منطقه ده‌گی بحران‌لر نینگ افغانستان گه سایه‌سی
افغانستان طالبان حاکمیتیده منطقه ده بحرانلی مملکت گه اېلنگن، چونکه قانونی و مشروع دولتی یوق و اۉنده افراطیتچیلیک کوچه‌یب و دولت اداره‌لرینی نظارتی گه آلگن سیستمه‌تیک جریان گه اېلنگن. بو وضعیت یشاوچیلر نینگ مملکت نی ترک اېتیشی و قۉشنی‌لر نینگ خواطری گه سبب بولگن که انده-سنده علامت‌لری کۉریلماقده.
اېندی انقراض کۉلمی کېنگه‌یب، افغانستان چېگره‌لریدن تشقری گه هم ترقه‌له‌یاتگندیک کۉرینه‌دی. هر بیری اۉزیگه خاص جمهوریت تېزیمی گه اېگه بولگن و هر بیری طالبان بیلن دوست‌لیگی بولگن ایران و پاکستان آره‌سیده‌گی ایکّی تامانلمه راکته آتیلیشی، کۉل آستیده آلاو علامت‌لرینی کۉرسته‌دی. بو واقعه‌لر منطقه خوفسیزلیگی قنچهلیک ضعیف اېکنیدن درک بیره‌دی، سیاسی-اجتماعی شرایط‌لریده اساسی اۉزگریش کېلمه‌گن حالده بویوک فاجعه‌لر گه گواه بۉلیشیمیز ممکن.
منطقه‌وی ناتوغری سیاست‌لر نینگ بیر قسمی، تشقی سیاست‌لرینی آلغه آلیب باریش اوچون افراطی گروه‌لر دن قوللنیش بولگن. بو ایش افراطی و ترورچی گروه‌لر سیاسی و خوفسیزلیک مسئله‌لر ده منطقه نینگ جدی اویېنچیلری و بویوک قدرت‌لر نینگ تعامل تامانی گه اېلنیش گه سبب بولگن. منطقه ده افراطی گروه‌لر کینگه‌ېگن حالده، حتا اولر نینگ حرکتی و منطقه حادثه‌لری قیسقه مدت اېچیده پیش‌بینلیک بوله‌دیگن بولسه، لیکن اوزاق مدت اوچون پیش‌بینلیک قیلیش قیېن؛ چۉنکه بو گروه‌لر نینگ اویېن قاعده‌لری عنعنوی اېمس. اولر گه میدان بېریلگن حالده منطقه وضعیتینی اۉزگرتیریب و بو جریان دنیا بویوک اویېنچیلری نینگ اره‌لشوی بیلن کېسکین‌لشی ممکن.
اوشبو وضعیت نینگ مرکّب‌لیک بیر بولیمی، مذکور مملکت‌لرده‌گی اجتماعی و سیاسی ترتیب‌سیزلیکلر گه باغلیق دیر. حکومت‌لر خلقی آلدیده جوابگر بۉلمه‌گن و فقرالر نینگ اراده‌سی تقدیرلری نینگ تعیېن قیلیش ده مهم رولی بۉلمسه، جمعیت‌لر سیاسی جهتدن قیېنچېلیکّه دوچ بولیب و مرکب‌لیکلر شکللنه‌دی. ناراضی‌لیک هر قنده‌ی جمعیت نی باروت انباری گه اېلنتیریب و کیچیک اۉچقون کتّه ترتیب‌سیزلیکلر گه سبب بولیشی ممکن.
حاکم تېزیم‌لر ملت گه جوابگر بۉلمسه شو درجه ده تېنگ‌سیزلیک، محروم‌سیزلیک و اجتماعی بوش‌لیک‌لر پیدا بوله‌دی؛ چونکه فرصت‌لر و منبعلر کوچلی گروه‌لر اختیاری گه قرار تاپه‌دی. بو منطقه ده اسلامی رژیمی بولگن اۉچ مملکت، بو لحاظ دن تېنگ دیر، بو ایش محروم‌لر و سۉرگون بولگنلر سانی آشیشی گه سبب بولگن. بو مملکت‌لرده سۉرگون بولگنلر و محروم‌لر سانی حددن تشقری، بیراق بولر نینگ بیر بولیمی دینی و تیلی طفیلی ایکّی تامانلمه باسیم و کوپلب محروم‌لیکلر گه دوچ بولگن، بلوچ‌لر و پاکستان ده پشتون‌لر، ایران ده بلوچ‌لر و کردلر و افغانستان ده کوپ سانده اېتنیک گروه‌لر. بو محروم‌لیک و کمسیتیش افراطی گروه‌لر نینگ عسکر آلیشی گه زمینه یره ته‌دی و بو منطقه ده کوپ دن کوپ سېزیلماقدهږ
اېدیولوژیک سیاسی تېزیم‌لر اۉز مملکت‌لری نینگ ملی منفعتینی اویلمه‌یدیلر و سیاسی قدرت منفعتدار تامان‌لر نینگ دایره‌سی خذمتیده دیر. بو دولت و ملت آره‌سیده بوشلیکّه سبب بولیب و ترتیب‌سیزلیک و حتا انقلاب‌لر گه یۉل آچه‌دی؛ بو انقلاب‌لر نمونه‌سینی بیر سنه آلدین عرب بهاری ده کوردیک. بیز نینگ منطقه‌میز هم بو کبی واقعه‌لر گه دوچ و دنیا معادله‌لری آزگینه اۉزگرگن حالده قنچهلیک ناتینچلیکلر گه گواه بولیب و بو مملکت ده‌گی بار-یوق نرسه تالان-تاراج بولیش خوفی بیلن یوزمه یوز بولیشینی کوریش ممکن.
