بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و افغانستان کېله‌جگی؛ انیق سواللر و ناانیق جوابلر
بوتون افغانستان مردمی و خلق ارا همجعمیت اوچون قانونی و مقبول تیزیمگه اېگه بۉلیش اوچون افغانستان حاضرگی باشی بېرک کۉچه‌دن قچان و قنده‌ی چیقیشینی سۉره‌یپتی. بو سوال سۉنگی ایکّی ییل ایچیده افغانستان بیلن باغلیق اېنگ مهم سوال بۉلدی و بو تۉغریدن-تۉغری و توشونرلی سوال بۉلسه-ده، بونگه هېچ کیم نینگ انیق و آیدین جوابی یۉق حلیگچه. چونکه هر بیر جواب انیق جواب تاپیشنی قیینلشتیره‌دیگن تورلی خیل اما و اگرلر بیلن بیرگه کېله‌دی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستان بۉییچه مخصوص هماهنگ اېتووچیسی تامانیدن تیارلنگن گزارشپه افغانستان معمالری و بو دولت خلقی موجود وضعیتدن عذاب چېکه‌یاتگن عذاب-عقوبتلر یومشاق طرزده تیلگه آلینیب، بعضی نقطه‌لر یۉل خریطه‌سی صفتیده تیلگه آلینگن. بونگه جوابا طالبان بو اعتراضلر کیریتیلمه‌گنینی، گروه نینگ تیزیمی کېنگ قمراولی و افغانستان خلقی بوندن قناعتلنه‌یاتگنینی، اۉتمیشده‌گی موفقیت‌سیز و نامرد سیاستچیلر نینگ حاکمیت توزیلمه‌سیده اۉز اۉرنیگه اېگه بۉلمسلیگینی ایتدی.
نیمه اوچون بو گزارش مهم؟ بو نینگ سببلریدن بیری شونده‌کی، او طالبان گروهی نینگ افغانستان اوستیدن حکمرانلیگی ناقانونی اېکنلیگینی و اونینگ حاضرگی حالتیده تن آلینمسلیگینی کۉرسه‌ته‌دی. بو مسأله، ناقانونی حکمرانلیک طفیلی یوزه‌گه کېلگن قیینچیلیکلرگه قره‌مه‌ی، افغانستان خلقی اوچون فایده‌لی دیر، چونکه حکمرانلیکنی ناقانونی دېب حسابلش اونینگ عمری قیسقه و اېرته‌می کېچ یۉق بۉلیب کېتیشیدن دلالت بېره‌دی. ایکّینچیدن، بو گزارش بیرلشگن ملتلر تشکیلای خوفسیزلیک کېنگشیگه تقدیم اېتیلیشی کېره‌کلیگی و شو اساسده جدّی توصیه‌لر یاکه مجبوری قطع‌نامه‌لر چیقریش شکلیده چاره‌لر کۉریله‌دی. نتیجه قنده‌ی بۉلیشیدن قطع نظر، بو طالبان اوچون عاقبتلرگه آلیب کېله‌دی؛ چونکه طالبان اونینگ توصیه‌لریگه قولاق سالیب، نظامی‌گری غروریدن توشیب، افغانستان خلقی بیلن مذاکره قیلیشگه راضی بۉلسه، بو مملکتده‌گی سۉنگی ماجرالر تاریخیده کتّه اۉزگریشلر یوز بېره‌دی.
درحقیقت، اۉتّیز ییل دوامیده آدملر بو زۉرآور گروه اوروشدن واز کېچیب، ملاقاتگه بۉیسونیشینی آرزو قیلیب کېله‌دی. اگر طالبان بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی توصیه‌لریگه قرشی چیقسه، اونگه باسیم اۉتکزیش اوچون یېترلی سببلر کېلتیریله‌دی و حاضرگی قییشیق و خوفلی وضعیت نینگ دوام اېتیشی اېندی آقلنمه‌یدی. شوندن سۉنگ، یاردمنی توخته‌تیشدن تارتیب، بو گروه نینگ مخالفلریگه امکانیت بېریش، خلق قرشیلیکلرینی قۉللب-قوّتلش و اونینگ قوله‌شی اوچون جدّیراق چاره‌لر کۉریشگه نوبت کېلدی. عیناً شو نینگ اوچون هم اوشبو گزارش هم، اونینگ عاقبتلری هم خوفسیزلیک کېنگشیده مهم اهمیت کسب اېته‌دی و حاضرگی باشی بېرک کۉچه‌دن چیقیش امیدینی مستحکمله‌یدی. موجود باشی بېرک کۉچه‌دن چیقیش بحرانی نینگ توگه‌شینی انگله‌تمه‌یدی و افغانستان ایچیده بۉلگن انقراضدن قوتولیش اوچون جوده دستلبکی قدم دیر. اوشبو دستلبکی قدم کتّه‌راق و ثمره‌لیراق قدملرگه آلیب کېلیشی اوچون خوفسیزلیک کېنگشی انیق و جدّی قطع‌نامه چیقریشی اوچون ثمره‌لی سیاسی فعالیت آلیب باریش ضرور.
