سقال و دوپّی؛ البیرونی بیلیم یورتیده بدل اعاشه پولی تۉله‌نیشی‌نینگ شرطی
نیما
البیرونی بیلیم یورتی‌نینگ اَیریم طلبه‌لری اَیتیشیچه، اوشبو بیلیم یورتیده طلبه‌لر ایشلری بۉییچه اۉرین‌باسری اېتیب تعیینلنگن طالبان اعضالریدن بیری مشتاق حقیار سقالی و قلپاغی بۉلمه‌گن طلبه‌لرنی حقارت و تحقیر قیله‌دی. طلبه‌لر قۉشیمچه قیلیشیچه، اولر بدل اعاشه شکللرینی رسمیلشتیریش اوچون اونینگ اداره‌سیگه مراجعت قیله‌دیلر، بیراق بو طالبان رسمیسی طلبه‌لرنی یشه‌ش نفقه‌سیگه حقلی دېب بېلگیله‌یدیگن مېزانلرنی حسابگه آلیش اۉرنیگه، طلبه‌‌نینگ سقالی، قلپاغی و تیلیگه قره‌ب کیمگه بدل اعاشه بېریلیشینی بېلگیله‌یدی. بیلیم یورتی طلبه‌لری تأکیدلشیچه، سقالی کلته بۉلگن طلبه‌لر تحقیر و حقارت بیلن، شکللری امضالنمسدن اونینگ اداره‌سیدن چیقریب یوباریله‌دی.
کاپیسا ولایتیده‌گی البیرونی بیلیم یورتی طلبه‌لری اَیتیشیچه، اولر بدل اعاشه حجتلرینی رسمیلشتیریش اوچون طالبان‌نینگ محلی رسمیسی اداره‌سیگه مراجعت قیلگن و سقالی همده قلپاغی بۉلمه‌گن طلبه‌لر حقارت و تحقیرگه اوچره‌گن. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، مشتاق حقیار کوچلی طرف‌کشلیک و تیل بۉییچه کمسیتیشگه اېگه بۉلیب، فارس تیلیده گپلشه‌دیگن طلبه‌لرنی هم تورلی بهانه‌لر بیلن بدل اعاشیگه حقلی دېب حسابله‌مه‌یدی. اولر اَیتیشیچه، حقیار اَیریم طلبه‌لرگه: «سیزلر‌نینگ سقالینگیزگه اوّل قۉل تېککن»، دېب اَیتگن و سقاللری اوزه‌یمه‌گونچه اولر بدل اعاشه‌گه حقلی دېب تاپیلمه‌سلیگینی بیلدیرگن.
طلبه‌لر اَیتیشیچه، بیلیم یورتیلر قاعده‌لریگه کۉره، ولایتلر یاکه آلیس تومنلردن اوشبو بیلیم یورتیگه کېلگن و یاتاقخانه‌گه قبول قیلینمه‌گن هر بیر طلبه یشه‌ش نفقه‌سینی آلیشگه حقلی حسابلنه‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، هر بیر سمسترده کمیده ۶۵ فایز نمره تۉپله‌ی آلگن هر قنده‌ی طلبه هم اوشبو جریانگه کیریتیله‌دی. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، اوّل هر بیر سمسترده هر بیر طلبه‌گه ۷ مینگ افغانی مقداریده بدل اعاشه تۉله‌نگن، بیراق طالبان حاضر بو مبلغنی ۵ مینگ افغانیگچه کمه‌یتیرگن.
خوفسیزلیک خواطرلری سببلی اسمینی آشکار قیلمه‌گن البیرونی بیلیم یورتی طلبه‌لریدن بیری شونده‌ی دېیدی: «مشتاق حقیار طلبه‌لر‌نینگ قانونی حقوقینی سقال سببلی پایمال قیلیب، کۉپچیلیکنی بدل اعاشه آلیش حقوقیدن محروم قیلماقده. سقال اوزون بۉلیشی و هېچ قچان قیسقرتیریلمه‌گن بۉلیشی کېره‌ک. اگر قیسقرتیریلگن بۉلسه، «نېگه سقالینگگه قۉل تېککیزگنسن؟» دېیدی.»
بو طلبه قۉشیمچه قیله‌دی: «او جوده یامان معامله قیله‌دی، آهنگی قۉپال و حقارت قیله‌دی. او کمسیتیش و قومپرستلیککه تۉله. نېگه اۉز حقیمیزنی آلیش اوچون شونچه جنجل کۉریشیمیز کېره‌ک؟»
البیرونی بیلیم یورتی طلبه‌لری اَیتیشیچه، بو قاعده‌لرنی حقیار‌نینگ اۉزی بېلگیله‌گن و طلبه بدل اعاشه‌سینی آلیشگه حقلی دېب تاپیلیشی اوچون اونینگ «بیر قبضه سقالی» بۉلیشی کېره‌ک؛ عکس حالده، بدل اعاشه‌سی شکلی اونینگ تامانیدن امضالنمه‌یدی. طلبه‌لر‌نینگ اَیتیشیچه، حقیار اوشبو شکلنی تصدیقله‌مه‌گونچه، طلبه بدل اعاشه‌سینی آلیشگه حقلی دېب حسابلنمه‌یدی.
اسمینی حساباتده تیلگه آلیشنی ایسته‌مه‌گن ینه بیر طلبه شونده‌ی دېیدی: «مېن یشه‌ش بدل اعاشه پولیگه محتاج بۉلگن طلبه‌لردن بیریمن، بیراق طلبه‌لر ایشلری بۉییچه اۉرین‌باسری مشتاق حقیار تامانیدن بو حقوقدن محروم قیلیندیم. او طلبه‌لر‌نینگ شخصیتینی حقارت قیله‌دی، اولرنی تحقیرلاوچی سۉزلر بیلن اداره‌سیدن چیقریب یوباره‌دی و حتا طلبه‌لر‌نینگ بدل اعاشه شکللرینی ییرتیب تشله‌یدی.»