بولرنی آلدینی آلیش ممکن، اگر سیاست ده اوزاق‌نی اۉیلش و یېترلی بصیرت نظر گه آلینیب و اۉتمیش ده‌گی خطالر چېتده قویېلگن حالده. بوتوغریده‌گی سیاستچیلر و قرار قبول قیلووچیلر کیېنگی نسل تینچلیک، امید و آسایشته‌لیکّه نیازمند دیر بحران‌لر نی جدی آلیب و شو-شولر اورنیده اوزاق کیله‌جک اوچون اویلش‌لری کیره‌ک. اولر دنیا ده‌گی رواجلنگن و موفق مملکت‌لر نینگ تجربه‌لری گه قره‌ب و اولردن یېترلیچه سبق آلیش‌لری ممکن. مثال اوچون، سنگاپور کبی مملکت دن تجربه آلیش ممکن که او یېرده آزچیلیک مسلمان‌لردن بیر عیال دولت نینگ اېنگ یوقاری لوازمی جمهور باشلیغ صفتیده و دنیا ده فساد گه قرشی کوره‌ش اینگ موفق مملکت، اقتصادی ثبات و اجتماعی کینگه‌یشنی رهبرلیک قیلیش گه اۉلگورگن. بیز نینگ منطقه ده‌گی رهبرلریمیز و سیاستچیلریمیز اۉزلریدن سوره‌سینلر که نېگه ایران ده بیر بلوچ و بیر سنی، افغانستان ده بیر شیعه و پشتون بولمه‌گن بیر کیشی و پاکستان ده قدرت دایره‌سیدن تشقری پنجابی بولمه‌گن بیر کیشی، حتا اېنگ یوقاری ملَکه گه ایگه بولسه هم او جامعه نینگ قرار قبول قیلووچیلری قطاری ده قبول قیلینمه‌یدی. بو کمسیتیش و سیستمه‌تیک تینگ‌سیزلیک قیېردن کیلیب چیقهدی و ضررلری دوام اېتیشیگه قنده‌ی عامللر یاردم بیره‌دی؟ نیچه مینگ یېللیک تمدن ادعالری، دین و اسلام قدریت‌لرینی عملگه آشیریش ادعالر نېگه بو تېنگ‌سیزلیکلرنی آزگینه هم کمه‌یتیریب و یشاوچیلری اوچون قانیقرلی وضعیت شکللنتیره آلمه‌یدی.
بوکبی سواللر اگر اۉتمیش ده اونچه‌لیک تاثیری بولمسه ده، حاضر دیجیتال عصری ده که ملت‌لر نینگ دنیا وضعیتی گه دایر آگاهی‌لیگی اۉزگرگن و دنیا بویلب حکومتدارلیک استندردلریدن خبرلری بار، چقور تاثیری بولیب و عاقبت‌لری گه بی‌فرق قالیب بولمه‌یدی. آدم‌لر کوپ نرسه خواهلمه‌یدی. ملت‌لر نینگ خواستی تینچلیک، ایرکین‌لیک، تېنگ‌لیک و عدالت دیر. اگر دولت‌لر بو خواست‌لر نینگ جدی آلیش اۉرنیده اۉتمیش اویېن‌لری گه داوم بیریب و عصیانچی گروه‌لرنی قۉللب-قوتلش بیلن فکرلرنی چلغتیش اوچون حرکت قیلسه‌لر، اۉزاق مدت ده وضعیت نی نظارت قیله آلمه‌ی و اۉز گورلرینی اوز قۉللری بیلن قازیش‌لری ممکن. بو منطقه ده عصیانچی گروه‌لر نینگ حمایت قیلیش ایشی دایمی شکلده یاپیلیب هر قنده‌ی اساس گه اساس‌لنگن کمسیتیش و تېنگ‌سیزلیک تاریخ گوری گه یوباریلیب اېتنیک گروه‌لر و ملیت‌لر نینگ بیر-بیری گه یقینلشتیریش اوچون یول آچیش کېره‌ک. ملت‌لر عدالت و اېرکین‌لیک محیطی ده گللب یشنه‌یدی و منطقه هم شو یول بیلن برقرارلیک و ترقیات گه اېریشه‌دی. بو برچه نینگ منفعتی دیر.