توققندن کېینگی افسرده‌لیک؛ افغانستانده اعتبارسیز قالدیریله‌یاتگن روحی بوزیلیش
ایلیا
اَیریم شفاکارلر‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستانده توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک عایله‌لر‌نینگ بو حقده کم معلوماتگه اېگه اېکنی، آنه‌لرنی یېترلیچه قۉللب-قوّتله‌مسلیک و دوالش خدمتلریدن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنی سببلی کۉپینچه اعتباردن چېتده قالماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، عایله‌لر‌نینگ آنه‌لرگه نسبتاً کمسیتووچی مناسبتی و اولر‌نینگ روحی حالتیگه بې‌پروالیک بیلن قره‌شی اَیریم عیاللر‌نینگ اۉز معمالرینی یشیریشیگه، اۉز وقتیده تشخیص قۉییش و دوالنیش اوچون مراجعت قیلمسلیگیگه سبب بۉلماقده. شفاکارلر، شونینگدېک، اقتصادی معمالر، عایله‌وی زۉرآورلیک، آلدینگی روحی باسیملر، هرمونلر اۉزگریشلر همده حامله‌دارلیک یاکه آلدینگی توغروق دوریده‌گی آغیر تجربه‌لر اوشبو بوزیلیش‌نینگ یوزه‌گه کېلیشیگه تأثیر قیلیشی ممکنلیگینی تأکیدله‌ماقده. اولر آنه‌لر‌نینگ روحی حالتیگه بې‌پروا قره‌ش اولر‌نینگ سلامتلیگی، چقه‌لاققه غمخۉرلیک قیلیش قابلیتی همده آنه و باله اۉرته‌سیده‌گی حسسی مناسبتگه سلبی تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرماقده.
شفاکارلر عایله‌لر اۉرته‌سیده توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک حقیده خبردارلیکنی آشیریش، طبیات خادملرینی اوشبو بوزیلیشنی اېرته انیقلشگه اۉرگه‌تیش و آنه‌لرگه اۉز روحی سلامتلیگینی اسره‌ش بۉییچه تعلیم بېریشنی سۉره‌ماقده. اولر، شونینگدېک، مصلحت خدمتلرینی یۉلگه قۉییش و عایله‌لر تامانیدن آنه‌لرگه حسسی یاردم کۉرسه‌تیش ضرورلیگینی تأکیدله‌ماقده.
شفاکارلردن بیری مسیحه فخریارنینگ اَیتیشیچه، توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک چقه‌لاق توغیلگنیدن کېینگی هفته‌لر و آیلرده یوزه‌گه کېلیشی همده آنه و باله سلامتلیگیگه تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن بۉلگن روحی بوزیلیشدیر. اونینگ اَیتیشیچه، هورمونلر اۉزگریشلر، اوّل باشدن کېچیریلگن روحی باسیملر، اقتصادی معمالر و عایله‌وی نزاعلر اوشبو بوزیلیش‌نینگ یوزه‌گه کېلیشیگه تأثیر قیلووچی عامللردندیر. او توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک علامتلری قیغو و عیبدارلیک حسسیدن تارتیب، کوچلی چرچاق و تینیمسیز ییغلشگچه تورلیچه بۉلیشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیلدی.
اوشبو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک آنه و چقه‌لاق سلامتلیگینی خوف آستیگه قۉییشی ممکن. چونکه بو بوزیلیش بیلن کوره‌شه‌یاتگن آنه اۉزی‌نینگ و چقه‌لاغی‌نینگ احتیاجلرینی قاندیریش قابلیتینی یۉقاتیشی ممکن. آغیر حالتلرده آنه‌‌نینگ احوالی متخصصلر تامانیدن تېکشیریلیشی و دوالنیشی کېره‌ک. اوشبو حالت‌نینگ علامتلری اعتبارسیز قالدیریلمسلیگی لازم».
مسیحه فخریار توغروقدن کېینگی افسرده‌لیکننی دوالش، آغیر حالتلرده اېسه متخصص شفاکار نظارتی آستیده دارو-درمان بیلن دوالشنی اۉز ایچیگه آلیشی ممکنلیگینی تأکیدله‌یدی.
ینه بیر شفاکار سایره نعمت‌نینگ اَیتیشیچه، توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک آنه‌‌نینگ روحی سلامتلیگی و چقه‌لاققه غمخۉرلیک قیلیش قابلیتیگه تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هورمونلر اۉزگریشلر، اقتصادی معمالر، روحی باسیملر، شونینگدېک، اېر و عایله تامانیدن یېترلیچه قۉللب-قوّتلنمسلیک اوشبو بوزیلیش‌نینگ یوزه‌گه کېلیشیگه تأثیر قیلووچی عامللردیر. او توغروقدن کېین آنه‌‌نینگ روحی حالتی حقیده عایله‌لر‌نینگ خبردار بۉلیشی بو معمانی اۉز وقتیده انیقلشده مهم اهمیتگه اېگه اېکنینی تأکیدله‌یدی.
