هرات فلاکتی و طالبلر مدیریت‌سیزلیگی؛ یاردم بېرووچی تشکیلاتلر معلومات بېریشدن منع قیلیندی
امین کاوه
هراتده‌گی زلزله نینگ زیان کۉرگنلری همده قربانلری عمومی سانی تۉغریسیده هنوزگچه حقیقی حسابات نشر قیلینمه‌گن. محلی بیر منبع نینگ ایتیشیچه، اوزاق قیشلاقلرده حادثه نینگ قربانلری هنوز هم ویرانه‌لر آستیده قالیب کېتماقده و او منطقه‌لر جبرکورگنلری وضعیتیگه حلی اعتبار قره‌تیلمه‌گن.
باشقه تاماندن، نېچه کوندن بېری اجتماعی ترماقلر فعاللری هرات حوزوی شفاخانه‌سی نینگ احتیاجی بۉلگن رویخط جمله‌دن سیروم آزلیگینی مجازی فضاده قۉلمه قۉل اېتیب کېله‌دیلر. اولرگه کۉره اوشبو مرکزنینگ دارو بیلن جهازله‌نیشگه احتیاجی بار. رسمی منبعلر یېتکرمه‌لرده کېنگ کۉلمده ترقه‌تیلگن رویخطنی رد قیلیب، بو شهر بازارلریده سیروم قیمتی ارزان اېکنینیدن خبر بېره‌دیلر.
هرات حوزوی شفاخانه‌سی نینگ بیر منبعی: «ترکی سیروم ۱۲۰ افغانی اېدی، حلی ۸۳ افغانی ساتیله‌دی.» دېدی. بو منبع یره‌لنگنلرنینگ سانی اۉتگن کونلرگه قره‌گنده آشگن دېب ایته‌دی. اونینگ ایتیشیچه، حاضرده هرات حوزوی شفاخانه‌سیده بیر مینگ ۳۰۰ کیشی دوالنماقده‌لر و بولرنینگ کته قسمی خاتینلر و باله‌لر دیر. منبع نینگ تصدیقله‌شیچه، ایریم خصوصی شفاخانه‌لر هم واقعه‌ده یره‌لنگنلرنی تېکین روشده دواله‌یپتی و حاضر آدملر کۉپراق خصوصی شفاخانه‌لرگه یوز کېلتیرگنلر دېدی.
طالبلر ایچکی و چېت اېللیک یاردم بېروچی تشکیلاتلرگه بو گروه نینگ هماهنگلیگی‌سیز جبر کورگنلرگه یاردم بېرمسلیکلرینی سۉره‌گن. بو گروه، نا دولت تشکیلاتلرنی بو حقده آمار ارقام بېریشنی منع قیلگن. عین حالده، مملکت یشاووچیلری طالبلرنی هراتده‌گی زلزله قربانلرینی قیدیروو و قوتقروو عملیات بۉییچه ناکام اېکن‌لیگینی تیلگه آله‌دیلر. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، بو گروه نینگ مدیریتی‌سیز، یېر قیمیرله‌گنیدن بېش کون اوتیشیگه قره‌مه‌ی هنوز هم زلزله اورگن بعضی منطقه یشاووچیلری نینگ تقدیری نامعلوملیگیچه قالماده دیر. طالبلر مدیریتینی تنقید قیلگن اوشبو یشاووچیلرنینگ تاکیدله‌شیچه، قوتقروو عملیاتی بۉییچه بو گروه نینگ ناکاملیگی هرات طبیعی فلاکتی نینگ چوقورلیگیگه ینه هم سبب بۉلگن. عین حالده، محلی منبعلر طالبلرنی حتی واقعه‌نی رسانه‌لرگه کېنک کۉلمده عکس اېتتیریشده هم ناکام بۉلگنلر. شونینگدېک بو یشاوچیلر جمعلنگن کمکلرنینگ مدیریت‌سیزلیگی و حیف و میل بۉلیشیدن هم خواطرده‌لر. کمکلر باشقریلیشی اوچون مردمی کمیته ایجاد بۉلیشینی سۉره‌گنلر. عین حالده، خلق ارا تشکیلاتلر طالبلردن یاردم بېرووچی تشکیلاتلرگه چېکلاو یره‌تیش اۉرنیده جبرکورگنلر وضعیتیگه توجه قیلیشنی سۉره‌گن. طالبلر کنترولیده بۉلگن حادثه‌لر بۉییچه دولت وزیرلیگی، اۉتگن کون اۉتکزیلگن ییغینده تشقی و ایچکی موسسه‌لرگه بو اداره نینگ هماهنگلیگی‌سیز هرات زلزله‌سی زیان کۉرگنلریگه کمک قیلمگنلر دېب بویروق تاپشیرگن. بو اداره نینگ ایتیشیچه، «یاردم بېرووچی تشکیلاتلر بو وزیرلیک بیلن هماهنگ بۉلمسدن یاردملرنی اۉز باشیمچه توزیع اېتمه‌سینلر دېدی.»
