محمد کاظم کاظمی، شاعر و پژوهشگر، در گفتگویی در مورد شعر مهاجرت، پایه گذاران موسسه در دری و دلیل گشایش شعبه ای از در دری در کابل با ۸ صبح سخن می گوید.
آقای کاظمی به عنوان نخستین پرسش، پیشکسوتان در دری کی ها اند و این انجمن با چه انگیزه ای ایجاد شده بود؟
در واقع انجمن در دری یا موسسه فرهنگی در دری یک پیشینه دارد و آن فصلنامه در دری است که در حوالی سال ۷۶ تا ۸۰ منتشر شد. در این فصلنامه در واقع جمعی از جوانان مهاجر که دلبستگی ها و علاقه مندی های ادبی داشتند و مطبوعات زمان مهاجرت را که آغشته به مسایل سیاسی بود بستر خوبی برای خودشان نمی دانستند و خالیگاه یک نشریه خاص تخصصی هنر و ادبیات را خالی می دیدند، گردهم آمدند و پیشنهاد کردند به یکی از کانون های فرهنگی ما در ایران، به نام مرکز فرهنگی نویسندگان افغان که این چنین فصلنامه ای منتشر شود. مرکز فرهنگی نویسندگان هم این پیشنهاد را پذیرفت.
گروه یا حلقه مبتکرین این حرکت در آغاز آقای سید ابوطالب مظفری، محمد جواد خاوری، علی پیام، سید نادر احمدی، و حمزه واعظی بودند که این گروه از شاعران و نویسندگان متعلق به افغانستان است. مدیر مسوولی این فصلنامه را آقای سرور دانش، مسوول مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان و سردبیری آن را آقای مظفری به عهده داشت. در دری زمانی که منتشر شد زمینه ساز ایجاد موسسه فرهنگی در دری شد که این موسسه در سال ۸۰ تشکیل شد و البته این زمانی بود که مرکز فرهنگی نویسندگان و بنا به دلایلی نشر فصلنامه در دری متوقف شده بود و بعد از شکل گرفتن موسسه در دری این فصل نامه دوباره به نام خط سوم منتشر شد.
پیش از این جمع در واقع در آنچه به نام حوزه ادبی مهاجرت ایران نامیده می شود، کسان دیگری بودنده اند که پیش از شما این جریان را آغاز کرده بودند. شما یعنی نسل دوم فرهنگیان، در ادامه آن ها بودید. می شود بگویید که کی ها آغازگر این حرکت بوده اند؟
قطعا فعالیت های ادبی پیش از ما هم وجود داشت. گروهی از شاعران کشور ما حول شاعر پیش کسوت هرات آقای برات علی فدایی هروی در مشهد گرد آمده بودند و جلسات شعر داشتند و آقای سعادت ملوک تابش هم حلقه پیرامون خود را داشتند و بعضی از شاعران پیش کسوت هرات، مخصوصا یا بیشتر هراتی ها در مشهد فعالیت می کردند. مثل ظاهر رستمی و نظام الدین شکوهی و کسان دیگر. در این حلقه جوانانی هم بودند که بعدها همین جوانان علاوه بر کار سرایش شعر، پی ریز مطبوعات ادبی مهاجرین هم شدند و این مطبوعات در آغاز به کمیت کم و نسبتا اندک منتشر می شد و این نیز زمینه ساز موسسه در دری در یک دهه بعد شد.
