۱۱-سپتمبرنی محلی ینگیلیک واقعه‌سی صفتیده یادگه آلیش
چارلز سنوت
قیسقه‌چه: اگر بو هجوم بوگون، محلی یېتکرمه انقراضی شرایطیده صادر بۉلگنیده، نیمه یوز بېرردی؟
ییگیرمه بېش ییل اوّل، ۲۰۰۱-ییل ۱۱-سپتمبر کونی اېرته‌لب لندنده یوک مو‌تریدن بویوملریمنی توشیره‌یاتگن اېدیم. مېن یقینده «بوستون گلوب» گزېته‌سی‌نینگ یقین شرق بۉییچه باشلیغی صفتیده‌گی بېش ییللیک فعالیتیمنی یکونله‌گن اېدیم انتفاضه زۉرآورلیگی، اینیقسه، اتوبوسلرده‌گی پارتلشلر تاباره یشه‌یاتگن جاییمیزگه یقینلشیب باره‌یاتگن بیر پیتده. اېندی‌گینه لندنگه کېلگن و گزېته‌‌نینگ اروپا بۉییچه ینگی اداره باشلیغی لوازمیمنی اېگه‌للشگه تیّارلنه‌یاتگن اېدیم.
اۉشه تقدیرلی تانگده تلویزیون، کېبل ترماغی یاکه بیرار انترنت علاقه‌سینی اولشگه هلی اولگورمه‌گندیک. اما بویوملریمنی کۉچیره‌یاتگنیمده، ایشانچلی «سونی» قیسقه تۉلقینلی رادیوم آرقه فونده شیتیرلب تورردی. مېن بی‌بی‌سی نی تینگله‌یاتگن اېدیم. گرینویچ وقتی بیلن ساعت ۱:۴۶ دن بیر نېچه دقیقه اۉتیب، «رادیو ۴»نینگ عادتی دستورلری شاشیلینچ خبر اوچون تۉخته‌تیلدی. بیرینچی اوچاق اېندی‌گینه جهان سودا مرکزی‌نینگ شمالی مناره‌سیگه اوریلگن اېدی. اۉن یېتّی دقیقه‌دن سۉنگ ایکّینچی آلیب قاچیلگن اوچاق هم بناگه اوریلدی. اۉشه لحظه‌ده دنیا اۉزگردی. امریکاگه هجوم قیلینگن اېدی و او تېز آره‌ده اوروشگه کیریشردی.
بوندن سکّیز ییل اوّل مېن «نیویورک دیلی نیوز» گزېته‌سیده مخبر بۉلیب، جهان سودا مرکزیگه اویوشتیریلگن ایلک هجومنی یاریتگن اېدیم؛ بو مناره‌لرنی پارتلاوچی مادّه‌لر اۉرنه‌تیلگن موتر یاردمیده قوله‌تیشگه قره‌تیلگن موفقیتسیز اورینیش بۉلیب، کېینچه‌لیک ۱۱-سپتمبر هجوملریگه آلیب کېلگن دستلبکی و خامکی رېجه‌‌نینگ کۉرینیشی اېدی. دیلی نیوزده‌گی راپورتاژلریم «بوستون گلوب»ده یقین شرق ینگیلیکلرینی یاریتیش وظیفه‌سینی آلیشیمگه سبب بۉلگن اېدی.
۱۱-سپتمبر حقیده‌گی خبرلر ترقه‌له‌یاتگن بیر پیتده تېلفونیم آرقه‌لی یقین شرق بۉیلب منبعلریم بیلن باغلنه باشله‌دیم و تاباره روشنلشیب باره‌یاتگن نرسه‌نی تصدیقله‌دیم: اوسمه بین لدېن‌نینگ ۱۹۹۸-ییلده‌گی امریکاگه قرشی «جهاد» اعلانیده افاده‌لنگن شفقتسیز و آخرالزمانی قره‌ش عملگه آشیریله‌یاتگنی شبهه‌سیز اېدی.
مېن شو لحظه‌گچه بۉلگن سکّیز ییللیک ژورنالیست‌لیک فعالیتیم دوامیده بیلگن برچه نرسه‌لریمنی درحال یازیشگه کیریشدیم؛ ۱۹۹۳-ییلده‌گی محلی پارتلش واقعه‌سی اېندی امریکاگه قرشی خلق‌ارا هجومگه ایلنگن اېدی. اۉغیرلب کېتیلگن تۉرت ته اوچاقدن ایکّیته‌سی مېنینگ توغیلیب اۉسگن شهریم بوستون شهریدن پرواز قیلگنینی انگله‌دیم. شو‌نینگ اوچون «بوستون گلوب» اوچون ۱۱-سپتمبر یقّال محلی ینگیلیک هم اېدی. مېن اۉشه اوچاقلرده‌گی یۉلاوچیلر‌نینگ انچه‌‌گینه قِسمینی تنیردیم.