طالبلر یاردم بېرووچی تشکیلاتلردن بو گروه بیلن هماهنگلیکده یاردملرنی توزیع قیلیشنی شونده‌ی بیر پیتده ایسته‌گن که، اولرنی آلدین آمار بېریشدن هم منع اېتگن اېدی. منبع نینگ بیلدیریشیچه، طالبلر برچه ایچکی و تشقی موسسه‌لرگه هرات زلزله‌سیده قربان ب اۉز باشیمچه لگنلر خصوصیده بو گروه بیلن هماهنگ بۉلمسدن اۉز باشیمچه حسابات بېرمسلیکلرینی طلب قیلگن.
طالبلرنینگ بو چاره تدبیریدن کېین، عفو خلق ارا تشکیلاتی یاردم بېرووچی نهادلر تۉغریسیده‌گی چېکلاولر کۉتریلیشینی سۉره‌دی. خلق ارا عفو تشکیلاتی نینگ تاکیدله‌شیچه، طالبلر یاردم بېرووچی نهادلرگه «هیچ قنده‌ی چېکلاوسیز» جبر کۉرگنلر منطقه‌سیگه باریب فعالیتینی آلغه آلیب بارسین. بو تشکیلات نینگ کۉپه‌یتیریشیچه، طالبلر زیان کۉرگنلرنینگ احتیاجی و ضرورتلریگه توجه قیلیشی کېره‌ک. طالبلر کنترولی آستیده‌گی حادثه‌لر بۉییچه دولت وزیرلیگی اۉتگن کون ایچکی و تشقی موسسه‌لر بیلن ییغین اۉتکزیب، بو اداره نینگ هماهنگلیگی‌سیز هرات زلزله‌سیده زیان کۉرگنلرگه یاردم یېتکزمنگلر دیدی. بو اداره نینگ بیلدیریشیچه: «کمک بیرووچی تشکیلاتلر بو وزیرلیک نینگ هماهنگلیگی‌سیز و اۉز باشیمچه یاردملرنی ترقتمه‌سینلر.» عفو خلق ارا تشکیلاتی نینگ تاکیدله‌شیچه یاردم و قوتقروو عملیاتی «تبعیض‌سیز و انسان حقوقلری استندردلریگه مطابق» عملگه آشیریلیشی کېره‌ک دېدی. بو تشکیلات نینگ تصریح اېتیشیچه، یاردملر زیان کۉرگنلر اینیقسه خاتینلر، باله‌لر و کیکسه‌لر احتیاجی اساسیده توزیع قیلینسین. کیریب کېله‌دیگن قیش فصلیگه اشاره قیلگن خلق ارا عفو تشکیلاتی، دنیا جماعه چیلیگیدن باش‌پنه و جبر کورگنلرنینگ بیرینچی احتیاجلری برطرف بۉلیشی اوچون جدی چاره تدبیر کۉریشنی سۉره‌گن. عین حالده، هرات ولایتی نینگ ایریم یشاووچیلری طالبلر نینگ ضعف و مدیریت‌سیزلیگی «علاقه‌سیزلیگی»گه اشاره قیلیب ایتیشلریچه، شنبه کونی یوز بېرگن زلزله نینگ فاجعه‌سی ییتکرمه‌لرگه ترقه‌تیلگندن کۉره جوده کینگ و کۉپ دیر. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، هرات زلزله‌سی تۉغریسیده‌گی قربانلر حقیده هنوزگچه درست و انیق بیر رقم نشر قیلینمه‌گن. محلی بیر منبع نینگ بیلدیریشیچه، هنوز هم اوزاق قیشلاقلرده ایریم قربانلر ویرانه‌لر آستیده قالیب کېتماقده دیر و بو منطقه‌لر جبردیده‌لری وضعیتیگه هنوزگچه یېتیشیلمه‌گن.