می شود در مورد شاخصه های شعر و ادبیات مهاجرت ایران صحبت کنید، ادبیات مهاجرت ایران از چه ویژگی های برخوردار است؟
مشخصا نمی توانم به چند ویژگی اشاره کنم، چون بعضی از این ویژگی ها مربوط به شعر می شود و بعضی هم مربوط جریان شاعری یا جریان عملی شعر می شود و بعضی هم مربوط به درون مایه شعر. در مورد مباحث صوری و محتوایی شعر ما در آن جا یک ارتباط مستقیم با تحولات نوینی که وارد شعر فارسی در ایران شده بود، داشتیم. چنانچه می بینیم این پدیده در حوزه های دیگر کمرنگ است و یا هیچ مشاهده نمی شود. اگر در حوزه های دیگر شاعران ما نو پردازی هم دارند؛ مبتنی است بر نیما یوشیج و پیروان او و تا شعر قبل از انقلاب؛ منتها شاعران حوزه مهاجرت از شعر بعد از انقلاب اسلامی هم بهره مند شدند، از شعر کسانی مثل علی معلم، قیصر امین پور، علی رضا قزوه حسن حسینی و دیگران. این یعنی یک نوع حال و هوای تازه که می توانیم بگوییم نوعی شعر نو- کلاسیک بود که روی شعر مهاجرت اثر گذاشت؛ یعنی شعری که در قالب کلاسیک بود چون شعر ایران هم در آن دوران به شعر کلاسیک و بیشتر به قالب های کلاسیک گرایش پیدا کرد. شعر انقلاب ایران بر خلاف شعر قبل از انقلاب که در قالب های نو سروده می شد کلاسیک بود. این شعر نو-کلاسیک در قالب کلاسیک بود ولی از نگاه طرز بیان نو بود. این از لحاظ ویژگی خود شعر؛ ولی از لحاظ جریان، چون ما در یک کشور هم زبان زندگی می کردیم جوانان ما توانستند که ارتباط خود را با زبان مادری شان حفظ کنند، مثل مهاجران ما در اروپا نبودند که جوانان زبان مادری خود را کم کم از دست بدهند یا نسبت به آن کم علاقه شوند. چنین بود که ما جریان زاینده و رو به رشد جوانان را هم در تداوم می دیدیم و به این ترتیب این جریان همچنان تا به امروز به صورت ظهور یک تعداد شاعران جوان ادامه دارد و این چیزی است که مثلا من در پاکستان ندیدم. با در گذشتن استاد خلیلی، استاد پژواک و دیگران، دیگر شاعران ما از پاکستان ظهور نکرده اند.
ما شاهد ظهور شاعران جوان زیادی از حوزه ایران بودیم و دلایل زیادی وجود دارد که این حوزه یک حوزه تاثیر پذیر بوده، یعنی این جریان به شدت تحت تاثیر همان شعر نو- کلاسیک ایران بوده. آیا شما اثرگذاری هایی هم روی جریان های داخلی ایران داشتید؟
در سال های نخست نه، چون در سال های اول ما بیشتر تاثیر پذیر بودیم. منظور، تا یک دهه اول که ما کار می کردیم، یعنی تا سال های ۷۵ یا اوایل دهه ی ۷۰، ولی از آن به بعد گسترش و قوتی که شعر ما پیدا کرد، توانستیم در ابعادی به تناسب جمعی که ما داشتیم تاثیر گذار باشیم. طبیعتا وقتی ما تا حدود دو میلیون مهاجر داریم و حدود ۷۰ میلیون جمعیت میزبان، قطعا تاثیر میزبان ها بر مهاجرین بیشتر و حتا تا هفتاد برابر می تواند باشد. اما از این طرف قضیه، ما واقعا شاعرانی داشتیم که به قوت خودشان توانستند به شاعران جوان ایران تاثیر بگذارند. به این معنا که آن ها را اولا با فضای شعر بومی، واژگان شعر افغانستان آشنا کردند. دوم این که حتا در مواردی از لحاظ سبکی، اتفاق زیاد افتاده که بعضی از دوستان و شاعران جوان ایران شاعران افغان ما را استقبال هم کرده اند. مثلا آقای ناصر فیض، یکی از شاعران ایران غزلی دارد به استقبال یکی از غزل های سید رضا محمدی و امثال این ها. من خودم قالب مثنوی -غزلی را که تجربه کردم اثر آن را در جوانان ایرانی می بینیم و بسیاری از دوستان ایرانی تصور و باورشان این است که قالب مثنوی- غزل به وسیله من در ایران مطرح شده است و بیشتر در مثنوی- غزل ها از ما متاثر بوده اند؛ از روشی که من پی گرفتم. البته من مثنوی – غزل را ابدا نکردم بلکه از تجربه های که قبلا در خود ایران هم شده بود، الهام گرفتم. مثلا از کسانی مثل علی معلم!
