“بابرنامه سۉزلیگی”، ینگی اثر
محمد حلیم یارقین
نېچه ییل بورون “بابرنامه”نینگ تنقیدی و نسبتاً تۉلیق و منقح متنی حرمتلی تحقیقاتچی عالم استاد رحیم ابراهیم ارقه لی ایزچیل محنت و سینچکاولیک بیلن نشرگه تیارلندی. بابرشناسلیکده گی بو قیمتلی اثر، هجری قویاش1401/م.۲۰۲۳-ییلی “تعلیمی انتشارات مؤسسه سی” ارقهلی مزارشریفده باسیلیب چیققن اېدی.
بوندن بورون، جاپانلیک مشهور بابرشناس عالم پروفیسور دکتور ایزی مانو هم “بابرنامه”نینگ تنقیدی متنینی (جاپان-کیوتو/م. ۱۹۹۵-ییلی) ایکی جلدده نشر قیلگن اېدی. اوندن ساره، اۉزبېکستانلیک بابرشناس عالم دکتور سیدبېک حسنوف “بابرنامه”نینگ تنقیدی متنینی بیر نېچه معتبر نشرلر و نسخه لر، جملهدن پارسا شمسییف و ایزی مانو نشرلری اساسیده نشرگه تیارلب، م. ۲۰۰۰- ییلی بیر جلدده کیریل یازوویگه تاشکېنت ده نشر اېتدی.
“بابرنامه” خودی باشقه کلاسیک اثرلر سینگری، اۉزینینگ قیین سۉزلر، اتمه لر و ترکیبلری یوزدن چاغداش اۉقووچیلرگه قیین بۉلیشی طبیعی. شو یوزدن، “بابرنامه” اوچون أیریم تحقیقاتچیلر و اونی نشرگه تیارله گن کیشیلر، قیین سۉزلرینی شرح و ایضاحلشگه اورینگنلر. بو مسأله بۉییچه، بابرنینگ بیر یا نېچی یا ده برچه اثرلریگه تورلی کۉلم و کیفیت، مستقل یا ده اثرلرگه قۉشیمچه یۉسینده سۉزلیک(لغتنامه)لر توزیلگن. اولرنینگ أیریملری قوییده گیلردن عبارت:
۱. میرزا مهدیخان استرآبادی، سنگلاخ: بو سۉزلیک اساساً نوایی اثرلری سۉزلری نینگ شرحی اوچون توزیلگن بۉلسه ده، بیراق اونده بابر اثرلریدن چمه سی ۲۵۰ ته سۉز ایضاحلنگن.
۲. ا. پیوه دی کورتی، شرقی تورک تیلی لغتی، بابر اثرلری بۉییچه…، بیرینچی نشر (پاریس: م. ۱۸۷۰) و سۉنگگی نشری (پاریس: م. ۲۰۱۱). سۉزلیکده بابر اثرلریده گی سۉزلر فرانسوی تیلگه ایضاحلنگن.
۳. ه. نظروه، بابر اثرلری اوچون قیسقچه لغت، “فن” نشریاتی، تاشکېنت: م. ۱۹۷۲. اثرده ۲۷۷۸ ته سۉز و بیریکمه ایضاحلنگن.
۴. ا. ابراهیموف، بابرنامه ده هندیچه سۉزلر، تاشکېنت دولت شرقشناسلیک انستیتوتی، تاشکېنت: م. ۲۰۰۲. بونده بابرنامه دهگی هندچه سۉزلرگینه ایضاحلنگن.
۵. بابرنامه ده قوللـه نیلگن سینونوملر لغتی، “فن” نشریاتی، تاشکېنت: م. ۲۰۰۴. اثرده ۱۲۴۹ ته سۉزنینگ بابرنامه ده اوچره شگن ۳۴۸ ته سینونومی(معناداشی) کۉرسه تیلگن.
۶. ظهیرالدین محمد بابرنینگ بابرنامه اثری بۉییچه قیسقچه لغت، ف. اسحاقوف، ه. نظروه، م. اسحاقوف، اندیجان خلق ارا بابر جمغرمه سی، اندیجان: م. ۲۰۰۴.
۷. ف. اسحاقوف، بابرنامه اوچون قیسقچه ایضاحلی لغت، اندیجان: م. ۲۰۰۸. اثرده ۳۰۰۰ ته دن آرتیق سۉز و بیریکمه ایضاحلنگن.
(ظهیرالدین محمد بابر انسکلوپیدیه سی، تحریر هئیت نظری آستیده، “شرق” نشریات-مطبعه سی، تاشکېنت: م. ۲۰۱۴، ۱۱۹-بېت)
۸. ظهیرالدین محمد بابر دېوانی، شفیقه یارقین تیارله گن تنقیدی متن، افغانستان علوم اکادمیسی نشری، کابل: هجری قویاش ۱۳۶۲، ۲۸۵-۳۱۳ بېتلر. اثرده قۉشیلگن لغتنامه ده، بابر دیوانیده گی چمه سی ۵۰۰ ته قیین سۉز و بیریکمه ایضاحلنگن.