باشقه تاماندن، نیچه کوندن بیری اجتماعی ترماقلر فعاللری هرات حوزوی شفاخانه‌سی نینگ ایریم کمچیلیکلری اینیقسه سیروم کمچیلیگی تۉغریسیده بیر رویخطنی نشر قیلگنلر و بو مرکزنی جدی بیر شکلده دارو و باشقه جهازلرگه احتیاجی بار دېگنلر. لېکن رسمی منبعلر، رسانه‌لرده نشر بۉلگن رویخطنی رد قیلیب ایتیشلریچه، بو شهرنینگ بازارلریده سیروم ارزان اېکینیدن خبر بېره‌دیلر.
هرات حوزوی شفاخانه‌سی نینگ بیر منبعی: «ترکی سیروم ۱۲۰ افغانی ایدی، حالی ۸۳ افغانی ساتیله‌دی» دېدی. بو منبع نینگ کۉپه‌یتیریشیچه، بو شفاخانه‌ده یره‌لنگنلرنینگ سانی اۉتگن کونلرگه قره‌گنده آشگن دیر. اونینگ ایتیشیچه، حاضر هرات حوزوی شفاخانه‌سیده بیرمینگ ۳۰۰ کیشی دوالنماقده بولرنینگ کۉپینچه‌سی خاتینلر، باله‌لر و کېکسه‌لر دیر. منبع نینگ تصریح اېتیشیچه، ایریم خصوصی شفاخانه‌لر یره‌لنگنلرنی تېکین درمانله‌یدی، حلی آدملر کۉپراق خصوصی شفاخانه‌لرگه مراجعه قیله‌یپتیلر.
هرات حوزوی شفاخانه‌سیده‌گی منبع اوشبو شفاخانه نینگ قولاغ و تماغ بۉلمیدن شکایت قیلیب، دارو کۉپ بۉلیشیگه قره‌مسدن کسللرگه جوده قیینلیک بیلن دارو بېره‌دیلر. بو منبع نینگ کۉپه‌یتیریشیچه: «هر بیر کسل اۉن مرته داکترنینگ آلدیگه باریشی کېره‌ک تاکه تېکین بیر نسخه آلسه، حال بوکه دارو کمپنیلر تامانیدن تېکین توزیع اېتیلگن دیر.» عین حالده اجتماعی ترماقلرده‌گی فعال یشاووچیلر، تجارلر، سرمایه یاتقیزوچیلر، صنعتکارلر، سپورتچیلر و خیریه تشکیلاتلرنینگ اعلام قیلگن یاردملرینی خوش قرشیلیب اونی نشر قیلگنلر. اما محلی منبعلر، هنوز هم زلزله نتیجه‌سیده آواره بۉلگنلر کېنک کۉلملی معمالر بیلن رۉپه ره‌لر دېدیلر. بو منبعگه کۉره، کۉپینچه آدملر یېر بیلن یک‌سان بۉلگن اویلری نینگ توپراقلر اوستیده‌گی ویرانه‌لرده حیات کېچیره‌دیلر. خوفسیزلیک تشویشلر باعث اۉز آتی فاش اېتیلیشینی ایستمه‌گن بیر منبع نینگ ایتیشیچه: «آواره‌لر ایچیده قیینچیلیک بار. هیچ کیمی بۉلمه‌گن باله‌لر هم بار. ایریم باله‌لر ویرانه‌لرده بۉلگن و هماهنگلیک بۉلیب اولرنینگ بیر قنچه‌سی مردمی همکارلیک نتیجه‌سیده خوفسیز مکانلرگه آلیب باریلگن.»