بلی، علی معلم و مرتضی امیری اسفندقه قبل از من این کار را کرده بودند؛ ولی فقط در دو مثنوی بود. مثنوی- غزلی که بعد از کار ما کار می شود، غالبا آن را متاثر از جریانی می دانند که ما کما بیش از لحاظ ویژگی های سبکی و مسایل دیگر پدید آوردیم. در حوزه دیگری که ما تاثیر گذاری داشتیم فکر می کنم نوعی شعر اعتراض آمیز نسبت به مسایل سیاسی- اجتماعی که بین مردم یا شاعران ما وجود داشت بود که، بر پیدایش جریان شعر اعتراض در ایران موثر بود.
می شود مشخص بسازید که این تاثیر گذاری های شما تنها در سطح محتوا و برای جلب هم نوایی بین شاعران ایران و افغانی نسبت به وضعیت مهاجران افغانستانی بوده، یا در سطح زبان هم بیش از آنچه که اشاره کردید اثرگذاری هایی داشته اید؟
من تصور می کنم که در هردو بعد بوده؛ هرچند بعد محتوایی قوی تر است. در جنبه های زبانی می توانیم بگوییم که نوعی از باستان گرایی یا آمیزش زبان طنز و چیز های دیگر که ما تجربه کردیم در شعر بعضی از شاعران جوان ایران دیده می شود. حتا بعضا می بینیم که شعر به استقبال یا به وزن و قافیه شعر های ما سروده می شود، هم چنان از لحاظ زبان. اما حقیقت امر این است که ما مردم مهاجر در ایران آن ویژگی زبان خود مان را، مخصوصا جوانان از دست داده اند و می شود بگوییم با فارسی رایج در افغانستان کم و بیش بیگانه شده اند، چون جوانان ما بیشتر در ایران رشد کرده بودند و زبان این ها زیاد بومی نبود که تاثیر آن چنانی بگذارد.
در این اواخر ما شاهد چاپ کتاب های زیادی از شما هستیم، مثلا مقالاتی در زمینه ی بیدل داشتید که کتابی شد (کلید در باز) که در آن جا اشاراتی داشتید مبنی بر این که بیدل گرایی در ایران بیشتر بعد از انقلاب رواج پیدا می کند. در این زمینه سهم شما مهاجران چقدر بوده، یا این یک جریانی بوده که به شکل خود به خودی در خود ایران پدید آمده است؟
باید اعتراف کرد که این جریان توسط مهاجران ما شکل نگرفت. به واقع جریان بیدل گرایی در ایران وقتی شروع شده بود که هنوز مهاجران افغان در حد تاثیر گذاری در جامعه ادبی ایران نرسیده بودند و جرقه بیدل گرایی در ایران توسط بعضی از شاعران ایران مثل سهراب سپهری زده شد و علی معلم دامغانی که در شعرهای پیش از انقلاب سروده مثلی که می گوید “بر سخن غالب نشد چون ما معلم تا کسی_ ریزه خوار خوان عبدلقادر بیدل نشد”. و این مثنوی از مثنوی های دهه پنجاه علی معلم است و علی معلم قبلا با بیدل آشنا بوده و شاگردان علی معلم مثل یوسف علی میر شکاک اولین بار دیوان بیدل را منتشر کردند که این امر بسیار تاثیر گذاشت و این ها با حوزه های فرهنگی که ارتباط داشتند به سرعت بیدل گرایی را رواج دادند. در عین زمان و شاید با تاثیر پذیری از این جریان آقای دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی که قبلا هم مقالاتی در مورد بیدل داشتند، ایشان هم پیش گام شدند و می توانیم بگوییم که