۱۹-سپتمبرگه کېلیب، تاجیکستانگه یېتیب باردیم و بیر کون ایچیده افغانستانگه کیریش یۉلیده اېدیم؛ اۉشه پیتده طالبان هلی حاکمیتده، «القاعده» اېسه آچیق فعالیت یوریته‌یاتگن اېدی. بیز طالباننی اغدریشده امریکا بیلن اتفاقداش بۉلگن جنگچیلر گروهی «شمال اتفاق»گه تېگیشلی اېسکی یوک اوچاقیده مملکت ایچکریسیگه اوچدیک. مېن بو واقعه‌لرنی کېینگی بېش ییل دوامیده گلوب گزیته‌سیدن یاریتدیم.
اېندی، ۱۱-سپتمبردن چارک عصر اۉتیب، اۉشه پیتده و حاضر امریکا اخبارات تشکیلاتلری‌نینگ خلق‌ارا ینگیلیکلرنی یاریتیش فعالیتی حقیده ملاحظه یوریتیه‌پمن. ایشانچ بیلن اَیتیش ممکنکی، «بوستون گلوب»نینگ ینگیلیکلرنی یاریتیشگه بۉلگن صداقتی بوگون فوق‌العاده کۉرینه‌دی. حتا «گلوب» کبی اۉز اۉقووچیلریگه دنیانی بونچه‌لیک چوقور یاریتیب بېره‌دیگن گزېته‌لر کۉپ اېمس، دېب اَیتیش ممکن. «گلوب» هنوز امریکاده‌گی اېنگ یخشی سوریشتیروو ژنالیستیکه‌سی نمونه‌لریدن اَیریملرینی یره‌ته‌دی، بیراق اېندی اونینگ خلق‌ارا بۉلیمی یۉق.
۱۹۹۳-ییلده «نیویورک دیلی نیوز» بیز‌نینگ جنایت حقیده‌گی راپورتاژلریمیزنی نیوجرسی و بروکلینده پیدا بۉلگن گماندارلر همده اولر باره‌دیگن ترورچیلر مسجدلرگه قره‌تگن اېدی. اما شهر بۉلیمی محرری بیلل بایل مېنی پارتلشده گمان قیلینگن شخصلر کېلیب چیققن حدودلرنی یاریتیشگه یوباردی؛ بو راپورتاژلر مېنی مصر، سودان، غربی ساحل و پاکستانگه آلیب باردی و کېینچه‌لیک «القاعده» نامی بیلن تنیلگن ینگی پیدا بۉله‌یاتگن اسلامی حرکتده‌گی دشمنلیک‌نینگ ایلدیزلرینی اۉرگنیش امکانینی بېردی. بوگونگی کونده «نیویورک دیلی نیوز» هر بیر دالرینی سیقیب چیقره‌یاتگن خوف قبول قیله دیگن سرمایه کېریتووچی کمپنیسیگه تېگیشلی بۉلیب، نشرنی جوده نازک حالتگه کېلتیرگن؛ ژورنالیستلر سانی و منبعلری انچه کمه‌یگن، اولر شهر‌نینگ چېکّه حدودلرینی یاریتیشگه زۉرغه یېته‌دی، یقین شرق حقیده چوقور رایورتاژلر تورکومینی تیّارلش حقیده اېسه گپ هم بۉلیشی ممکن اېمس. «نیویورک دیلی نیوز»نینگ ۱۹۹۳-ییلده‌گی «ترور اوروغلری» ناملی مقاله‌لر تورکومی کېله‌جکنی جوده یخشی کۉره آلگن یاندشوو اېدی.
بوگونگی کونده بونده‌ی چوقور ژورنالیست‌لیک اونچه‌لیک کۉپ اوچره‌مه‌یدی. هلی هم کتّه میدانده‌گی ددیل راپورتاژلرنی عملگه آشیره‌دیگن و مالیه‌لشتیره‌دیگن ییریک امریکا اخبارات تشکیلاتلری جمله‌دن نیویورک تایمز، واشنگتن پست، آسوشیتدپرس، سی‌ان‌ان و ان‌پی‌آر. شونینگدېک، بی‌بی‌سی، گاردین و باشقه خلق‌ارا اخبارات واسطه‌لری هم موجود بۉلیب، اولر‌نینگ جسور ژورنالیستلری هنوز اوکراین و اېران کبی اوروشگه تارتیلگن مملکتلرگه باریشماقده.