بو منبع نینگ تصریح ایتیشیچه، هراتده طالبلرنینگ محلی اداره‌سی مردمی منبع و دولتی اداره‌لر مدیریتی اوچون درست همکارلیک قیلینمه‌گن. اونینگ ایتیشیچه: «محلی اداره |طالبلر| دېیرلی همکارلیک قیلمه‌یدی و یا قیلیشنی ایستمه‌یدی. حتی مجازی دنیاده هم |ییر قیمیرله‌شیدن کیلیب چیققن فاجعه| عکس اېتتریلیشیگه هم |قیزیقمه‌یدیلر|.» هرات یشاووچی طارق فضل نینگ ۸صبح کونده‌لیگیگه بیلدیریشیچه، مدیریت، نا هماهنگلیک و کمکلرنی سوءاستعمال قیلیش بو ولایت اساسی تشویشلریدن حسابلنه‌دی. او، «احساس بۉله‌دېگن اېنگ کته قیینچیلیک مالی کمکلر و انسانی منبعلرنی مدیریت قیلیش مساله‌سی دیر که هرات بویوکلری و |طالبان| محلی اداره‌لری بونی بجره آلمه‌گنلر دېدی.
هرات نینگ بو یشاووچیسی هنوزگچه کۉپگینچه کمکلر بۉلگن دیر، لېکن آدملر بونینگ حیف و میل بۉلیشیدن خواطرده‌لر دېدی. اونینگ ایتیشیچه: «آدملر ایشانچلی محل قیرده لیگینی بیلمه‌یدیلر تاکه کمکلرینی اۉشه یېرگه تاپشیرسه‌لر. هنوزگچه بیلمه‌دیلرکه قیسی اداره نینگ مدیریتی آستیده بو یاردملر مصرف بۉله‌دی. نظرسنجلیک و دقیق تېکشیریلمه‌گن کمکلر امین قالیشی اوچون هنوز معین تیم تشکیل بۉلمه‌گن.»
بو مدت ایچیده هرات زلزله‌سی جبر دیده‌یلری اوچون ییغیله دیگن کمکلرنی تۉپلش ایریم کمپاینلر ولایتلر و مملکتدن تشقریده یۉلگه قۉییلگن دیر. کمکلرنی ییغیش کمپاینینی یۉلگه قۉیلگنلرنینگ ایتیشیچه، هنوزگچه نقدی و غیر نقدی کمکلر هرات یېر قیمیرله‌شی حادثه‌سی نینگ زیان کۉرگنلری اوچون ییغیلگن دېدیلر. باشقه تاماندن ایران، امریکا، سعودیه عربستانی، قطر، ترکیه، تاجیسکتان، قزاقستان، اۉزبېکستان، آذربایجان، پاکستان و چین همکارلیک وعده‌سینی بېرگن و بو جمله‌دن قزاقستان، اۉزبېکستان و ترکیه نینگ یاردملری هراتگه یېتیب کېلدی. عین حالده، اجتماعی ترماقلر بیر قنچه فعاللر یاردم بېرووچیلردن یاردملرینی زیان کۉرگنلرگه باش پنه قوریش، ویران بۉلگن قیشلاقلرده آستقورمه‌لر توزه‌تیلیشی، صحی خدمت کۉرسه‌تیش، تعلم و تربیه، جبر کۉرگنلرنی روحی و روانی قیینچیلیکلرینی درمانلش، طبیعی حادثه‌لر بۉییچه بیلیم رواجله‌نیشی، تېکشیریش، نظارت و فاجعه‌نی گزارش بېریش اوچون اختصاصلشتیریشنی سۉره‌گنلر. ایتیش کېره‌ک که طالبلر رییس الوزارء اقتصادی اۉرین باسری ملاعبدالغنی برادر هراتگه باریب هرات زلزله‌سیدن زیان کۉرگنلرگه «زمانوی اوی» قوریب بېریلهدی دیب ایتگن بیر پیتده مملکت یشاووچیلری طالبلرنینگ دېیرلی همکارلیگی و مدیریتیدن شکایت قیلماقده‌لر. طالبلرنینگ بو بلند مرتبه‌لی رسمیسی، زلزله‌ده زیان کۉرگنلرنینگ ایزیدن قالگنلر بېش کوندن بیری کېچه و کوندوزنی باش پنه‌سیز کېچیره یاتگن بیر چاغده