همین جریان را تداوم بخشیدند و کتاب شاعر آیینه ها را منتشر کردند که من فکر می کنم بخش عمده مطرح شدن بیدل در ایران، مدیون کتاب شاعر آیینه ها است و همچنان دیوانی که میر شکاک منتشر کرد. در حوزه متن بیدل کار میر شکاک و در زمینه پژوهش کتاب شاعر آیینه ها و بعد از آن بیدل سپهری مرحوم حسن حسینی؛ اما در اواخر دهه هفتاد یا شروع هشتاد ما کم و بیش به پختگی و ثمردهی رسیدیم و در بین مهاجر ها هم کسی که بیشتر کار کرده در زمینه بیدل دو سه نفر بیشتر نیستند. آقای داکتر عارف پژمان کتابی منتشر کردند در باره بیدل و آقای داکتر غفور آرزو چند کتاب دارد در باره بیدل. داکتر سرور مولایی کتاب دیگری دارد و من هم دو کتاب داشتم که یکی “کلید در باز” بوده و دیگری هم گزیده غزلیات بیدل. البته می توانیم بگوییم که در تداوم این جریان ما موثر بودیم.
کار های شما تا جایی که ما خواندیم تطبیقی تر بود و در واقع خواسته بودید لایه های زبانی و معنایی شعر بیدل را باز کنید. به نظر شما آیا ایرانی ها در فهم زبان بیدل نسبت به مردم افغانستان مشکل بیشتر دارند؟
مثلما این مشکل نسبت به کشور ما بیشتر وجود دارد. چون در ایران اولا مکتب بازگشت پدید آمد و این تا حدودی مکتب هندی را متروک کرد و مکتب هندی یک سلسله عناصری داشت که این ها برای مردم کم کم از رواج افتاد و مردم، دیگر با این ها بیگانه شدند. بنا براین وقتی شعر مکتب هندی را می خواندند ارتباط ها را بین شعر پیدا نمی کردند، به خاطری که صنعت ادبی مکتب هندی ادامه نیافته بود. مثلا طرف وقتی شعر می خواند، رابطه بین چشم و نرگس در شعر بیدل را می دانست که نرگس و چشم در صنعت ادبی ما سابقه دارد؛ اما وقتی ارتباط بین آبله و ریگ بیابان را در شعر بیدل می بیند، این ارتباط را حس نمی کند به خاطری که تشبیه آبله به برجستگی های که در سطح بیابان وجود دارد در صنعت ادبی حافظ و سعدی نبود. این ها چون ارتباط شان با سبک هندی قطع شده بود، این مسایل را درک نمی کردند، اما در افغانستان این ارتباط قطع نشده بود. مساله دوم مربوط می شود به زبان، به این معنا که بعضی از اصطلاحات خاص در شعر بیدل است که برای مردم ما روشن تر و واضح تر است و برای مردم ایران کم و بیش مبهم است؛ مثلا در جایی بیدل می گوید:
“بیدل اگر آفاق بود زیر نگینم _
جز نام خدا نام خدا هیچ ندارم”. این نام خدا به معنی احسن و شاباش هیچ در ایران کار برد ندارد و یا در جای دیگری بیدل می گوید: “از نامه ام آن شوخ مکدر شده باشد _ میرزاست به حرف فقرا تر شده باشد” و در این جا نیز “ترشدن” در کابل بیشتر رایج است و در ایران شناخته شده نیست و حتا در جایی می گوید: “ننگ است دست ممسک در آستین شود خشک_ این نان نمک ندارد گر پنجه کش نباشد” و پنجه کش دقیقا نانی است که در این جا است و در ایران وجود ندارد. بنا براین بعض مواردی است که فهم شعر بیدل، به زبان ارتباط دارد ولی این تنها عامل نیست.