“بابرنامه”دېک انسکلوپیدیک اثرده کۉپلب چیگل و قیین سۉزلر، تعبیرلر و اتمه لر بۉلیشی طبیعی دیر. “بابرنامه”نینگ چاپ و ترجمه سی، أینیقسه اونینگ تنقیدی متنینی تیارلاوچیگه بونداق قیینچیلیکلر کۉپراق اوچره یدی. استاد رحیم ابراهیم “بابرنامه”نینگ تنقیدی متنینی تیارلش آقیمیده، شونداق قیینچلیکلر و چیگل سۉزلر و مسأله لرگه دوچ کېلیب، “بابرنامه”نینگ نسبتاً تۉلیقراق و کېنگراق سۉزلیگینی توزیش کبی اېزگو و قیین ایشگه بېل باغله دی.
او، “بابرنامه”نی شو چیگللیکلری یوزدن، اوچته دلیلگه کۉره “اۉجر اثر” دېیدی:
۱. سۉز باقیمیدن جوده بای کتاب؛
۲. جغرافی باقیمدن چۉزیق بیر کتاب- فرغانه دن کابلگچه و کابلدن دهلیگچه؛
۳. انسکلوپیدیک بیر اثر.
استادنینگ چمه لگنیچه، “بابرنامه”ده ۱۱ ته تورلی تیلدن سۉز، بیریکمه، اتمه و عباره لر بار دیر. بو تیللر “بابرنامه” متنیدن کېلتیریلگن اۉرنکلر بیلن بولردن عبارت:
۱. افغانچه(پشتوچه): ۱ ته سۉز: لیار
۲. تورکچه: ۲۳۳۱ ته سۉز : اباغه، آتالیق، آریق
۳. ختایچه: ۲ ته سۉز: جنگ، سنگ، (پروفیسور نگهت سعیدی کابل اونیورستیتینینگ استادینینگ تلقینیچه)
۴. سانسکریتچه: ۲ ته سۉز: اوغان، شال/ هندیچه سۉزلرنینگ اکثری سانسکریتچه کۉکنلیک سۉزلر دېب توشونیش ممکن.
۵. عربچه: ۱۶۸۸ ته سۉز: آبا، آثار، ابیات
۶. فارسچه: ۹۰۹ ته سۉز آبشار، آزاد، اسپکی
۷. قلماقچه: بیرته سۉز، آلاچی
۸. مغولچه: ۲۴ ته سۉز اورچین، بخشی، ایچکی (عزیز و محرم/ شجرۀ تراکمه ده)، جوانغار
۹. نورستانچه: ۳ ته سۉز: ارهتاشی، سوهانتاشی، کیم
۱۰. هندیچه: ۹۲ ته سۉز: اندی، ارب، منیاسه
۱۱. یونانچه: ۱۰ ته سۉز: ، موسیقی، اسطرلاب/ اصطرلاب، اقلیم.
***
۱۲. یونانچه-عربچه: 1ته سۉز: تأریخ (ریشهسی ارخ، ارخیالوگی سۉزیده کېلگن)
۱۳. فارسچه-افغانچه(پشتوچه): ۱ سۉز: گوسفندلیار
“بابرنامه سۉزلیگی”ده چمه سی (۶۷۰۰) تهدن آرتیقراق سۉز، بیریکمه، اتمه و عباره ایضاحلنگن. هر بیر مدخل قیسی تیلگه تېگیشلی اېکنی، عینن “بابرنامه” ده قوللنگن معنا و توشونچه سی بیلن بېریلیب، همده “بابرنامه” متنیدن شو سۉز ایشله تیلگن جمله اۉرنک یۉسینده نقل قیلینگن.
بوندن تشقری، هر بیر مدخل “بابرنامه” متنیده نېچه توشونچه یا معناده قوللنگن بۉلسه ده، اۉشه تعداد ایضاح اۉرنکلری بیلن بېریلگن. بو یوزدن، مدخللر بیر، ایکی، … معنادن تارتیب، أیریم موردلرده ۲۰-۲۵ ته ایضاح مثاللری بیلن بېریلگن.