یشش اویلر قوریب بېریلیشینی تیلگه آلگن. عین حالده امریکا تاون جورج بیلیم یورتیده بحراننی مدیریت اېتیش متخصصی حمید مبارز، اگر کمکلر اصولی مدیریت و هماهنگ بۉلمه‌گنده، قیین چیلیکنی حل قیلمه‌یدی، بلکه زیان کۉرگنلر و یاردم بېرووچیلر اۉرته‌سیده تارتیشوو و قرمه قرشیلیکلر آشیشی سبب بۉله‌دی دېگن. مبارز جنابلری نینگ ایتیشیچه، حاضرگی مدیریت اوچون شاشیلینچ یاردملر ضرر کۉرگن عایله‌لرگه مناسبت تنظیم بۉلیشی ضرور دېگن. اونینگ ایتیشیچه، هرات جبردیده‌لری اوچون بیرینچیدن اوی قوریب بېریشگه کمک بۉلسین و مسوول اداره‌لر یۉل خریطه‌سی ترتیب بېریب اوی قوریش معیارلریگه ماس ییش اویلر قوریب بېریش اوچون چاره کۉرسینلر. هراتده‌گی اۉلیمی زلزله‌ده یره‌لنگنلر و قربانلرنینگ سانی حقیده هنوزگچه انیق رقم بیلدیریمه‌لگن و حلیگچه هم ایریم جسدلر ویرانه‌لر آستیدن چیقاریلمه‌گن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ انسان پرورلیک کمکلری نینگ هماهنگلیک دفتری اۉزی نینگ ینگی گزارشیده، قربانلر سانی بیرمینگ ۲۹۴ کیشی و یره‌لنگنلرنی بیرمینگ ۷۰۰ انسان دېب علان قیلگن. بو اداره‌نینگ قۉلگه کیریتگن معلوماتی هرات نینگ بېش اولسواللیگیده ۱۲ مینگ بېش یوز کیشی زیان کۉرگن دیر. چېگره بیلمس شفاکارلر لېکن بو حادثه‌ده قربان بۉلگنلر سانی ایکّی مینگ ۴۴۵ کیشی و یره‌لنگنلرنی ایکّی مینگ ۴۴۰ته دېب اعلان قیلگن. بو تشکیلات نینگ ایتیشیچه، بو یېر قیمیرلش حادثه‌سی نینگ تلفاتی معمالی و اۉزگریشی ممکن دیر.
طالبلر مدیرتی آستیده‌گی بلند مرتبه‌لی رسمیلر همده اداره‌لر نیچه کوندن بیری بو خصوصیده نیچه قسم رقم اعلان قیلدیلر. بو گروه نینگ رییس الوزراء اقتصادی اۉرین باسری عبدالغنی برادر زیان کۉرگنلرنینگ اینگ سۉنگی رقمیمی نشر قیلیب، حادثه نینگ قربانلری اوچ مینگ دېب اعلان قیلینگن.
طالبلر ایکّی کون آلدین هرات نینگ زنده‌جان اولسواللیگیده قوتقروو و قیدیروو عملیات توگه‌گن دیر دیگن اېدی. بیرلشگن ملتلر تکشیلاتی عملیاتی دوامی حقیده خبر بېرگن اېدی. ینگی موردده، هرات ولایتی نینگ زنده‌جان اولسواللیگیدن خبر بیریلیشیچه، اۉتگن کون کیچقرونگچه بیر خاتین شامل اوچ جسد ویرانه‌لر آستیدن چیقاریلگن. ایتیش کېره‌ک که هراتده یوز بېرگن زلزله بیر نیچه بار ینه دوام ایتگن اۉتگن کون هرات ولایتی گلران تومنیده ۳۰قیشلاق زیان کۉرگن. باشقه تاماندن آدملر هنوز هم ییر قیمیرله‌شی تۉغریسده خواطرده‌لر شونینگ اوچون هم کېچه‌نی اویدن تشقریده اۉتکزه دیلر. شونینگدیک فراه و بادغیس ولایتی نینگ یشاووچیلری شنبه کون یوز بیرگن زلزله‌ده زیان کۉرگنلر ایتیله‌دی، لېکن هراتده‌گی فلاکت نینگ چوقورلیگی باعث اولر اونوتیب قۉییلگنلر.