از نظر شما بیدل در عرصه توسعه ظرفیت های شاعرانه زبان به خصوص در زمینه غزل ایران چقدر نقش داشته است؟
می توانم بگویم که در غزل جوان ایران زیاد نقش دارد یعنی شاعرانی که در حدود اواخر دهه ۶۰ یا اوایل دهه هفتاد غزل گفتن را شروع کردند، مثلا در شعر های حسن حسینی و در بعضی از غزل های علی رضا قزوه و از نسل بعدتر در کار های عبدالجبار کاکایی و کم و بیش در فاضل نظری، به هر حال در جریان شعر امروز ایران رگه های از شعر بیدل هرچند کم رنگ دیده می شود.
امروز جایگاه شعر افغان ها در ایران چه اندازه است، آیا آن ها جریانی را به نام شعر مهاجرت می شناسند یا نه؟
بلی، به قوت تمام جایگاهش برجسته است. می توانیم بگوییم که در طول جدایی این دو کشور از هم دیگر که ما مرز های سیاسی داریم، هیچ گاه جامعه ادبی ایران به اندازه ای که امروز با شعر افغانستان آشنا است، نبوده است.
ادامه دارد
دلیل این آشنایی را شما در چه می دانید؟
من دلیل این را در دو چیز می دانم. یکی از این ها قوت شعر امروز افغانستان است و یکی دیگر هم حضور مستقیم ما است. یعنی من وقتی کتاب خود را در آن جا چاپ کردم با اقبال وسیعی رو به رو شد و شاید اگر این کتاب در افغانستان چاپ می شد به دست مخاطب ایرانی نمی رسید. تنها از کارهای من در حدود نه چاب در ایران شده که تیراژ این ها در مجموع در حدود سی چهل هزار نسخه می رسد و مطمینا اگر من در افغانستان، کشور خود مان، شعر می سرودم چهل هزار نسخه اصلا امکان چاپ نداشت چه برسد به این که در ایران به این گستردگی توضیح می شد.
گذشته از آن ما از دهه شصت به این سو در غالب جلسات ادبی ایران حضور داشتیم و من خودم حضور بسیار پررنگی در برنامه های آموزشی در سطح دانش آموزی در ایران داشتم. به عنوان داور مسابقات شعر و کارشناس و آموزگار بودم. تفصیلش این که جمعی از شاعران، دانش آموزان ایران را هر سال جمع می کنند، چیزی در حدود چند صد نفر دانش آموز که برنامه های جشن واره مانندی دارند و من از اواخر دهه هفتاد در تمام این جشن واره ها غالبا به عنوان داور حضور داشتم و هر سال چند صد شاعر جوان با چهره من به عنوان یک شاعر افغان آشنا شدند. این دانش آموزان امروز به دانشگاه رفته اند و بعضی از آن ها آموزگار استند و به شاگردان خود مرا معرفی می کنند. بعضی از این ها در این ده سال استاد دانشگاه شده اند و دانشجویان وقتی می پرسند که در باره کدام شاعر افغانی تحقیق بنویسیم، استاد نام مرا به خاطر دارد. همچنان پایان نامه ها در مورد آثار ما نبشته شده و پایان نامه ها در مورد شعر مهاجران افغان در ایران نوشته شده است؛ مسلما اگر این حضور با یک قوت توام نمی بود، به این جاها نمی رسید.
آقای کاظمی به نظر شما شعر داخل افغانستان در ایران چقدر مطرح است؟
در قسمت شعر داخل کشور من تاکید می کنم که حضور و آثار توام با قوت هر جا که بوده تاثیر خود را داشته و از شاعران داخل کشور کسی که بسیار در ایران جای پای باز کرد، مرحوم قهار عاصی بود. به دو دلیل، یکی قوت شعرش که واقعا از بهترین نمونه های شعر معاصر افغانستان و مخصوصا از بهترین های دهه شصت تا هفتاد است و هم به خاطری که چند ماه در ایران حضور داشت و می توانیم بگوییم که از شاعران داخل کشور معروف ترین شاعر، در ایران قهار عاصی است.
