افغانستانده کۉکنار یېتیشتیریش‌نینگ کۉپه‌ییشی؛ روسیه و طالبان‌نینگ بمتگه قرشی بیر صفگه تیزیلیشی
شجاع‌الدین امینی
یقینده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ مخدره ماده‌لر و جنایتچیلیککه قرشی کوره‌شیش باشقرمه‌سی حسابات اعلان قیلیب، طالبان نظارتی آستیده‌گی افغانستانده کۉکنار یېتیشتیریش و تریاک ایشلب چیقریش حجمی آشگنینی معلوم قیلدی. اوشبو حساباتگه کۉره، جاری میلادی ییلده افغانستانده کۉکنار اېکیلگن میدانلر اۉتگن ییلگه نسبتاً ۳۳۰ فایزگه اۉسیب، قریب ۱۰ مینگ هکتاردن ۴۳ مینگ هکتاردن آرتیقراق چېگره‌گه یېتگن. تریاک ایشلب چیقریش هم اۉتگن ییلگه نسبتاً ۴۰۰ فایزگه آشیب، ۱۵۰۰ تُن‌گه یقینلشگن.
طالبان‌نینگ بونده‌ی حساباتلرگه نسبتاً یانده‌شووی آلدیندن معلوم: مطلق رد اېتیش و انکار قیلیش؛ حتا حساباتنی تیّارله‌گن تامان اۉز فعالیتیده «خالصلیک» تمایلیگه تۉغری عمل قیلگن نفوذلی خلق‌ارا تشکیلات بۉلسه هم. تجربه شونی کۉرسه‌ته‌دیکی، بیرار حسابات طالبان‌نینگ ضعیف تامانلرینی فاش اېتسه، بو گروه تامانیدن سۉزسیز رد اېتیله‌دی و حساباتنی تیّارله‌گن تشکیلات هم غرضگۉیلیکده همده معین دولتلر‌نینگ بویروغینی بجریشده عیبلنه‌دی؛ خودّی طالبان‌نینگ قره‌شی و منفعتلریگه ماس کېله‌دیگن حساباتلر تۉلیغیچه قبول قیلینیب، حتا حسابات تیّارله‌گن تشکیلاتگه منّتدارچیلیک بیلدیریلگنی کبی.
شو ا‌ۉرینده روسیه، خلق عباره‌سی بیلن اَیتگنده، آشدن هم ایسّیقراق کاسه‌گه ایلندی؛ یعنی نه‌فقط طالبان یانده‌شووینی آچیقدن-آچیق قۉللب-قوّتله‌دی، بلکه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتینی هم «موازنتسیز» و «بویورتمه اساسیده‌گی سیاسی تشویقات» دېب اته‌دی: «بویورتمه اساسیده‌گی سیاسی و تشویقات ماتریاللرینی تیّارلش بونده‌ی کوره‌شگه یاردم بېرمه‌یدی». روسیه تشقی ایشلر وزیرلیگی شونینگدېک، طالبان رژیمی مخدره مادّه‌لر ایشلب چیقرووچی فابریکه‌لرنی یۉق قیلیش مساله‌سیده جدّی اېکنینی و شو مقصدده افغانستان‌نینگ تورلی حدودلریده هر کونی عملیاتلر اۉتکزه‌یاتگنینی دعوا قیلدی.
بمت خوفسیزلیک کېنگشی‌نینگ دایمی اعضاسی تامانیدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ افغانستان حقیده‌گی حساباتینی رد اېتیش، البته، ملاحظه قیلیشگه ارزییدی؛ اینیقسه، گپ بیرلشگن ملتلر تشکیلاتیده رسمی اۉرنی و مقامیگه اېگه بۉلمه‌گن همده بو تشکیلات تامانیدن تن آلینیشی هم کوتیلمه‌یاتگن رژیمنی حمایه قیلیش حقیده کېته‌یاتگنده. اېنگ مهمی، حسابات مضمونیگه فقط روسیه اعتراض بیلدیردی؛ یقین اۉتمیشده پاکستان قیلیب کېلگن و افتیدن اېندی بو وظیفه‌نی مسکو‌گه تاپشیرگن ایش. دنیا‌نینگ باشقه دولتلری، اینیقسه، بمت اعضالری اېسه حسابات مضمونینی قبول قیلیش یاکه رد اېتیش باره‌سیده بیرار آغیز سۉز اَیتمه‌ی، سکوت سقله‌دیلر. باشقه دولتلر‌نینگ کیفیتیدن کۉرینیب توریبدیکی، اولر‌نینگ سکوتی حسابات مضمونیگه قرشیلیکنی اېمس، بلکه اوندن راضیلیکنی انگله‌ته‌دی. شو حسابده، روسیه خوفسیزلیک کېنگشی‌نینگ دایمی اعضاسی صفتیده طالباننی حمایه قیلیش میدانیده یکّه-یو یالغیز توریبدی و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باشقه بیرارته اعضاسی اونگه همراهلیک قیلمه‌دی. بو کرملین اوچون فایده اېمس، بلکه ضرردیر؛ بو‌نینگ اوستیگه، هلی دنیا تامانیدن تن آلینیش شرطلریگه جواب بېرمه‌یدیگن رژیمنی خورسند قیلیش اوچون.