بو باره‌ده نفوذلی چهره‌لر، سیاسی و مدنی تشکیلاتلر، تورلی حزبلر و تشکیلاتلر قماققه آلینگنلرنینگ الملی آوازی ینگره‌شی، معمالر حقیقتی ینه‌ده روشنراق عکس اېتیشی، قرارلر قبول قیلینیشی اوچون سعی-حرکتلرینی کوچه‌یتیریشی ضرور. بو جریانگه شبهه‌سیز تأثیر کۉرسه‌ته‌دیگن عامللردن بیری بو مقابل وریانتلرنینگ موجودلیگی؛ دېمک، طالبانگه قرشی ترتیب‌سیز و ترقاق کیچیک گروهلر اۉرنیگه تورلی سیاسی و فقرالیک گروهلردن عبارت کتّه سیاسی جبهه یره‌تیلیشی و بو کېچیکتیرمسدن عملگه آشیشی کېره‌ک. اۉتگن ایکّی یریم ییل دوامیده دنیا باشقه سیاسی گروهلر نینگ بۉلینیشینی یېنگیب اۉتیشینی و طالبان بیلن هر قنده‌ی اۉزارا مناسبتلر یاکه بو گروهگه باسیم اۉتکزیش اۉرنینی باسووچی کوچ صفتیده قره‌لیشینی کوته‌یاتگن اېدی. اما باشقه گروهلر نینگ بۉلینیشلرنی برطرف اېته آلمه‌سلیگی بو باشی بېرک کۉچه‌دن چیقیشگه امکان بېرمه‌دی. اېندی بو صحیفه‌نی آچیش وقتی کېلدی. بونده‌ی اویغونلیک وجودگه کېلیشی بیلن بیز واقعه‌لر نینگ ینگی یۉنه‌لیشده اۉزگریشیگه گواه بۉله‌میز؛ چونکه طالبان چېکینیش و برباد بۉلیش اوچون یېترلی ترکیبی قِسملرگه اېگه و بو گروه نینگ بو دورده‌گی نسبی موفقیتی اساسا بو گروه نینگ قابلیبلری و خدمتلری اېمس، بلکه باشقه تامان نینگ ترقاقلیگی نتیجه‌سی دیر.
طالبان نینگ دعوا قیلیشیچه، خلق اۉز حکمرانلیگیدن ممنون، چونکه مملکتده خوفسیزلیک کمه‌یگن؛ اوشبو گروه نینگ اۉزی تامانیدن بوزیلگن خوفسیزلیک البته. جمعیت یشاووچیلری نینگ قانیقیشینی انیقلش اوچون آواز بېریش، آواز بېریش یاکه رفراندوم کبی میکانیزملردن فایده‌لنیش کېره‌کلیگینی هر بیر عقل-ادراکلی انسان بیله‌دی. همه آوازلر جیم بۉلیب، برچه ناراضیلیکلر باستیریلگن، برچه تنقیدچیلر وطننی تشلب کېتیشگه مجبور بۉله‌یاتگن بیر جایده خلق نینگ اونینگ باشقروویدن ممنونلیگینی اثباتلش اوچون قنده‌ی معیار بار؟ یشاوچیلر نینگ تیزیمدن قانیقیش فایزینی فقط اېرکین و دېموکرا‌تیک شرایطده کۉرسه‌تیش ممکن و تمام. گزارشده تیلگه آلینگن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی رېجه‌سی و یۉل خریطه‌سیگه قرشی طالبان منطقی ضعیف و اساس سیزدیر. بو گروه اۉز تیزیمی کېنگ قمراولی اېکنلیگینی، حاکمیت توزیلمه‌سیده هېچ بیر حزب یاکه حرکت اشتراک اېتمسلیگینی، حکومت اېسه بیر گروه قۉلیده بۉلیب، باشقه سیاسی قره‌شلرگه ا‌ۉرین قالدیرمسلیگینی دعوا قیله‌دی.
