لطفی و مشرب: زمان آشیب کېلگن غزل
محبوبالله توران
مولانا لطفی بیلن مشرب دوری آرهسیده اوچ یوز ییلگه یقین تفاوت بۉلیشگه قرهمهی، بیر غزل بو ایکّی شاعرنی زمانداش ایجادکارلرگه اَیلنتیرگن دېسک مبالغه بۉلمهیدی. یعنی، بیر گۉزل شعر مذکور آرهلیقنی کېسکین قیسقرتیریب یوبارگن. زمانلردن آشیب، یشب کېلهیاتگن بو شعر حقیده قیسقچه فکرلریمنی بیان قیلماقچیمن.
مولانا لطفی – اۉزبېک ادبیاتینینگ یارقین سیماسی، او ایکّی تیللی ارداقلی اۉزبېک شاعریدیر. لطفی هراتده توغیلیب اۉسدی، عالیمقام شاعر صفتیده اۉزیدن گۉزل شعریت میراث قالدیردی. لطفی شعریتینینگ اساسی قسمی غزللردن عبارت؛ همّهسی بۉلیب ۳۶۷ غزل (۱ تهسی فارسچه) یازگن، قالگنلری اېسه قصیده، تویوق، رباعی، قطعه، تۉرتلیک و فردلردیر. لطفی، اۉزبېک ممتاز ادبیاتیده اۉزیگه خاص یۉل و اسلوبلری بیلن اجرهلیب تورهدی. علیشېر نوایی اعترافیگه سزاوار بۉلگن مولانا لطفی قریب ۱۰۰ ییل عمر کۉرگن دېیه تخمین قیلینهدی. اونینگ بوتون شعریتی سېوگی-مجبت موضوعینی اۉز ایچیگه قمرهب آلهدی.
قوییدهگی غزل، لطفی قلمی بیلن یازیلگنی معلوم. بو گۉزل و اۉیناقی غزلنی انچه دور و زماندن سۉنگ بابارحیم مشرب قلمگه آلهدی – لطفیگه ایزداشلیک قیلهدی. مشرب نظیرهسینی قوییراقده اۉقییسیز.
سېنسن سېوریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه،
قاندور جگریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
هجران کېچهسی چرخ فلککه یېتار، اې آی،
آه سحریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
حتاکه قیلیچ کېلسه باشیمغه، اېشیگینگدن
یۉقتور گذریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
اوسروک کۉزونگ اشکالینه هر گه نظر اېتسم،
قالمس خبریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
یعقوب بېگین کۉپ ییغیدن قالمهدی سېنسیز،
نورِ بصریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
آییوزونگه کۉز سالغهلی، اۉزگه کیشی بیرله،
یۉقتور نظریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
عشق اۉتیده لطفی یوزی آلتوننی یاشوردی،
اې سیمبریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
بو غزل جوده روان، ساده و کۉنگیلگه یقینلیگی بیلن کیشیلرنی اۉزیگه تارتهدی. بو غزلنی بیر معناده سېوگی طوماری، دېب اَتش ممکن.
اونده شاعر یاریگه نسبتاً اۉز محبتینی اظهار اېتیب، بغری قانلیگینی قَیناق مصرعلرده ترنم اېتهدی:
سېنسن سېوریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه،
قاندور جگریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
سېوگیلیسیدن ییراق توشگنینی و شو سببدن آهی کۉککه یېتیب بارهیاتگنینی شوندهی یازهدی لطفی:
هجران کېچهسی، چرخ فلککه یېتار، اې ماه،
آه سحریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
باشیمگه قیلیچ اۉینتسهلر-ده، سېنینگ عشقینگنی مېندن آلهآلمسلر، سېندن وازکېچهآلمهیمن، دېیدی شاه شاعر:
حتاکه قیلیچ کېلسه باشیمغه، اېشیگینگدن
یۉقتور گذریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
اۉز یارینینگ سحرلاووچی کۉزلریگه بیر باقیش بیلن، بوتون آرمانلریگه یېتهیاتگنینی منه بیتگه تۉکیب سالهدی:
اوسروک کۉزونگ اشکالینه هر گه نظر اېتسم،
قالمس خبریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
او اۉزینی حضرت یعقوبگه اۉخشتهدی و یاشیرین-یاشیرین ییغیگه قاریلگنینینگ سببی – یارسیزلیک اېکنی، همده شو سببدن شاعر کۉزینینگ نوری قوریب کېتگنینی بو بیتدن سېزیش ممکن:
یعقوب بېگین کۉپ ییغیدن قالمهدی سېنسیز،
نور بصریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
سویوکلیسینینگ آی یوزیگه نظر سالگن پیت، اونی باشقه بیر کیشی بیلن کۉریشگه طاقتی یۉقلیگی منه بو بیتده عکس اېتدیریلگن:
آییوزینگه کۉز سالغهلی، اۉزگه کیشی بیرله،
یۉقتور نظریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
عشق اۉتیده کوییب، یوزینینگ سریقلیگی آلتیننینگ سریقلیگیدن کۉره آرتیق اېکنینی اۉز سېور یاریگه سۉیلب بېرهدی:
عشق اۉتیده لطفی یوزی آلتوننی یاشوردی،
اې سیمبریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
بولر بریسی لطفینینگ اۉز معشوقهسیگه بیواسطه و چین کۉنگیلدن اظهار اېتگن سېوگی تَشووچی سۉزلردیر. بولر بریسی بیغبار، تینیق و یار محبتیگه آشیقهیاتگن شاعرنینگ قلب صداسی حسابلنهدی.
منه اېندی شو غزلنی بابارحیم مشرب هم عین وزن، قافیه و ردیفده کویلهیدی:
سېنسن سېوریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه،
قاندور جگریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
غم شامی فراقینگده کباب اېتدی فلکنی،
آه سحریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
ناگاه سر زلفونگ سری بۉلدوم سنگه مایل،
اې تاج سریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
لعلینگ غمیدن کۉنگوم اېرور غنچه کبی قان،
گلبرگ تریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
زهر غم هجرینگ مېنی اۉلدورغهلی یېتدی،
اې لبشکریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
جانلر اوزوبان کون-کېچهلر آه و ندامت،
اې سیمبریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
مشرب بۉلوبان کۉیونگه چون برق تجلی،
قالمای اثریم، خواهی اینان، خواهی اینانمه.
آلدینگی شعرده، لطفی، یار هجرانیده آهینی کۉککه یېتکزگن بۉلسه، مشرب، یار فرقتیده غم-قیغوسی بیلن فلکنی کویدیریب، کباب اېتگنینی بیان اېتهدی. لطفی، یارینینگ کۉزلریگه بیر باققنده مقصدیگه یېتسه، مشرب، یارنینگ لعل لبی حسرتیده غنچهدېک اۉرتنهیاتگنینی و کۉنگلی قَی درجه قان اېکنلیگینی آچیقلب بېرهدی. شونینگدېک، لطفی، یار سببلی باشیگه قیلیچ کۉتریلسه هم باک اېتمهگنلیگینی بیان قیلر اېکن، مشرب، هجراننینگ اچّیق غمی اونی اۉلدیرر چمهسیگه یېتکزگنینی و آه و ندامت کون-کېچهلر جان آلیشگه تیار تورگنینی آشکارا قیلهدی.
