کیریشگه رخصت بېریلمه‌یدی و اولر درس توگه‌گونیگه قدَر صنفخانه آرتیده اۉتیریشگه مجبور بۉله‌دی.
اوشبو یاش ییگیت سۉزلرینی دوام اېتتیریب، شونده‌ی دېیدی: «آغزه‌کی روشده [مکتب تیزیمیده رسمی رۉیخطدن اۉتمسدن] مکتبگه کېله‌دیگن باله‌لرگه صنفخانه‌گه کیریشگه رخصت بېریلمه‌یدی و اولر درس توگه‌گونیگه قدَر صنفخانه آرتیده اۉتیره‌دی. تنفس وقتیده اولرگه جهان آزیق-طعام دستوری تامانیدن ترقه‌تیله‌دیگن بیسکویتلر بېریله‌دی، کېین اېسه اویلریگه کېتیشلری اَیتیله‌دی. بو باله‌لر‌نینگ صنفخانه‌گه کیریشی و بیرار نرسه اۉرگنیشیگه یۉل قۉییلمه‌یدی. مکتبده اۉقیدیگنلر بو باله‌لر مکتبگه بیسکویت اوچون کېله‌دی، دېب اۉیله‌یدی. حال‌بوکه، اولر‌نینگ عایله‌لری باله‌لرینی بیرار نرسه اۉرگنیشی و کېله‌سی ییلی بیرینچی صنفگه قبول قیلینیشی اوچون مکتبگه یوباره‌دی».
تولک تومنی اهالیسیدن ینه بیری سجاد (مستعار) تومنده‌گی مکتبلر‌نینگ اکثریتی اېنگ عادی تعلیم واسطه‌لریدن هم محروم اېکنینی و اۉقووچیلر طلبگه جواب بېرمه‌یدیگن صنفخانه‌لرده اۉقیشینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم مکتبلرده مېز و پرته‌لر یۉق، اۉقووچیلر قالین اوستیده یاکه یېرده اۉتیره‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بعضی مکتبلرده جهان آزیق-طعام دستوری تامانیدن یاردم صفتیده بېریلگن بیسکویتلر هم باله‌لر اۉرته‌سیده بېلگیلنگن ترتیبده تقسیملنمه‌یدی.
سجاد شونده‌ی دېیدی: «تومن مقیاسیده اتیگی ایکّی-اوچ ته مکتب‌نینگ علیحده بناسی بار، قالگن مکتبلر اېسه اهالی اویلریده فعالیت یوریته‌دی. بو مکتبلر هر ییلی بیر جایدن باشقه جایگه کۉچیریله‌دی و دایمی باش‌پناه‌گه اېگه اېمس. صنفخانه‌لرده حتا مېز و پرته‌لر هم یۉق، باله‌لر قالین اوستیده یاکه یېرده اۉتیریب درس قیله‌دی».
غور ولایتی‌نینگ ینه بیر اهالیسی علی فایق (مستعار) دولت مکتبیده اۉقیدیگن اوچ قیزی بارلیگینی اَیتیب، ولایتده‌گی اَیریم مکتبلرده تعلیم صفتی هم تشویشلی اېکنینی تأکیدله‌یدی.
او شونده‌ی دېیدی: «بیزده بیر مکتب بار، اونینگ بیرینچی صنفیدن آلتینچی صنفیگچه بۉلگن صنفلرده قیزلر اۉقیدی. اما اۉقیتووچیلری جوده قری، اَیریملری‌نینگ یاشی تخمیناً ۸۰ گه یېته‌دی. مېنیمچه، باله‌لر بو اۉقیتووچیلر‌نینگ درسلریدن هېچ نرسه اۉرگنمه‌گن، اۉرگنگن نرسه‌لری‌نینگ برچه‌سینی اویده اۉرگنگن. معارف مسؤوللری هم بو اۉقیتووچیلر ملا بۉلگنی و ایش تجربه‌سیگه اېگه اېکنلیگی سببلی اولرگه هېچ نرسه دېمه‌یدی. نتیجه‌ده، خلق باله‌لری‌نینگ تعلیمی کېله‌جگی ایزدن چیققن».