روسیه‌‌نینگ سۉنگگی یانده‌شووی اۉقووچیگه پاکستان‌نینگ افغانستانگه اویوشتیرگن هجوملریگه نسبتن هندوستان‌نینگ توتگن یانده‌شووینی اېسله‌ته‌دی. اسلام‌آباد و طالبان اۉرته‌سیده کېسکینلیک باشلنگن دقیقه‌دن تا حاضرگچه دنیا‌نینگ برچه دولتلری پاکستان‌نینگ افغانستانگه هجوملری قرشیسیده سکوت سقلشنی معقول کۉردی، بیراق فقط ینگی دهلی طالباننی حمایه قیلیب و اسلام‌آبادگه قرشی بیانات بېردی. البته، بو هم کۉپراق اونینگ پاکستانگه نسبتن ازلی عداوتی طفیلی اېدی، طالبان فعالیتینی آچیق قۉللب-قوّتلش اوچون اېمس. اېندی مسکو، ینگی دهلی‌نینگ ایزیدن بارماقده؛ البته، برچه وضعیتلرده اېمس، بلکه کۉپراق بمت‌نینگ سۉنگگی حساباتی باره‌سیده.
مسکو بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتیگه قرشی توریش عوضیگه بۉلسه هم طالباننی حمایه قیلیشگه بېل باغله‌گن اېکن، دېمک، اونینگ البته مجبوریتلری بار یاکه بوندن اۉزی اوچون منفعت کۉزله‌گن؛ عکس حالده، طالبان‌نینگ یکّه-یو یگانه حامیسی صفتیده کۉرینیشنی ایسته‌مه‌گن بۉلردی. روسیه قریب ایکّی ییلدن بېری صادر بۉلگن واقعلیک قرشیسیده توریبدی: طالبان رژیمینی تن آلیش. اېندی روسیه اۉقدانیده‌گی سۉنگگی اۉقنی آتیب بۉلگچ، افتیدن، آرتگه چېکینیش امکانیتیدن محروم. بیرار دولت طالبان رژیمینی تن آله‌ر اېکن، بو‌نینگ تقاضاسی بو گروه فعالیتینی مقتشدیر؛ برچه ساحه‌لرده بۉلمه‌سه-ده، هېچ بۉلمه‌گنده معین یۉنه‌لیشلرده. شو باعث، روسیه طالبان رژیمی بیلن رسمی علاقه اۉرنه‌تیشنی آقلش اوچون بو گروه حقیده اَیریم ساحه‌لرده ایجابی تصور یره‌تیشگه مجبور؛ جمله‌دن، افغانستاندن کېلیب چیقه‌دیگن ایشلب چیقریش و قاچاق اېتیش مسکو همده مرکزی آسیا جمهوریت‌لری اوچون جدّی خواطر اویغاته‌دیگن مخدره مادّه‌لرگه قرشی کوره‌ش ساحه‌سیده.
مسکونینگ فکریچه، اگر طالبان کۉکنار و تریاککه قرشی کوره‌شده موفقیتسیزلیککه اوچره‌گن تقدیرده هم، ثمره‌لی یېچیم بو گروه‌نینگ ضعیفلیکلری و کمچیلیکلرینی ینه‌ده کۉپراق بۉرتتیریب کۉرسه‌تیشده اېمس، بلکه طالباننی رغبتلنتیریشده‌دیر. بو هم طالبان رژیمینی تن آلیش و او بیلن رسمی علاقه اۉرنه‌تیش طلبلریدن بیریدیر. مسکو اوچون «رغبتلنتیریش استراتیژیسی»نینگ ثمره‌دارلیگی قچان نمایان بۉلیشی مهم اېمس. خودّی شونینگدېک، اگر بو استراتیژی ثمره‌سیز بۉلیب چیقسه، «باسیم اۉتکزیش» استراتیژیسیگه مراجعت قیلینه‌دیمی یاکه یۉقمی، بونیسی هم مهم اېمس.
روسیه‌نی قۉیه توره‌یلیک، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتی طالبان‌نینگ مخدره مادّه‌لرگه قرشی کوره‌ش باره‌سیده‌گی مبالغه‌لی و دبدبه‌لی دعوالرینی بوتونله‌ی پوجگه چیقرمه‌گن بۉلسه-ده، قتّیق شبهه آستیگه قۉیدی. طالبان اۉتگن بېش ییلدن آرتیق وقت دوامیده کۉکنار و تریاککه قرشی اوروشده یارقین نتیجه‌لرگه اېریشگنینی دایمی روشده دعوا قیلیب کېلماقده. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی هم سابق حساباتلریده طالبان دعوالرینی آچیق تصدیقله‌مه‌گن بۉلسه-ده، رد هم اېتمه‌گن اېدی. بو اعتبارسیزلیک طفیلی بۉلگنمی یاکه باشقه عامللر سببلیمی، نامعلوم. باشقه اَیریم غرب تشکیلاتلری هم وقتی-وقتی بیلن طالبان‌نینگ بو باره‌ده‌گی نسبتاً موفقیتلی اورینیشلری حقیده خبر بېریب تورگن. بعضی دولتلر هم قتّیققۉل یانده‌شوو اېگه‌للشدن تیییلیب، طالباننی خورسند حالده اوشلب توریشگه حرکت قیلگن. اېندی اوشبو حسابات اعلان قیلینیشی بیلن طالبان دېیرلی قورالسیزلنتیریلدی؛ یعنی کۉرینیشیدن اېندی اولر اۉزلرینی یخشی کۉرسه‌تگنلیکلری حقیده گپیره آله‌دیگن و روسیه کبی دولتلر هم حمایه میدانیگه تۉله قۉل بیلن چیقه آله‌دیگن بیرار ساحه و یۉنه‌لیش قالمه‌دی.