نگاه شما به عنوان کسی که غالبا در بیرون از افغانستان زندگی کردید، نسبت به شعر داخل افغانستان چگونه است؟
شعر داخل افغانستان را من در این سال ها به تبع تحولات سیاسی دارای فراز و فرود احساس می کنم. یعنی در زمانی که کشور نسبتا یک حالت آرامی داشته، منظورم دهه پنجاه است، ثمره های آن در دهه شصت دیده می شود. این را در نظر باید داشت که بین یک آرامش نسبی و قوت شعر که در اثر آن آرامش پدید می آید، حدود ده سالی فاصله است. یعنی وقتی مملکت در یک حالت امنی می رسد و شعر جوانان موقعیت پیدا می کند تا به بالندگی برسد، حدود ده سال وقت می برد. بنابراین وقتی این ده سال را طی می کنیم آن آرامش در شعر های آن دوره خودش را نشان می دهد و باز دوباره اگر یک دوره جنگ و تباهی به وجود بیاید شاعران آن نسل کم کم پیر می شوند و از دور خارج می شوند، دوباره همین حدود ده سال نیاز است. حالا آرامش نسبی را که ما در دهه چهل و پنجاه داریم حاصل آن در دهه شصت است. شعر دهه شصت حاصل حکومت در دهه شصت نیست؛ حاصل آرامش و امن دهه پنجاه است. مثال این ها را می شود قهار عاصی، پرتو نادری و سمیع حامد گفت و حالا من به همین قیاس دهه هفتاد را نگاه می کنم می بینم که دهه هفتاد ما به کلی به تباهی گذشته؛ بنا براین اثر تخریبی خودش را به ما در دهه هشتاد نشان داد به خاطری که شاعر جوانی رشد نکرده بود که در اوایل دهه هشتاد مطرح بشود. اما در دهه هشتاد که یک آرامش نسبی است می بینیم که یک جهش دیگر متصور است که بعد در دهه نود خودش را نشان خواهد داد. یعنی تصور من این است که دوران بالندگی محسوس شعر جوان ما از این به بعد است. البته این ده سال که من می گویم قطعی نیست. ممکن یک زمانی امکانات ارتباطی آن قدر قوی شود که این بالندگی در دو سه سال خود را نشان بدهد. ما جوانان بسیار خوبی داریم که در جریان دهه هشتاد رشد کردند و من فکر می کنم که یک خیزش و یک نهضت بزرگ ادبی در شعر و در ادبیات داستانی در حدود دهه نود در انتظار ما است.