اوشبو شفاکار شونده‌ی دېیدی: «توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک چقه‌لاق توغیلگنیدن سۉنگ کوزه‌تیله‌دیگن وقتینچه‌لیک قیغودن فرق قیله‌دی. اگر آنه اوزاق وقت دوامیده قیغو، خواطر و امیدسیزلیکنی حس قیلسه یاکه حیاتگه و کونده‌لیک مشغولاتلرگه بۉلگن قیزیقیشینی یۉقاتسه، اونینگ حالتینی اعتبارسیز قالدیرمسلیک کېره‌ک. بونده‌ی وضعیتده آنه متخصص کۉریگیدن اۉتیشی و دوالنیشی ضرور. عایله‌‌نینگ حسسی و عملی یاردمی اونینگ احوالی یخشیلنیشیده مهم رۉل اۉینه‌شی ممکن».
خانم نعمت توغروقدن کېینگی افسرده‌لیکنی اۉز وقتیده انیقلش و دوالش آنه سلامتلیگینی سقلش همده چقه‌لاققه غمخۉرلیک قیلیش جریانینی یخشیلش اوچون مهم‌لیگینی قۉشیمچه قیله‌دی.
ینه بیر شفاکار لمیا امین‌نینگ اَیتیشیچه، آنه‌لرنی کمسیتیش، اېرلر و عایله‌لر‌نینگ اولر‌نینگ روحی حالتیگه بې‌پروا مناسبتده بۉلیشی افغانستانده توغروقدن کېینگی افسرده‌لیککه قرشی کوره‌شیشده‌گی جدّی معمالردن بیریدیر. اونینگ سۉزلریگه کۉره، مسخره قیلینیش و عقلدن آزگنلیکده عیبلنیشدن قۉرقیش اَیریم آنه‌لرنی روحی معمالرینی یشیریشگه مجبور قیله‌دی. او ایسته‌لمه‌گن حامله‌دارلیک، باله‌لر‌نینگ کېتمه-کېت توغیلیشی و اَیریم عایله‌لرده اۉغیل فرزندنی قیزدن اوستون قۉییش هم آنه‌لر‌نینگ روحی باسیمینی کوچه‌یتیریشی ممکنلیگینی قۉشیمچه قیله‌دی.
خانم امین شونده‌ی دېیدی: «آنه قیغو، حیاتگه قیزیقیش یۉقلیگی یاکه کوچلی چرچاقدن شکایت قیلگنیده، اَیریم اېرلر اونینگ حالتیگه اعتبار بېریش اۉرنیگه: «همه عیاللر هم باله توغه‌دی-کو»، دېیدیلر. اَیریم عایله‌لرده اېسه آنه‌نی بونده‌ی حالتی اوچون عقلدن آزگن دېب اتشه‌دی یاکه اونگه کنایه و مسخره بیلن مناسبتده بۉلیشه‌دی. بونده‌ی مناسبت آنه اۉز معماسینی یشیریشیگه و احوالی‌نینگ ینه‌ده آغیرلشیشیگه آلیب کېلیشی ممکن».
اوشبو شفاکار آنه‌‌نینگ سلامتلیگینی سقلش و چقه‌لاققه یخشیراق غمخۉرلیک قیلیش اوچون اونگه حسسی یاردم کۉرسه‌تیش، شونینگدېک، جسمانی و روحی احتیاجلرینی قاندیریش مهم‌لیگینی تأکیدله‌یدی.
عینی پیتده، اَیریم شفاکارلر‌نینگ اَیتیشیچه، توغروقدن کېینگی افسرده‌لیکنی اۉز وقتیده انیقلش و آنه‌لر‌نینگ مخصوص دوالش خدمتلریدن فایده‌لنیش امکانیتیگه اېگه بۉلیشی اوشبو بوزیلیش‌نینگ کوچه‌ییشی‌نینگ آلدینی آلیشده مهم اهمیتگه اېگه. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، عایله‌‌نینگ حسسی یاردمی، شفاکارگه اۉز وقتیده مراجعت قیلیش و روحی درمان آلیش آنه‌لر‌نینگ روحی حالتینی یخشیلشگه یاردم بېره‌دی.