غور ولایتی اهالیسیدن بیری سلیمان (مستعار) مکتب بنالری یېتیشمسلیگیدن تشقری، موجود بنالر هم ترمیملش و ینگیلشگه محتاجلیگینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، محلی مکتبنی ترمیملش و جهازلش وعده قیلینگن بۉلسه-ده، اۉتگن ییلدن بویان بو باره‌ده هېچ قنده‌ی چاره کۉریلمه‌گن.
غور ولایتی اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «بیز‌نینگ مکتبیمیز آلتی خانه‌لی بناگه اېگه. اونینگ تۉرت خانه‌سی درس اۉتیش اوچون، قالگن ایکّی خانه‌سی اېسه اداره و انبارخانه صفتیده ایشله‌تیله‌دی. مکتب بناسی ویران بۉلگن و ترمیملش همده ینگیلشگه محتاج. اۉتگن ییلدن باشلب جاری ییل‌نینگ بهاریگچه مکتب برچه ضرور جهازلر بیلن ترمیملنیشی وعده قیلینگن بۉلسه-ده، حاضرگچه بو باره‌ده هېچ قنده‌ی ایش عملگه آشیریلمه‌دی».
سلیمان تولک تومنی و غور ولایتی‌نینگ باشقه حدودلریده‌گی مکتبلر کۉپراق یاردم و امکانیتلرگه محتاج اېکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ اَیتیشیچه، عایله‌لر‌نینگ اقتصادی معمالرینی حسابگه آلگنده، کۉپلب اۉقووچیلر آزیق-طعام محصولاتلری، قرطاسیه بویوملری و باشقه تعلیم واسطه‌لریگه محتاج.
او قۉشیمچه قیله‌دی: «بیز‌نینگ مکتبیمیز آلتی خانه‌لی بناگه اېگه. اونینگ تۉرت خانه‌سی درس اۉتیش اوچون، قالگن ایکّی خانه‌سی اېسه اداره و انبارخانه صفتیده ایشله‌تیله‌دی. مکتب بناسی ویران بۉلگن و ترمیملش همده ینگیلشگه محتاج. اۉتگن ییلدن باشلب جاری ییل‌نینگ بهاریگچه مکتب برچه ضرور جهازلر بیلن ترمیملنیشی وعده قیلینگن بۉلسه-ده، حاضرگچه بو باره‌ده هېچ قنده‌ی ایش عملگه آشیریلمه‌دی».
تولک تومنی اهالیسی‌نینگ مکتب بنالری یۉقلیگی حقیده‌گی شکایتلری بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باله‌لرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمه‌سی (یونیسف) معلوماتلریگه کۉره، افغانستاندهگی دولت مکتبلری‌نینگ کمیده یریمی درس مشغولاتلری اوچون یېترلی جایگه اېگه اېمسلیگی، اولر‌نینگ ۵۸ فایزیده اېسه ایچیملیک سووی و قۉل یوویش جایلری موجود اېمسلیگی حقیده‌گی معلوماتلر فانیده ینگره‌ماقده.
یونیسف شونینگدېک، افغانستانده تۉرت میلیون باله‌نی تعلیم ماتریاللری بیلن تأمینله‌گنی و ۲۳۲ ته دولت مکتبینی ترمیملشگه یاردم بېرگنینی معلوم قیلگن. اوشبو تشکیلات بو چاره-تدبیرلر‌نینگ مقصدی باله‌لر‌نینگ تعلیم آلیشی و رواجلنیشی اوچون خوفسیزراق همده قوله‌یراق محیط یره‌تیش اېکنینی بیلدیرگن.
باشقه تاماندن، یونیسکو افغانستاندهگی تعلیم انقراضی فقط قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی بیلن چېکلنمسلیگی، تعلیم صفتی هم جدّی معمالرگه دوچ کېله‌یاتگنیدن آگاهلنتیرگن. اوشبو تشکیلات حساباتیده‌گی معلوماتلرگه کۉره، ۲۰۲۶-ییلگچه تخمیناً ۲،۴ میلیون قیز اۉرته تعلیم آلیش امکانیتیدن محروم بۉلگن، افغانستاندهگی ۱۰ یاشلی باله‌لر‌نینگ قریب ۹۰ فایزی اېسه عادی متننی اۉقی یاکه توشونه آلمه‌یدی.