بو طلبه قۉشیمچه قیله‌دی: «اوّل بدل اعاشه‌نی آلیش وقتی کېلگنده، شکلنی طلبه‌لر ایشلری بۉییچه اداره‌گه آلیب بارردیک و اونینگ برچه باسقیچلری عملگه آشیریلردی. حاضر اېسه مشتاق حقیار اۉزی ینگی قانون-قاعده یره‌تیب، هر بیر طلبه‌نی علیحده اۉز حضوریگه چقیره‌دی و تصدیق بېره‌دی. اونینگ اداره‌سیگه مراجعت قیلگنلر‌نینگ اکثریتی تحقیر و حقارت بیلن اداره‌دن چیقیب کېتگن.»
اونینگ اَیتیشیچه، حقیار طلبه‌لرگه: «نېگه سقالینگ کلته؟ نېگه اونگه قۉل تېککیزیلگن؟ نېگه قلپاغینگ یۉق؟» دېیدی. او قۉشیمچه قیلیشیچه، حقیار بالواسطه طلبه‌لر‌نینگ تیلیگه هم اعتراض بیلدیره‌دی و اونینگ اَیتیشیچه، «اونینگ کمسیتیشی کۉپراق تیل مسأله‌لری سببلی».
بو طلبه دېیدی: «بدل اعاشه شکلیمنی اونینگ حضوریگه آلیب باردیم، حال‌بوکه سقالیم نسبتاً اوزون اېدی؛ چونکه حقیار‌نینگ امتحانیدن اۉتیش اوچون ایکّی آی دوامیده اونی قیسقرتیرمه‌گن اېدیم. شونگه قره‌مه‌ی، او سقالیمدن کمچیلیک تاپیب: «نېگه اونگه قۉل تېککیزیلگن؟» دېدی. شکلنی قبول قیلمه‌دی و: «سېن سقالینگنی قیسقرتیرگنسن و بدل اعاشه‌گه حقلی اېمسسن»، دېدی.»
بو طلبه‌لر البیرونی بیلیم یورتیده طالبان‌نینگ محلی رسمیسی تامانیدن کمسیتووچی مناسبتدن شکایت قیله‌یاتگن بیر پیتده، اوشبو گروه بوندن اوّل طلبه‌لرگه ۱۴ مادّه‌دن عبارت مجبوری مجبوریتنامه‌سینی تقدیم اېتیب، اولردن امضا آلگن. اوشبو مجبوریتنامه‌گه کۉره، طلبه‌لر گروه قاعده‌لریگه عمل قیلیشگه مجبور و اولرگه بۉیسونمه‌گن تقدیرده، بیلیم یورتیده تعلیم آلیشدن محروم بۉلیش خوفی توغیله‌دی.
طلبه‌لر اَیتیشیچه، اولر کۉیلک کییشگه، سقال قۉییشگه، قلپاق و سلّه کییشگه مجبور قیلینگن همده اولرگه طالبان‌نینگ اوشبو قاعده‌لریگه بۉیسونمسلیکدن آگاهلنتیریلگن. بو حالتده، اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بیلیم یورتی علمی و اختصاصلشگن مسکن بۉلیب، اونده‌گی خطی-حرکتلر و قاعده‌لر علم-فن و تدقیقات اساسیده بهالنیشی کېره‌ک.
طلبه‌لر‌نینگ اَیتیشیچه، اوشبو مجبوری مجبوریتنامه‌ده سنّی بۉلمه‌گن طلبه‌لر مذهبینی اۉزگرتیریشگه، قطعی چېکلاولرگه رعایه قیلیشگه، مجبوری کیینیش و خُلق-اطوارگه عمل قیلیشگه، سَیر قیلیشنی چېکلشگه، موسیقه تینگلشدن واز کېچیشگه و طالبان قانونلریگه تۉلیق بۉیسونیشگه مجبور قیلینگن؛ اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بونده‌ی چاره‌لر اولر‌نینگ تعلیم آلیش و شخصی اېرکینلیکلرینی چېکله‌گن.
اونینگ آلتینچی مادّه‌سیده افغانستاندهگی دینی خیلمه-خیللیک اعتباردن چېتده قالدیریلگن. طالبان اوشبو مادّه‌ده برچه طلبه‌لر سنّی مذهبیگه عمل قیلیشی، اونی قبول قیلیشی و بو باره‌ده هېچ قنده‌ی سوال بېرمسلیگی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌گن. سنّی بۉلمه‌گن طلبه‌لر اَیتیشیچه، اوشبو مجبوریتنامه اولرنی مذهبینی اۉزگرتیریشگه مجبور قیلگن.
بوندن اوّل هم مملکت‌نینگ تورلی بیلیم یورتیلریده‌گی طلبه‌لر طالبان و اوشبو گروه‌نینگ بیلیم یورتیلرده‌گی محتسبلری‌نینگ قطعی مناسبتیدن جدّی خواطر بیلدیرگن و بو گروه بیلیم یورتیلرنی اۉزلری پاکستانده تعلیم آلگن دینی مکتبلرگه ایلنتیرگنینی اَیتگن اېدی. اولر تنقیدی فکرلش و علم-فنگه ایشانه‌دیگن طلبه‌لر همده اۉقیتووچیلر اوشبو مؤسسه‌لرده فعالیتینی دوام اېتتیریشدن کۉنگلی ساویگنینی قۉشیمچه قیلگن اېدی.