اما خلق‌ارا واقعه‌لرنی یاریتیش اوچون محلیراق یۉنه‌لیشگه اېگه بۉلگن اخبارات فعالیتی غایه‌سی عملده یۉقالیب کېتگن. نېگه؟ ایشانچلی اخبارات هېچ قچان اۉقووچیلر اوچون بوگونگیدېک قدرلی بۉلمه‌گن. بیزگه واقعه جاییده‌گی کۉز و قولاقلر کېره‌ک؛ بیراق جبهه چیزیغیده بۉلیب، ییریک واقعه‌لرنی یاریته‌دیگن و اوییده‌گی مخاطب اوچون محلی جهتلرنی تاپه‌دیگن ژورنالیستلر سانی کوندن-کونگه کمه‌یماقده.
نېگه بو مهم؟ مېنیمچه، اۉقووچی و تماشا‌بینلرنی اۉز تشویشلری بیلن بې‌واسطه باغلیق بۉلگن جهتلر آرقه‌لی واقعه‌لر مرکزیگه آلیب کیریش همه‌میزنی نه‌فقط خبردارراق، بلکه دنیا بیلن ینه‌ده چنبرچس باغلنگن حالگه کېلتیریشی ممکن.
شو‌نینگ اوچون مېن اوشبو مقاله‌نی رسماً ۲۸-سپتمبرگه تۉغری کېله‌دیگن «جهان ینگیلیکلری کونی»نینگ بیر قِسمی صفتیده یازماقده‌من. ۱۰۰ دن آرتیق مملکتده‌گی ۱۰۰۰ دن آرتیق تحریریت بو کوننی بیرگه‌لیکده نشانله‌یدی و «گراوندتروت» میدیا لایحه‌سی اولر قطاریده بۉلیشدن فخرلنه‌دی. بو کون‌نینگ تنلنیشی بې‌چیز اېمس: ۲۸-سپتمبر، شونینگدېک، یونسکونینگ «اخباراتدن عمومی فایده‌لنیش خلق‌ارا کونی»دیر و تشکیلاتچیلر تأکیدله‌گنیدېک، بو تصادف اېمس. اولر بیز‌نینگ بیلیش حقوقیمیز فقط کیمدیر اخباراتنی آچیق و فایده‌لنیش ممکن بۉلگن حالگه کېلتیریش، اونی تېکشیریش و حقیقیلیگینی تأمینلش وظیفه‌سینی بجرگنده‌‌گینه عملده رۉیابگه چیقیشیگه ایشانه‌دیلر.
بو وظیفه فقط کوچلی محلی ینگیلیکلر پلتفورم‌سیگه اېگه بۉلیش آرقه‌لی عملگه آشه‌دی. امریکا بۉیلب محلی یېتکرمه‌لر تاباره تنزلگه یوز توتیب، «ینگیلیک چۉللری» بیرین-کېتین پیدا بۉله‌یاتگن بیر پیتده، همه‌میز خواطرده بۉلیشیمیز کېره‌ک. محلی ینگیلیکلرده‌گی بو تورغونلیک خلق‌ارا حادثه بۉلیب، بوتون دنیاده‌گی دېموکراسیلرنی یېمیریب، حقیقت توشونچه‌سی‌نینگ اۉزینی یۉق قیلماقده.
حقیقت توشونچه‌سینی قَیته تیکلش یۉلینی تاپیش اوچون آلدیمیزده جوده کۉپ ایشلر توریبدی و بو ایش اۉز اوییمیزگه یقین جایدن باشلنه‌دی. بو حرکت محلی ینگیلیکلرنی قَیته تیکلشدن باشلنه‌دی.
اېسلتمه: اوشبو مقاله ۲۸-سپتمبر «جهان ینگیلیکلری کونی» مناسبتی بیلن بویورتمه قیلینگن. اونی تۉلیق قَیته نشر اېتیش یاکه ترجمه قیلیش بې‌پول و اېرکیندیر، بیراق ترجمه‌لر اصل معناگه صادق قالیشی شرط. مذکور تمایل سقلنگن حالده، مقاله حجمی یاکه آو‌نینگ ایچکی اسلوبیگه ماسلشتیریش اوچون کیچیک تحریرلر قیلیشگه رخصت اېتیله‌دی.