بو گروه حکمرانلیگیده‌گی انه شونده‌ی چوقور و توب کمچیلیک شو قدَر روشنکی، بونی بوگونگی کونده دنیاده هېچ کیم انکار اېته آلمه‌یدی، جمله‌دن، او بیلن جوده ایلیق مناسبتده بۉلگن منطقه نینگ اېنگ یقین حکومتلری هم. بوتون دنیا بونگه قۉشیله‌دی و بیر آوازدن افغانستانده کېنگ قمراولی توزیم کوچگه اېگه بۉلیشی کېره‌کلیگینی تکرارله‌یدی؛ بو شونی انگله‌ته‌دیکی، طالبان حکمرانلیگی قوراللی انحصارلیک و بیر افراطی قوراللنگن گروه دیر تمام. طالبان هر گل کېنگ قمراولی حکومت توزیش ضرورلیگینی اېشیتیب، اۉتمیشده‌گی موفقیت‌سیز سیاستچیلرگه حاکمیتده ا‌ۉرین یۉقلیگینی ایتیشه‌دی. کۉرینیب توریبدیکی، بو گروهگه کۉره، خلق نینگ یگانه حقیقی وکیللری اۉتمیشده‌گی سیاستچیلر بۉلیب، قالگن بو قیرق میلیون رقملر حساب-کتابلرده حسابگه آلینمه‌گن.
آدملرگه بونده‌ی قره‌ش جمعیت و آدملر نینگ اوشبو گروهی نینگ یوزه‌کی و ناتۉغری توشونیشیدن کېلیب چیقه‌دی. بیر نېچه سیاستچیلر، اولر موفقیت‌سیز بۉلگنمی یاکه موفقیت قازانگنمی، اولر نامدار یاکه تنیقلی بۉلسین، اولرنینگ خطالرینی بوتون خلققه و بهانه بیلن باغلب بۉلمه‌گنیدېک، بیران بیر طرزده مملکت نینگ تۉله‌قانلی وکیلی حسابلنمه‌یدی. قیرق میلیون انسان یېرنی اۉز تقدیرینی بېلگیلش حقوقیدن محروم قیلدی. تۉغری، مشهور سیاسی چهره‌لر اۉزلری نینگ ضدیتلی سیاسی فعالیتیگه قره‌مه‌ی، افغانستاندهگی سیاست موزاییک نینگ بیر قِسمی دیر، لېکن افغانستان نینگ سیاسی و اجتماعی میدانینی ماجرا حدودیدن بیر نېچه سیاستچیلر اشتراکیده قیسقرتیریش ممکن بۉلگنیدن انچه کېنگراق دیر. خلق نینگ اشتراکی و سیاسی کوچلر نینگ موجودلیگی حقیده گپ کېتگنده، اونینگ مقصدی تورلی خیل رېجه‌لر، دستورلر و سیاسی یېچیملر نینگ موجودلیگی بۉلیب، اولر نینگ هر بیری جمعیت نینگ بیر قِسمی نینگ خواهش-ایستکلرینی و سیاسی معناده خلق نینگ خواهش-ایستکلرینی عکس اېتتیره‌دی. بو سۉز مملکتده یشاوچی شخصلرنی انگله‌تمه‌یدی، بلکه گروه طلبلری و کوچلر نینگ جماعه‌وی قره‌شلرینی انگله‌ته‌دی. شو باعث بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی گزارشیده طالبلر خلق ارا همجمعیتگه بېرگن وعده‌لریده موفقیتسیزلیککه اوچره‌گنی و بو دورده موجود امکانیتدن اۉزلرینی اصلاح قیلیش اوچون اېمس، بلکه اۉزلری نینگ مطلق قدرتینی مستحکملش اوچون فایده‌لنگنلری، اولر اۉزگریشلرنی کوتیشلری کېره‌کلیگی تأکیدلنه‌دی. باشقه یۉنه‌لیشده‌گی واقعه‌لر جریانیده. اېندی نوبت باشقه مدنی و سیاسی گروهلرنینگ ینه صفگه چیقیشی و ستراتیژیک یانده‌شیشی، باشی بېرک کۉچه‌دن چیقیش و بحرانگه برهم بېریش اوچون تاریخی بوریلیش نقطه‌سینی شکللنتیریش دیر.