روحی سلامتلیک بۉییچه شفاکارلردن بیری رضوانه رحیمی‌نینگ اَیتیشیچه، روحی سلامتلیک بۉییچه مخصوص خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنی و جمعیتده توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک‌نینگ عادتی حالت صفتیده قبول قیلینیشی اوشبو بوزیلیشنی انیقلش و دوالشده‌گی اساسی معمالردندیر. اونینگ سۉزلریگه کۉره، عایله‌وی زۉرآورلیک، اقتصادی باسیملر و حسسی یاردم‌نینگ یۉقلیگی آنه‌لر‌نینگ روحی حالتینی ینه‌ده آغیرلشتیریشی ممکن.
خانم رحیمی شونده‌ی دېیدی: «کۉپچیلیک توغروقدن کېین آنه‌لر چېکه‌یاتگن عذاب-عقوبتنی عادی حال دېب بیله‌دی و بو طبیعی، دېیدی. و حالان‌که، توغروقدن کېینگی افسرده‌لیکنی عادتی حال دېب حسابله‌مسلیک کېره‌ک. اگر بو بوزیلیش دوالنمسه، آنه اۉزیگه و چقه‌لاغیگه غمخۉرلیک قیلیش قابلیتینی یۉقاتیشی همده فرزندی بیلن مناسب حسسی باغلنیش اۉرنه‌ته آلمه‌سلیگی ممکن».
اوشبو شفاکار طبیات خادملرینی اۉقیتیش، عایله‌لر اۉرته‌سیده خبردارلیکنی آشیریش همده یوزمه-یوز و آنلاین مصلحت خدمتلرینی یۉلگه قۉییش اوشبو بوزیلیشنی اېرته انیقلش و آنه‌لر‌نینگ دوالنیش امکانیتلرینی کېنگه‌یتیریشگه یاردم بېریشینی تأکیدله‌یدی.
توغروقدن کېینگی افسرده‌لیک Postpartum Depressionچقه‌لاق توغیلگنیدن سۉنگ یوزه‌گه کېله‌دیگن روحی و حسسی بوزیلیش بۉلیب، اوزاق دوام اېته‌دیگن قیغو، خواطر، امیدسیزلیک حسسی، کونده‌لیک مشغولاتلرگه قیزیقیش‌نینگ پسه‌ییشی همده اۉزیگه و چقه‌لاققه غمخۉرلیک قیلیشده‌گی قیینچیلیکلر بیلن نمایان بۉلیشی ممکن.
افغانستانده توغروقدن کېینگی افسرده‌لیکنی باشدن کېچیره‌یاتگن آنه‌لر سانی حقیده ینگی و انیق معلوماتلر موجود بۉلمه‌سه-ده، قندوز ولایتیده اۉتکزیلگن بیر تدقیقات آنه‌لر آره‌سیده اوشبو بوزیلیش‌نینگ حالتی حقیده تصور بېره‌دی. «افغانستان‌نینگ قندوز ولایتیده‌گی آنه‌لر آره‌سیده توغروقدن کېینگی دېپرېسسیون‌نینگ ترقه‌لیشی و اونگه علاقه‌دار عامللر: کېسیم تدقیقاتی» دېب ناملنگن اوشبو تدقیقات ۲۰۲۶-ییل جنوری آییده خلق‌ارا علمی Heliyon ژورنالیده چاپ اېتیلگن. تدقیقاتچیلر مذکور تدقیقات دایره‌سیده قندوز ولایتیده‌گی ۱۷ ته ساغلیقنی سقلش مرکزیده ۵۵۶ نفر آنه‌‌نینگ حالتینی اۉرگنگنلر.
تدقیقات نتیجه‌لریگه کۉره، تېکشیریلگن آنه‌لر‌نینگ ۴۹،۳ فایزیده توغروقدن کېینگی افسرده‌لیککه شبهه اویغاتووچی علامتلر کوزه‌تیلگن. بیراق اوشبو تدقیقات اوچون معلوماتلر ۲۰۲۱-ییل باشیده تۉپلنگن و اونینگ نتیجه‌لرینی افغانستاندهگی برچه آنه‌لرگه عموملشتیریب بۉلمه‌یدی.
باشقه تاماندن، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باله‌لرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمه‌سی (یونیسف) تامانیدن اعلان قیلینگن «افغانستان‌نینگ ۲۰۲۲–۲۰۲۳-ییللرده‌گی کۉپ کۉرسه‌تکیچلی تدقیقاتی» حساباتیده اَیتیلیشیچه، افغانستاندهگی آنه‌لر‌نینگ ۳۶،۳ فایزی توغروقدن کېینگی دستلبکی ایکّی کون ایچیده طبی یاردم آلگن. بو کۉرسه‌تکیچ توغروقدن کېینگی طبی یاردم آلیشگه تعلقلی بۉلیب، اونینگ اۉزی آنه‌لر‌نینگ توغروقدن کېینگی افسرده‌لیکنی انیقلش و دوالش خدمتلریدن فایده‌لنیش امکانیتینی کۉرسه‌تمه‌یدی.