شعر یکه در افغانستان شکل گرفته به نحوی متاثر از موجی است که در ایران برخاسته و شعر افغانستان را به شدت درگیر روزمره گی ساخته، مراجعه به ادبیات کلاسیک و شعر جهان خیلی به ندرت دیده می شود. آیا شما این روزمره گی را به عنوا یک چالشی که ما را از رسیدن به آن اوج باز دارد، نمی بینید؟
من تصور می کنم که این چالش نه تنها در شعر جوان در داخل کشور بلکه در شعر جوان در خارج کشور هم است. جوانان ما امروز کمتر به مطالعه سر و کار دارند و این بیماری گاهی در بزرگان نیز دیده می شود. مثلا منی که در بیست سال پیش در هر دو روز یک کتاب می خواندم، حالا در هر دو ماه یک کتاب می خوانم به خاطری که انسان امروز مشغله ها و مسایل سرگرم کننده بیشتری نسبت به آدم های آن زمان دارد. من در تمام فاصله ای که مکتب می خواندم، کتاب زیاد می خواندم و به سرگرمی هایی از نوع تلویزیون اگر نگاه بکنیم یک کانال وجود داشت و بیشتر از یک ساعت آن را نمی دیدیم. کمپیوتر و بازی های کمپیوتری که اصلا وجود نداشت و مطالعه برای ما یک تفریح بود، چون جز مطالعه زمینه ای برای تفریح نبود. ولی جوان امروز ما هزار و یک مشغله دارد. همچنان برای جوان امروز یک سری از مشکلات اقتصادی و مسایل دیگر هم بیشتر از دوران ما وجود دارد. جوان امروز کار کردن به یک موسسه را تا کتاب خواندن و دانشگاه خواندن ترجیح می دهد و طرف دیگر قضیه این است که وقتی کشور درگیر یک سلسله چالش های مهم سیاسی و اجتماعی می شود، طبیعتا این مساله در شعر هم خودش را نشان می دهد و وقتی کشور وارد آرامش می شود، یک سری روزمره گی و بر خورد های سرسری را در شعر نیز به میان می آورد و همین قسم ما می بینیم که در کار های اقتصادی نیز چنین است. مردم کار های را انجام می دهند که امروز برای شان نان داشته باشد. کمتر کسانی پیدا می شوند که کاری کنند که ده سال بعد نتیجه خوب بدهد و بالاخره ترجیح می دهند کاری کنند که همان سال جواب بدهد. امروز کمتر مردم کارخانه ایجاد می کنند، بیشتر دوست دارند رهنمای معاملات درست کنند، چون امروز مردم در کل در افغانستان دچار روزمره گی اند. طبیعتا یک مقداری در شعر و ادبیات نیز این امر اثر گذاشته است.
فکر نمی کنید که پیچیدگی وضعیت امروز که بخش عمده جوانان به خصوص شاعران از آن سر در نمی آورند هم باعث این شده باشد که شعر ما از عمق لازم به دور بماند؟
مسلما این هم است و چیز دیگری که به نظر من زیاد مهم است، این است که ما در دورانی بودیم که نسبت به آن چیزی که عمل و باور داشتیم کوچکترین تردیدی نداشتیم. ما در مقابل جهاد و جنگ با روس ها هیچ نوع تردیدی نداشتیم و اگر کسی تردید می کرد می گفتیم این کافر است. حتا در جنگ های داخلی هواداری ای که بعضی ها از فلان جریان سیاسی داشتند، در آن هیچ تردیدی نداشتند. بعدا به دوره ای رسید که کم کم حس کردند که از آن جناحی که حمایت می کردند خودش عامل کشتار شده است، بنا براین در باورشان تردید ایجاد می شد و شاعر این انگیزه را از دست می داد. وقتی تردید نداری، ایدیولوژی زده تری و کسی که ایدیولوژی دارد هدفمندی قوی در خودش احساس می کند، با شعر می خواهد آن هدف را به نتیجه برساند. بعد شاعر ما کم کم حس می کند به این بازی های سیاسی نمی تواند باور داشته باشد و اگر در کشور انتخابات می شود نمی داند که این انتخابات چه قسم بود و نمی داند که واقعا دنبال کی رفته و از کی هدفمند دفاع کرده؛ از فلان جریان سیاسی یا نه به خاطری بوده که در آن منفعتی دیده مثلا شعر های می بینیم که علیه نیرو های بیگانه سروده می شود. آیا واقعا مردم ما مصمم هستند همان طور که روس ها را می خواستند بیرون کنند نیرو های بیگانه را حالا بیرون کنند؟ نه. این جاست که شاعر کم تر انگیزه دارد.