اۉرنکلر:
«آتشبازلیق: [ت.ف.ت] بیزنینگچه، بو سۉز “آتشبازلیک” دېگن الو بیلن اۉینب نمایش کۉرسه تیشگه تېگیشلیمس. بابر اېسله گن “آتشبازلیق” بو تاشنی اوزاق مسافه گه تشلش یا اولاقتیریش عملگه باغلیق دیر. اونینگ بیر-ایکیته همراه لری تاشنی یخشی تشله یدیلر. شونده او، بنگالیلر آتِشبازلیق(تاش آتیش/تشلش)گه مشهور بۉلسه لر ده، اونچه لیک اېمسکن، دېیدی. بو ورزش المپیک نینگ مهم اۉیینلریدن دیر. افغانستانده هم برچه منطقه لر، جمله دن سرپل ولایتیده یاشلر اۉینه یدیلر. ” [حلیم یارقین، ۱۳۶۹: ۲۱۸] ” ده ایکی خیل آتیشبازلیک بار: بیری، میده راق تاشنی اوزاققه آتیش اۉیینی ایکینچیسی اېسه، بابر اېسله گن آتشبازلیق. بونده کته راق و آغیرراق تاشنی اوزاققه آتیش دیر. (تاش ته یلری، ۱۰۴-اۉیین، ص ۲۱۸). المپیکده اېنگ ماهر و کوچلی آتشبازلر آلتون، کوموش و برنز مداللرگه اېگه بۉله دیر. [حلیم یارقین] یخشی نشان آلیب آتماق، دقت قیلیب آتماق«بنگالیلارنینگ آتشبازلیق بیله شهرتی بار اېدی. بنگالیلارنینگ آتشبازلیقبیله شهرتی بار اېدی. بو نوبت یخشی سینادوک. بیر یېرنی چاغ قیلیب؛ آتمای دورلار. هر طوربیله آتا دورلار. » [ب.۴۴۹]
و بو اۉرنکده “آچماق” سۉزیگه ۲۰ ته ایضاح بېریلگن:
آچماق: [ت] یۉلینی تۉسیب تورگـن نرسه نی بیر تامانگه سوریب، کـۉته ریب قۉییب، کـیریش یا چـیقیش گه امکان یره تماق. ۲. آلیش- قۉییش یۉلینی، آغـزینی یاپیب تورگـن قپاغـینی کـۉته ریب؛ سوریب قۉیماق یا آلیب تشله ماق. ۳. اۉرلگـن، قاپلنگـن، پناه قیلینگـن یا کـۉمیلگـن نرسهلرنی یاشیریب، اۉره ب، قاپلب تورگـن نرسه دن آزاد قیلماق، یلنگله ماق ۴. کـۉترماق، سورماق یا آلیب تشله ماق (پرده، نقاب یا شو کـیبی لرنی). ۵. تۉسیق نی، غاونی آلیب تشله ماق، تقیق نی بیکار قیلیب، اوتیش، یوریش اوچون امکان بیرماق. ۶. بیرار نرسهنینگ حـرکـتیگه یا جـریانیگه یۉل بیرماق، قۉییب یوبارما، بۉشتماق. ۷. یازماق، یایماق، کـیرماق (تخـلنگـن، ییغیلگـن، بۉکـیلگـن، یومیلگـن نرسهلر حقیده). ۸. قوریب، سالیب، بیتیریب، ایشگه توشیرماق، رسمی روش ده ایشگه تشله ماق9. ینگی بیر نرسه یره تماق، کـشف قیلماق، تاپماق. ۱۰. کـوپچـیلیک اشتراکـیده بیرار ایشنی باشلب بیرماق، باشلب یوبارماق، آچـیق دیب اعلان قیلماق. ۱۱. نرسه، واقعه، حادثه و شو کـیبیلرنینگ قیسی دیر تامانلرینی یاریتیب بیرماق، انیقله ماق، آشکار قیلماق، فاش قیلماق. ۱۲. آچـیق اظهار قیلماق، معـلوم قیلماق، ایتماق. ۱۳. فاش قیلماق، همه گه معلوم قیلماق. ۱۴. پرنجی تشله ماق، پرنجی سیز یوریشگه امکان یا رخصت بیرماق. ۱۵. حُـسنی گه حُـسن قوشماق، گـوزهللشتیرماق، کـورک بیرماق. ۱۶. کـوچـیترماق، رواجـلنتیرماق. ۱۷. تخـم باسیب اوندن جـوجه چـیقرماق. ۱۸. توگـون یا اۉرلگـن نرسه نی آچـماق. ۱۹. آچـماق، کـتاب نی یوز نی آچـماق. ۲۰ قباغ نی، آغـیزنی، کـۉزنی آچـماق (د.) «تورکانه رسم بیله مېنگا بویوردیلار مېن یوزینی آچتیم.»[ب.۲۵] ۲- «نفرین و دعای بدیغه آغیز آچیب قۉل کۉتاردیلار.»[ب.۲۸]
“بابرنامه سۉزلیگی” تألیفینی بیرینچیدن تینچگینه، هرقنداق شهرت طلبلیک هیاهولردن ییراق سېویملی دوستیم حرمتلی استاد رحیم ابراهیم همده حرمتلی تیلداشلرگه صمیمی قوتله یمیز. او کیشی اوشبو قلم(حلیم یارقین) بیلن، اثر تألیفی آقیمیده لطف اېتیب ایزچیل علاقه و مصلحتده بۉلگنلیکلری اوچون ممنون و قووانچلی من. استاد دایم ساغ، قلملری برکه لی و اۉز ارا علمی همکارلیک اۉرتاقلیک مناسبتلریمیز دواملی بۉلسین.
“بابرنامه سۉزلیگی” حلی باسیلیب چیقمه گن. بیرار تیلسېور مدنی اویوشمه و بنیاد بو ایشگه یاردملشسه لر اېنگ خیرلی و منگو علمی ایش بۉله دی.
محمد حلیم یارقین
استکهلم-سویدن
اکتوبر- ۲۰۲۵-ییل