نظر شما در مورد جوابیه ای که بهمنی در مورد شعر تان( مثنوی بازگشت) سروده بود، چیست؟
مثنوی من در صفحه بشنو از نی روزنامه اطلاعات چاپ شد که از روزنامه های پر تیراژ ایران بود و دقیقا یک هفته بعد آن مثنوی بهمنی هم چاپ شد و بهمنی اولین کسی بود که نسبت به این شعر واکنش احساسی داشت و این اتفاق در سال هفتاد بود و نشان می داد که واکنش عاطفی است. یک هفته بعد جوابیه بهمنی در همان صفحه کنار شعر من چاپ شد و این شعر از شعر های بود که یک نگاه کاملا هم دردانه نسبت به شعر و خواسته های من داشت.
و در مورد مصراع «که مهمان به سر سفره میزبان را کشت» چه؟
البته این را نمی توانیم انکار کنیم که در ایران یک نگاه منفی هم نسبت به مهاجرین بوده و مخصوصا در همان سال ها و این نگاه هم متاسفانه از طرف رسانه ها بیشتر ایجاد می شد. من نمی توانم بگویم که با یک مثنوی بازگشت من تمام آن خاطرات انباشته می توانست پاک شود. شاعر درست است که سر احساسات می آید؛ ولی به عقل خودش که مراجعه می کند می بیند که مطبوعات ایران متاسفانه به اثر یک سلسله مشکلات پر است از این که فرض می کنیم افغان ها فلان بزهکاری کردند و این بسیار تاثیر منفی به ذهن مردم ایران می گذارد و نمی تواند آن پیشینه سیزده ساله ای را که به ذهنش دارد پاک کند. با آن که به آن چیز که روزنامه ها می گویند باور دارد، در عین حال این شعر (مثنوی بازگشت) هم روی آن تاثیر می گذارد.
یعنی من می توانم بگویم که تاثیر مثنوی روی آقای بهمنی آن قدر بود که در همان هفته جوابیه نوشته بود تمام مثنوی جوابیه خود را از طریق تیلفون به روزنامه خوانده بود.
چرا در این هشت سال در دری به کابل انتقال نیافت و وقتی شما در کابل حضور پیدا کردید، برخورد فرهنگی های کابل با شما چگونه بود و فضای فرهنگی کابل را چگونه یافتید؟
علاقمندی ما از همان آغاز بود اما دو مشکل بسیار بزرگ داشتیم، یکی امکانات حضور در این جا، چون ما در مشهد ایران با امکانان بسیار اندکی موسسه را تامین می کردیم که در کابل این امکان وجود نداشت. ما در مشهد دفتری که داریم کرایه اش چیزی در حدود صد یا صد و پنجاه دالر است که با این قیمت در ماه، داشتن دفتر در کابل ناممکن است و طبیعتا ما نمی توانستیم این کار را انجام دهیم و دیگر این که ما صرف به کار فرهنگی علاقمند بودیم که در این جا چندان خریدار نداشت و حال هم ندارد. این که حالا ما کابل آمدیم به اثر یک تعداد از علاقمندان جدی است که موسسه ما پیدا کرده. مشخصا شاعران و نویسندگان و این ها جدا از آن علاقه مندی های هستند که موسسات خارجی دارند. ما امیدواریم که همین شاعران و نویسندگان متعهد، با ما کار کنند، چنان که حالا کرایه دفتر ما به همکاری همین شاعران و نویسندگان تامین می شود. فکر می کنم ما آن وجاهتی را که امروز داریم، چند سال پیش نداشتیم. من محمد کاظم کاظمی اگر هشت سال قبل به کابل می آمدم حضورم مثلا این بازتاب را نداشت چنان که من در چند سال قبل در هرات آمده بودم. اما من امروز فرصت نمی کنم که مصاحبه های تلویزیونی و مطبوعاتی ام را تنظیم کنم. این وجاهت امروز واقعا حس می شود چون ما در این چند سال کار کردیم. در آن زمان نه غزلیات بیدل را نشر کرده بودم نه کلید در باز را و نه شعر هایم مثل امروز مطرح بود.
